عصر قم - رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی با بیان اینکه اربعین یک پدیده عمیق فرهنگی و اجتماعی با ریشههای هویتی در جامعه عراق است، گفت: باید مفاهیمی مانند مقاومت و خونخواهی را با شناخت دقیق فرهنگ عراق و بهرهگیری از ادبیات قرآنی منتقل کرد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام احمد اولیائی، رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی، در نشست «اربعین؛ فناوری اجتماعی تحقق خونخواهی (هیأت، اربعین، مقاومت، خونخواهی)» که با حضور جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه در پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام برگزار شد، به تبیین ابعاد فرهنگی و اجتماعی اربعین پرداخت و بر ضرورت شناخت دقیق هویت جامعه میزبان در مدیریت این حرکت عظیم تأکید کرد.
وی با اشاره به اینکه اربعین را باید به عنوان یک پدیده اجتماعی چندلایه مورد مطالعه قرار داد، اظهار داشت: زمینههای فرهنگی و اجتماعی یک پدیده بسیار مهم و حساس است و در موضوع اربعین، حساسیتهای بومی جامعه میزبان اهمیت ویژهای دارد. نمیتوان بدون شناخت این زمینهها برای چنین پدیدهای برنامهریزی کرد.
رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی افزود: اربعین امروز یک رخداد صرفاً آیینی یا مذهبی نیست، بلکه مجموعهای از روابط اجتماعی، خاطرات تاریخی، هویت دینی و تجربه زیسته مردم عراق را در خود جای داده است؛ بنابراین هر نوع کنش فرهنگی در این عرصه باید از این واقعیت آغاز شود.
هویت اجتماعی و حساسیت جامعه میزبان
حجتالاسلام اولیائی با اشاره به نظریه هویت اجتماعی تصریح کرد: بر اساس این نظریه، گروههایی که دارای هویت اجتماعی شکلیافته هستند، نسبت به مرزهای هویتی خود حساسیت دارند و هرگونه ورود یا مداخلهای را که احساس کنند این مرزها را تهدید میکند، پس میزنند.
وی ادامه داد: اگر یک میهمان احساس مالکیت پیدا کند و بخواهد برای یک پدیده اجتماعی که ریشه در جامعه میزبان دارد، برنامهریزی و تصمیمگیری کند، طبیعی است که واکنش میزبان را به دنبال خواهد داشت.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: در مسئله اربعین نیز باید مراقب بود که این حرکت عظیم از ماهیت و ریشههای عراقی خود جدا نشود؛ چراکه هر اقدامی که چنین تصوری ایجاد کند که اربعین در حال تبدیل شدن به پدیدهای خارج از بستر طبیعی خود است، نهتنها موفق نخواهد بود، بلکه ممکن است موجب ایجاد حساسیت در میان مردم عراق شود.
تفاوت در برداشت از مفاهیم اربعین و مقاومت
وی با اشاره به ضرورت توجه به تفاوتهای معنایی میان جوامع مختلف گفت: معنایی که ما از اربعین، مقاومت و خونخواهی داریم، لزوماً همان معنایی نیست که مخاطب عراقی از این مفاهیم دریافت میکند.
حجتالاسلام اولیائی خاطرنشان کرد: انتقال پیام یک مفهوم، تنها با بیان آن واژه اتفاق نمیافتد، بلکه نیازمند توجه به زمینه فرهنگی، تاریخی و اجتماعی مخاطب است. اگر بخواهیم مفاهیمی را در فضای اربعین دنبال کنیم، باید بدانیم مخاطب ما چه برداشتی از آن دارد و چگونه میتوان این مفاهیم را در چارچوب فهم او تبیین کرد.
وی افزود: ممکن است برخی موضوعات برای جامعه ایران دارای اولویت راهبردی باشد، اما همان موضوع برای جامعه عراق با همان شدت و حساسیت مطرح نباشد. برای نمونه، امروز اقتصاد عراق وابستگیهایی به ساختارهای اقتصادی جهانی و از جمله آمریکا دارد، اما این مسئله لزوماً برای همه اقشار مردم عراق به یک شکل تعریف نشده است.
رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی تأکید کرد: شناخت این تفاوتها به معنای کنار گذاشتن اهداف فرهنگی و تمدنی نیست، بلکه به معنای انتخاب روش درست برای انتقال پیام است.
