عصر قم - حجتالاسلام صدیقی با اشاره به روش «تدبر ژرفپیما» گفت: رهبر شهید با محوریت قرآن بهعنوان کاملترین منبع دینی، اصول اساسی اعتقادی اسلام را بهدور از سلیقههای شخصی از دل آیات قرآن استخراج و امتداد اجتماعی مفاهیم کلامی را تبیین کرده است.
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، حجتالاسلام حسین صدیقی، مدیر مجمع عالی حکمت کرمانشاه، در دومین نشست «هماندیشی علمی میراث کلامی رهبر شهید (ره)» که در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، با موضوع «کلام قرآنی در اندیشه رهبر شهید» به تبیین جایگاه قرآن در دانش کلام از منظر حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای (قدس سره) پرداخت.
حجتالاسلام صدیقی با اشاره به مقدماتی پیرامون وظایف علم کلام (تبیین، پاسخگویی به شبهات، اثبات و دفاع از عقاید) اظهار داشت: در طول تاریخ، رویکردهای مختلفی در دانش کلام شکل گرفته است؛ از عقلگرایی و خردگرایی تا رویکردهای فلسفی و اجتهادی. اما کمتر به «رویکرد قرآنی» به عنوان یک رویکرد متمایز و مستقل توجه شده است.
وی با اشاره به کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» به عنوان محوریترین اثر رهبر شهید در این زمینه، تصریح کرد: رهبر شهید در مقدمه این کتاب، نقدی اساسی به وضعیت موجود دانش کلام در جهان اسلام وارد میکنند. ایشان میفرمایند: «قرآن سند قاطع و تردیدناپذیر اسلام در بیشترین موارد، سهمی در روشنگری و راهگشایی نیافته و به جای آن، دقتها و تعمقات شبهعقلی یا روایات و منقولات ظنی، گاه با اعتباری بیشتر، میداندار و مسئول شناخته شده است.»
مدیر مجمع عالی حکمت کرمانشاه افزود: رهبر شهید نتیجه این «بریدگی از قرآن» را چنین بیان میکنند که «تدبر در آیات قرآن جای خود را به قرائت و تلاوتی سطحی و سرسری و فاقد نتیجه و ثواب دنیوی و یکسره برای پاداش و جزای اخروی داده است.»
وی با استناد به بیانات رهبر شهید در همان مقدمه، اظهار داشت: ایشان تأکید میکنند که برای استنباط و فهم اصول اساسی اسلام (که مسائل اعتقادی و کلامی از جمله آنهاست)، باید «مدارک و متون اساسی دین، اصل و منبع باشد؛ نه سلیقهها و نظریههای شخصی یا اندوختههای ذهن و فکر این و آن». و در این مسیر، «قرآن کاملترین و موثقترین سندی است که میتوان به آن متکی شد؛ که باطل را از هیچ سویی بدان راه نیست».
روششناسی رهبر شهید؛ تدبر ژرفپیما
حجتالاسلام صدیقی با اشاره به روش کار رهبر شهید در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» خاطرنشان کرد: ایشان روش خود را «تدبر ژرفپیما» در قرآن معرفی میکنند؛ روشی که خود قرآن ما را به آن فرمان داده است. هدف ایشان این بوده که «مهمترین پایههای فکری که اندیشه اسلامی را میسازد و از سازندهترین و زندهترین ابعاد آن است، در خلال آیات رسا و روشن قرآن جستجو شود» و ضمن تشریح و تبیین این پایهها، شیوه تدبر و تأمل در قرآن را به شنوندگان بیاموزد.
مدیر مجمع عالی حکمت کرمانشاه با اشاره به برخی از ویژگیهای برجسته رویکرد کلام قرآنی، گفت: قرآن به دلیل آنکه منبع مشترک میان همه مذاهب اسلامی است، میتواند نقش مؤثری در تعامل مثبت و کاهش اختلافات کلامی ایفا کند. همچنین شبهاتی که از سوی جریانهای انحرافی (مانند وهابیت و بهائیت) مطرح میشود و غالباً ریشه قرآنی دارد، با تکیه بر خود قرآن و با رویکرد «کلام قرآنی» بسیار بهتر و مستدلتر قابل پاسخگویی است.
