عصر قم - حجتالاسلام والمسلمین هاشمیان، با تبیین مفهوم سرمایه نمادین و تفاوت نگاه اسلامی و مدرن به این مفهوم، اظهار داشت: سرمایه نمادین برخاسته از شهادت یک شخصیت الهی، محصول پروپاگاندا و تصویرسازی رسانهای نیست.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا ، حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمدحسین هاشمیان، مدیر گروه فرهنگی و اجتماعی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، در نشست «مطالعه جامعهشناختی آیینهای خونخواهی» که در خبرگزاری رسا برگزار شد، با تبیین مفهوم سرمایه نمادین و جایگاه آن در تحلیل اجتماعی و فرهنگی، اظهار داشت: مفهوم سرمایه اجتماعی و همچنین اقسام سرمایه شامل سرمایه اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و نمادین، در قرن بیستم مورد توجه اندیشمندان علوم اجتماعی قرار گرفت و شخصیتهایی همچون رابرت پاتنام، جیمز کلمن و بهویژه پیر بوردیو در توسعه این مفهوم نقش مهمی ایفا کردند.
وی خاطرنشان کرد: بوردیو با طرح مفهوم سرمایه نمادین، گامی فراتر از تقسیمبندیهای رایج برداشت و نشان داد که علاوه بر سرمایه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، نوع دیگری از سرمایه نیز وجود دارد که به نحوه بازنمایی و ادراک اجتماعی از سایر سرمایهها بازمیگردد.
مدیر گروه فرهنگی و اجتماعی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی ابراز داشت: سرمایه نمادین در حقیقت تصویری است که از مجموع سرمایههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یک فرد، جریان یا جامعه در ذهن مخاطبان و افکار عمومی شکل میگیرد و میتواند برای آن فرد یا جامعه جایگاه، اعتبار و منزلت اجتماعی ایجاد کند.
وی با اشاره به تفاوت میان انواع سرمایه افزود: سرمایه اقتصادی به منابع مادی و داراییهای در اختیار فرد یا جامعه اشاره دارد، سرمایه اجتماعی به شبکههای ارتباطی، اعتماد متقابل و همکاری میان اعضای جامعه بازمیگردد و سرمایه فرهنگی نیز در نگاه بوردیو شامل دانش، مدارک علمی، مهارتها و اعتبار فرهنگی افراد است. هنگامی که این سرمایهها در فضای اجتماعی بازنمایی میشوند، سرمایهای جدید به نام سرمایه نمادین شکل میگیرد.
حجتالاسلام والمسلمین هاشمیان تصریح کرد: هنگامی که درباره سرمایه نمادین شهادت رهبری سخن میگوییم، مسئله اصلی این است که فضای بازنمایی پس از شهادت ایشان چه سرمایهای برای انقلاب اسلامی، ایران، جهان اسلام و حتی در سطح بینالمللی ایجاد کرده و چه جایگاه و پرستیژی برای گفتمان انقلاب اسلامی به وجود آورده است.
وی با اشاره به تفاوت نگاه غربی و اسلامی به مفهوم سرمایه نمادین اظهار داشت: در گفتمان مدرن، بهویژه در چارچوب نظریههای سازهانگاری و برساختگرایی، رسانه میتواند در ساخت واقعیت اجتماعی نقشآفرینی کند و گاهی با استفاده از ابزارهای تبلیغاتی و رسانهای، برای افراد یا جریانهایی سرمایه نمادین ایجاد شود؛ حتی در شرایطی که پشتوانه حقیقی متناسبی وجود نداشته باشد.
وی ادامه داد: در چنین نگاهی، رسانه و پروپاگاندا میتوانند از یک فرد چهرهای اسطورهای بسازند و جایگاهی اجتماعی برای او ایجاد کنند؛ در حالی که این جایگاه ممکن است بیش از آنکه ریشه در حقیقت داشته باشد، محصول بازنمایی رسانهای باشد. نظریه «فراواقعیت» بودریار نیز به همین مسئله اشاره میکند که چگونه تصویر ساختهشده توسط رسانه میتواند جایگزین واقعیت شود و آثار اجتماعی و سیاسی خود را برجای بگذارد.
مدیر گروه فرهنگی و اجتماعی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه در نگاه اسلامی، ارزشها صرفاً برساخته اجتماعی نیستند، خاطرنشان کرد: تفاوت بنیادین نگاه اسلامی این است که ما همه اعتبارها و ارزشها را محصول ذهنیت اجتماعی نمیدانیم، بلکه معتقدیم برخی ارزشها دارای منشأ حقیقی و نفسالامری هستند.
وی افزود: درباره شهید، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ چراکه شهید صرفاً شخصیتی نیست که جامعه یا رسانه برای او اعتبار ایجاد کرده باشد، بلکه شهید به دلیل پیوند با حقیقت عالم و رسیدن به مقام قرب الهی، دارای جایگاهی حقیقی است.
حجتالاسلام والمسلمین هاشمیان ابراز داشت: سرمایه نمادین شهید محصول عملیات رسانهای یا یک برساخت اجتماعی نیست، بلکه ریشه در حقیقتی دارد که خداوند متعال به او عطا کرده است. خداوند که مقلبالقلوب است، محبت و مودت شهید را در دل انسانهایی قرار میدهد که فطرتشان آماده پذیرش حقیقت است.