نه مداخله هویتی، نه حضور خنثی
حجتالاسلام اولیائی با بیان اینکه احترام به هویت عراقی به معنای کنار گذاشتن ظرفیتهای فرهنگی اربعین نیست، اظهار داشت: ما نمیخواهیم مرزهای هویتی عراقی را به هم بزنیم، اما در عین حال اعتقاد نداریم که باید به صورت خنثی در مراسم اربعین شرکت کنیم و این ظرفیت مهم اسلامی را رها کنیم.
وی ادامه داد: راه صحیح، حرکت تدریجی، هوشمندانه و متناسب با فرهنگ جامعه میزبان است؛ یعنی باید مفاهیم مورد نظر را به گونهای منتقل کرد که در درون فرهنگ موجود اربعین جای بگیرد، نه اینکه احساس تحمیل یا تغییر هویت ایجاد کند.
این پژوهشگر فرهنگی افزود: فناوری اجتماعی اربعین زمانی میتواند کارآمد باشد که بر پایه شناخت اجتماعی، اعتماد متقابل و مشارکت واقعی مردم شکل گیرد. در چنین شرایطی، پیامهای دینی و اجتماعی نه از بیرون، بلکه از درون این شبکه انسانی گسترش پیدا میکند.
«مشی» قرآنی؛ استعارهای برای فهم اربعین
رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی در ادامه سخنان خود به مفهوم «مشی» در قرآن کریم اشاره کرد و گفت: در بررسی واژه «مشی» به آیاتی مانند «وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا» توجه کردم. این آیه میتواند برای فهم بهتر پیادهروی اربعین الهامبخش باشد.
وی افزود: پیادهروی اربعین تنها راه رفتن از یک مکان به مکان دیگر نیست، بلکه نوعی حرکت معنوی و انسانی است. این حرکت آرام، همراه با تواضع و فروتنی، میتواند انسان را به یک تجربه قدسی نزدیک کند.
حجتالاسلام اولیائی تصریح کرد: اگر فردی در پیادهروی اربعین به دنبال بهرهبرداری قدسی باشد، این حرکت آهسته و متواضعانه معنا پیدا میکند. از نگاه حاکمیتی نیز باید مراقبت کنیم که این مفاهیم آرامآرام و بدون تحمیل به فرهنگ اربعین اضافه شود.
وی خاطرنشان کرد: استفاده از استعارههای قرآنی میتواند در مدیریت فرهنگی اربعین کمککننده باشد؛ زیرا قرآن مفاهیمی را ارائه میدهد که هم دارای عمق معنوی هستند و هم امکان ارتباط با مخاطبان مختلف را دارند.
ضرورت استفاده از ادبیات عراقی
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اهمیت زبان ارتباطی در انتقال پیام گفت: باید از ادبیات خود مردم عراق استفاده کنیم؛ چراکه هر جامعهای با زبان فرهنگی خودش بهتر ارتباط برقرار میکند.
وی افزود: اگر میخواهیم درباره مقاومت، خونخواهی و نقش تاریخی مردم عراق سخن بگوییم، باید این مفاهیم را در قالب تجربههای خود آنان بیان کنیم؛ برای نمونه، میتوان گفت همانگونه که مردم عراق در تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی حضور و نقشآفرینی کردند، در موضوعات مرتبط با خونخواهی نیز باید با همان روحیه همراهی و مسئولیتپذیری عمل کنند.
حجتالاسلام اولیائی ادامه داد: این نوع بیان، به جای ایجاد احساس مداخله، بر نقاط مشترک و سرمایههای مشترک میان ملتها تأکید میکند.
عراق قوی و تقویت جبهه مقاومت
وی در پایان با اشاره به نسبت میان هویت ملی عراق و جبهه مقاومت اظهار داشت: تقویت مفهوم «عراق قوی» در نهایت میتواند به تقویت جبهه مقاومت منجر شود؛ اما این مسیر زمانی موفق خواهد بود که با احترام به فرهنگ، هویت و اقتضائات جامعه عراق همراه باشد.
رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی خاطرنشان کرد: اربعین ظرفیت بزرگی برای ایجاد پیوندهای اجتماعی، فرهنگی و معنوی میان ملتها دارد، اما بهرهگیری صحیح از این ظرفیت نیازمند شناخت عمیق، تواضع فرهنگی و حرکت بر اساس منطق تعامل با جامعه میزبان است.