عصر قم - فرهنگ مواسات، ایثار و خدمت مردمی در این حرکت عظیم، ظرفیتهای تمدنساز امت اسلامی را احیا کرده و میتواند به الگویی برای نهادسازی اجتماعی، گفتمانسازی دینی و تحقق تمدن نوین اسلامی تبدیل شود.
به گزارش سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، اربعین حسینی (ع) فراتر از یک آیین زیارتی، در سالیان اخیر به یک «پدیده تمدنی» تبدیل شده است. این رویداد، تجلیگاه الگویی از خدمت است که در آن «ایثار»، «مواسات» و «کرامت انسانی» محور تعاملات اجتماعی قرار میگیرند. رهبر شهید انقلاب رحمهالله علیه فرمودند: اربعین ترکیبی است از عقل و عاطفه، ایمان و عشق است.۱۳۹۴/۰۹/۰۹.
در این الگو تمدنی، خدمت نه یک وظیفه اداری یا دولتی، بلکه یک «فعل عبادی و اجتماعی» است که ظرفیتهای تمدنسازِ امت اسلامی را احیا میکند.
۱. مبانی نظری خدمت در الگوی اربعین
خدمت در تمدن اسلامی برخاسته از مفهوم «مواسات» است. برخلاف الگوهای غربی که خدمت را در قالب «خیریه» تعریف میکنند، در الگوی تمدنی اربعین، خدمت مبتنی بر «مواسات» است؛ یعنی شریک شدن در غم و نیاز دیگری تا جایی که خود در سختی بیفتد.
رهبر شهید انقلاب نیز درباره مواسات میفرمایند: «مواسات یعنی همراهی کردن و کمک کردن به برادر مؤمن در همهی امور. انسان وظیفه بداند؛ کمک فکری، کمک مالی، کمک جسمانی، کمک آبروئی»(بیانات در دیدار کارگزاران نظام، ۱۳۸۶/۰۶/۳۱) و «یعنی هیچ خانوادهای از خانوادههای مسلمان و هممیهن و محروم را با دردها و محرومیتها و مشکلات خود تنها نگذاشتن؛ به سراغ آنها رفتن و دست کمک رسانی به سوی آنها دراز کردن.»(بیانات در خطبههای نماز عید فطر، ۱۳۸۱/۰۹/۱۵)
مواسات یعنی به یکدیگر یاری رساندن و دیگران را در دسترنج و حاصل تلاشهای خود، شریک ساختن. اگر افراد جامعه، دارایِ ثروت، علم و آبرویی هستند، میبایست بهوسیله آنها خلأهای اجتماعی را پر کنند تا جامعهی اسلامی از قدم برداشتن در مسیر تقرب به خدا عقب نیفتد.
مبنای قرآنی: خداوند در توصیف انصار میفرماید: *«وَیُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَهٌ»* (سوره حشر، آیه ۹)؛ «و دیگران را بر خود مقدم میدارند، هرچند خودشان در تنگنا باشند.» این دقیقاً همان روحیهای است که در مواکب اربعین مشاهده میشود.
مبنای روایی: پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: *«مَنْ أَصْبَحَ لَا یَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ»* (کافی، ج ۲، ص ۱۶۴). اربعین، عرصهای است که در آن «اهتمام به امور مسلمانان» از یک شعار به یک تجربه زیسته عملیاتی تبدیل میشود.
در اهمیت مواسات همین بس که حکومت نبوی و علوی مبتنی بر مواسات بودند و حکومت مهدوی نیز بر اساس مواسات اداره میشود.
رهبر شهید انقلاب درباره ویژگی حکومت مهدوی میفرمایند: «حکومت الهی حضرت بقیه الله (ارواحنا فداه) حکومتی است که در آن مقررات حاکم بر مردم، خواست آمریکا و دیگر قدرتهای زورگوی شرق و غرب نیست، بلکه حکومت عدالت، مواسات و مساوات و حکومت معنویت و فضیلت است و امروز هر کسی که برای عدالت، در راه دین و خدمت به محرومان حرکت میکند باید خوشحال و امیدوار باشد زیرا آینده متعلق به اوست.»(دیدار اقشار مختلف مردم با رهبر انقلاب در سالروز میلاد امام زمان (عج)، ۱۳۷۳/۱۰/۲۷)
۲. ویژگیهای تمدنی «خدمت اربعینی»
الگوی تمدنی خدمت در اربعین دارای شاخصههای متمایزی است که آن را از سایر الگوهای خدمترسانی متمایز میکند:
الف) مردمیبودن و خودگردانی: در اربعین، دولتها تنها نقش تسهیلگر دارند و مدیریت واقعی توسط خود مردم انجام میشود. این مدل «حکمرانی مشارکتی» میتواند الگویی برای کاهش تصدیگری دولتها در تمدنسازی باشد.