وی تأکید کرد: بر همین اساس، سرمایه نمادین شهادت رهبری باید در چارچوبی متفاوت از سرمایههای نمادین ساختهشده توسط رسانهها تحلیل شود؛ چراکه این سرمایه برخاسته از حقیقت وجودی، سیره عملی، فضایل اخلاقی و جایگاه معنوی ایشان است و میتواند در برابر فضای غفلتزده تمدن مدرن، افقی از معنا و حقیقت را پیش روی جامعه قرار دهد.
وی خاطرنشان کرد: البته این مسئله به معنای بینیازی از ظرفیتهای رسانهای و هنری نیست. همانگونه که حقیقت عاشورا با مجاهدت حضرت زینب (س)، امام سجاد (ع) و استمرار فرهنگ روایت و تبیین حفظ شد، امروز نیز باید از ابزارهای هنر و رسانه برای معرفی و تقویت این سرمایه نمادین استفاده کرد؛ با این تفاوت که رسانه در اینجا در خدمت حقیقت قرار میگیرد، نه اینکه بخواهد حقیقتی مصنوعی تولید کند.
حجتالاسلام والمسلمین هاشمیان با اشاره به نقش شهادت رهبری در تثبیت گفتمان انقلاب اسلامی اظهار داشت: زمانی که یک حقیقت به نماد تبدیل میشود، ضریب نفوذ و قدرت انتقال آن افزایش پیدا میکند. نماد، حقیقت را فراگیرتر میکند و موجب میشود پیام آن با سرعت بیشتری در جامعه و میان ملتها منتشر شود.
وی ادامه داد: یکی از مهمترین عناصر این سرمایه نمادین، مفهوم «قیام لله» است؛ چراکه در جهانی که بسیاری از انسانها در برابر نظامهای مادی و سلطهگر تسلیم شدهاند، رهبری شهید به نمادی از ایستادگی برای خدا و انجام تکلیف الهی تبدیل شده است.
وی معنویت را یکی دیگر از مؤلفههای مهم این سرمایه نمادین دانست و ابراز داشت: ایشان صرفاً یک رهبر سیاسی نبودند، بلکه شخصیتی معنوی بودند که ارتباط با خدا، زهد، عبادت و توجه به ارزشهای الهی در زندگی فردی و اجتماعی ایشان آشکار بود. در شرایطی که جهان امروز با بحران معنا مواجه است و انواع معنویتهای کاذب عرضه میشود، چنین شخصیتی نماد معنویتی است که ریشه در سنت الهی و پیام انبیا دارد.
مدیر گروه فرهنگی و اجتماعی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی با اشاره به مؤلفه مقاومت گفت: مقاومت در اندیشه ایشان صرفاً یک شعار سیاسی نبود، بلکه مسیری عملی برای دفاع از حق و استقلال ملتها بود و از یک مبنای توحیدی و قرآنی سرچشمه میگرفت.
وی افزود: ایثار و ازخودگذشتگی، یکی دیگر از عناصر مهم این سرمایه نمادین است؛ چراکه شهادت ایشان تنها گذشتن از جان نبود، بلکه نمادی از تقدیم همه داشتهها در مسیر آرمان الهی به شمار میرود.
حجتالاسلام والمسلمین هاشمیان همچنین شجاعت را از دیگر مؤلفههای مهم این سرمایه دانست و خاطرنشان کرد: ایشان در شرایطی که تهدیدهای فراوانی متوجه ایشان بود، مسیر مسئولیت و وظیفه را ترک نکردند و شجاعت را نه در سخن، بلکه در عمل به نمایش گذاشتند.
وی با اشاره به جایگاه حکمت و عقلانیت در شخصیت رهبری شهید اظهار داشت: ایشان صرفاً یک شخصیت سیاسی نبودند، بلکه بهعنوان شخصیتی حکیم و فرزانه شناخته میشدند. تدبیر در مدیریت کشور، تقویت توان دفاعی و ایجاد بازدارندگی، بخشی از این عقلانیت راهبردی بود که موجب حفظ دستاوردهای انقلاب اسلامی شد.
وی تأکید کرد: شهادت ایشان همچنین بسیاری از تصویرسازیهای کاذبی را که سالها از طریق عملیات رسانهای دشمن ساخته شده بود، به چالش کشید. حضور گسترده مردم و واکنشهای اجتماعی پس از شهادت نشان داد که بسیاری از این تصویرسازیها فاقد ریشه واقعی بودهاند و حقیقت جایگزین روایتهای جعلی شده است.
حجتالاسلام والمسلمین هاشمیان در پایان اظهار داشت: سرمایه نمادین شهادت رهبری صرفاً یک سرمایه ارتباطی یا رسانهای نیست، بلکه سرمایهای برخاسته از یک حقیقت معنوی است که میتواند در قالب یک مکتب فکری و فرهنگی استمرار پیدا کند؛ همانگونه که درباره شهید سلیمانی از «مکتب سلیمانی» سخن گفته شد.
وی خاطرنشان کرد: شخصیتهایی همچون شهدای بزرگ انقلاب اسلامی صرفاً نماد یک فرد نیستند، بلکه حامل یک جهانبینی، نظام ارزشی و مسیر تمدنی هستند و وظیفه جریان فرهنگی و رسانهای این است که این حقیقت را بهدرستی روایت و بازنمایی کند؛ چراکه تفاوت سرمایه نمادین برخاسته از حقیقت با سرمایه نمادین ساختهشده توسط پروپاگاندا در همین نکته است که نخستین، نور حقیقت را منتقل میکند و دیگری صرفاً تصویری موقت و شکننده ایجاد میکند.