وی با اشاره به اینکه رهبر شهید در این کتاب، از روایات نیز برای دو منظور «توضیح» و «تأکید» بهره گرفتهاند، اظهار داشت: در مجموع سخنرانیهای مندرج در این کتاب، حدود ۵۰۰ بار به آیات قرآن ارجاع داده شده است. اگر تکرار آیات را حذف کنیم، بیش از ۳۰۰ آیه از ۵۵ سوره قرآن مورد استناد قرار گرفته است. در کنار آن، از ۴۴ روایت نیز برای توضیح و تأکید استفاده شده است. این آمار نشان میدهد که اصل و محور کار ایشان، قرآن است و روایات در جای خود و در نقش مکمل به کار رفته است.
ویژگیهای کلام قرآنی در اندیشه رهبر شهید
مدیر مجمع عالی حکمت کرمانشاه، چهار ویژگی برجسته رویکرد کلام قرآنی رهبر شهید را برشمرد:
۱. تبیین مفاهیم و اثبات قواعد اعتقادی بر پایه قرآن، دور از منازعات بیحاصل
حجتالاسلام صدیقی با اشاره به پایاننامهای با موضوع «آسیبشناسی بدفهمی مفاهیم دینی از نگاه آیتالله خامنهای» (خانم ناصریان)، گفت: یکی از آسیبهایی که رهبر شهید به آن توجه دارد، «فهم یک معنا بدون توجه به لوازم آن» است. ایشان در کتاب «طرح کلی» تلاش میکند با استناد به گسترهای از آیات متعدد، مفهوم توحید را همراه با تمام لوازمش تبیین کند و نشان دهد که اگر ما به توحید باور داریم، باید لوازم و نتایج آن را نیز بپذیریم.
۲. یافتن امتداد اجتماعی مفاهیم کلامی
وی افزود: یکی از عواملی که باعث شده «دغدغه اجتماعی» در فضای کلامی رهبر شهید گسترش یابد، همین رویکرد کلام قرآنی است؛ زیرا قرآن اصلاً محوریتش در مفاهیم کلامی و اعتقادی، صرفاً «اندیشهسازی» نیست، بلکه «جامعهسازی» است. قرآن میخواهد یک جامعه توحیدی بسازد و به این جامعه اعتراض دارد که چرا شما به جای خدا به سراغ طاغوت میروید.
۳. کلام قرآنی، محصور در مسائل متعارف کلامی نیست
حجتالاسلام صدیقی با تأکید بر اینکه در رویکرد کلام قرآنی، «ایمان به سنتهای الهی و وعدههای تخلفناپذیر الهی» به عنوان یک مسئله کلامی جدی مطرح میشود، خاطرنشان کرد: در کلام سنتی بیشتر بحث میشود که «آیا خدا میتواند وعده دهد و تخلف کند؟» اما در رویکرد کلام قرآنی رهبر شهید، خودِ «باورمندی مخاطب قرآن به وعدههای الهی» به عنوان یک دغدغه محوری مطرح است.
۴. تعامل مثبت با مذاهب اسلامی و پاسخ به شبهات
مدیر مجمع عالی حکمت کرمانشاه یادآور شد: کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» در بسیاری از محافل اهل سنت نیز قابل ارائه بوده و ارائه شده است. حتی مباحث مربوط به «ولایت» در این کتاب، با بیانی قابل استدلال و تعامل با اهل سنت مطرح شده است. همچنین شبهاتی که ریشه قرآنی دارند، به طور غیرمستقیم و بدون اینکه اذعانی به آن شود، در این کتاب پاسخ داده شده است.
حجتالاسلام صدیقی در پایان با اشاره به تأکید رهبر شهید بر اینکه مخاطبان خودشان با قرآن مانوس شوند و مفاهیم را شخصاً درک کنند، گفت: ایشان بارها میفرمایند «ای کاش خود شما ترجمه این آیات را بلد بودید و خودتان از دل آیات، این مفاهیم را استخراج میکردید». این نگاه، یک «مدل کلامآموزیِ» نوین است که بر «باورآگاهی» و «سفر شخصی در قرآن» تأکید دارد؛ زیرا عمق باورها وقتی حاصل میشود که خود فرد در لایههای کلامی، با تأمل در قرآن به یافتهها برسد.