ب) فراگیری و عدم تبعیض: خدمت در اربعین متوقف بر دین، مذهب، ملیت یا نژاد نیست. امام صادق (ع) میفرمایند: *«أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنْفَعُهُمْ لِخَلْقِ اللَّهِ»* (کافی، ج ۲، ص ۱۶۴). خدمت به زائرِ امام حسین (ع) به دلیل انتساب به حقیقتِ ولایت، تجلی خدمت به «خلقالله» است.
ج) آموزشِ مهارتهای زیستِ تمدنی: اربعین یک «دانشگاه تربیتی» است که در آن نسل جوان با فرهنگ «ایثارِ هزینه» آشنا میشود. تمدنسازی بدون انسانهای ایثارگر ممکن نیست.
۳. اربعین به مثابه تمرینِ جامعهپردازی
برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی، نیازمندِ تجربههایی هستیم که پیوندِ میان آحاد مردم را فراتر از مرزهای جغرافیایی برقرار کند.
رهبر شهید انقلاب رحمهالله علیه فرمودند: راهپیمایی اربعین میتواند یک وسیلهی گویایی برای تحقّق تمدن اسلامی باشد.۱۳۹۸/۰۶/۲۷.
برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی دو عمل باید صورت گیرد :
الف) وحدتِ عملی: اربعین نشان داد که میتوان حول یک محور (حب الحسین)، شبکهای گسترده از خدمات اجتماعی ایجاد کرد که نه تنها شکافهای مذهبی را کاهش میدهد، بلکه بستری برای تعاملات اقتصادی و فرهنگی بینالمللی ایجاد میکند.
ب)سرمایه اجتماعی: طبق روایات، «وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: اَلْمُؤْمِنُونَ فِی تَبَارِّهِمْ وَ تَرَاحُمِهِمْ وَ تَعَاطُفِهِمْ کَمَثَلِ اَلْجَسَدِ إِذَا اِشْتَکَی تَدَاعَی لَهُ سَائِرُهُ بِالسَّهَرِ وَ اَلْحُمَّی» (المؤمن ج ۱، ص ۳۹). از امام صادق عَلَیْهِ السَّلاَمُ (نقل شده است که) فرمود: مؤمنان در احسان و نیکی،مهربانی و دلسوزی،همدردی و علاقه همانند یک جسم میباشند که چنانچه بر عضوی از آن دردی و ناراحتی پیش آید،همه بیدار و در سوخت و گداز قرار میگیرند.
اربعین در واقع، احیایِ این «جسد واحد» است که در آن، خدمترسان و خدمتگیرنده، هر دو در یک هویت واحد ذوب میشوند.
۴. افق پیشرو
اربعین الگوی تمدنیِ «خدمت» را از ساحتِ «کارهای خیرِ پراکنده» به ساحتِ «نظامِ اجتماعیِ منسجم» ارتقا داده است. برای تبدیل شدن این الگو به یک راهبرد تمدنی، باید موارد زیر مد نظر قرار گیرد:
1. نهادسازی: تبدیل روحیهی مواکب به نهادهای پایدار خدمترسانی در طول سال.
2. گفتمانسازی: تبیینِ این نکته که خدمت به مردم، اصلیترین رکنِ اقامه دین است.
3. الگوبرداری از مدیریت اربعین: استفاده از مدل مدیریت شبکه مردمی در حل بحرانهای اجتماعی و اقتصادیِ امت اسلامی.
و در آخر همانطور که در حدیثی که امیر مؤمنان (علیهالسّلام) از رسول گرامی اسلام (صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم) نقل کرده است میخوانیم: «مَن قَضی لِاَخیهِ الْمُؤمن حاجهً کانَ کمنْ عبدالله دَهْرَهُ؛ (مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، چاپ بیروت، ج ۷۴، ص ۳۰۲، حدیث ۴.) کسی که حاجت برادر دینی خود را برآورد مانند کسی است که همه عمر خدا را عبادت کرده باشد.». اربعین، مسیرِ تبدیل کردنِ جامعه به «جامعهی خادم» است؛ جامعهای که در آن خدمت به دیگری، شرطِ رسیدن به قرب الهی است.
حامد میرزاخان
امام جمعه شهرستان فیروزه، پژوهشگر مرکز تحقیقات مجلس شورای اسلامی