روایتی از تاریخ، فرهنگ و سنت‌های ماندگار روستای آلانق

عصر قم - تبریز- تک نگاری روستای آلانق، پژوهشی از روستایی با بیش از ۵۰۰۰ نفر جمعیت و ۱۵ شهید سرافراز و نمادی از پیوند سنت و مذهب در خطه آذربایجان شرقی است.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، آلانق، روستایی است که به دلیل سیطره تابندگی خورشید بر سطح خود (خورشید گیری زمین) به نام آران نامیده می شده است. و آن را در زبان تاتی آرانگ می گفتند. با گذشت زمان و تلطیف شدن این واژه در لهجه و زبان بومی، تبدیل به آلانق(Alanag ) گردیده است.
وجه تسمیه دیگر این روستا را واقع شدن در مسیر و جاده ابریشم دانسته اند. جاده ابریشم مهمترین کارکرد خود و نقش تاریخی اش را در داد و ستد و پویایی اقتصادی داشته است. از اینرو در زبان محلی، آلانا و یا آلاناق، به معنی خریدن و داد و ستد در تعاملات اجتماعی بوده است.
پژوهش حاضر به روش مشاهده و مطالعه اسناد یافته هایی را از شرایط اجتماعی و فرهنگی و محیطی به دست آورده است.
توجه به فرهنگ هر منطقه توجه به آداب و رسوم ، ارزشها و هنجارها و شرایط اقتصادی و اجتماعی شرایط محیطی آن منطقه میباشد . پژوهش حاضر تلاش نموده است با شناخت آداب و رسوم و شرایط اقتصادی اجتماعی و محیطی روستای آلانق، شناخت اجمالی از فرهنگ این منطقه به دست آورد.
روستای آلانق، واقع در استان آذربایجان شرقی، از روستاهای با قدمت و غنی از نظر فرهنگی و اجتماعی است. این روستا با طبیعتی زیبا و مردم مهمان‌نواز خود، همواره مورد توجه گردشگران و پژوهشگران قرار گرفته است. در این تک‌نگاری به بررسی زندگی فرهنگی مردم آلانق، آداب و رسوم، هنرها و فعالیت‌های اجتماعی آن‌ها می‌پردازیم.

مراسمات عمده و مهم که هنوز هم در این روستا همه ساله برگزار می گردد می توان به مراسم عزاداری دهه اول محرم(شاخسی)، چهارشنبه سوری، عیددیدنی در عید نوروز و عید فطر، آیین سنتی (اوشاخلار بایراملیق) (عید بچه ها) در نوروز اشاره کرد؛ کشاورزی، دامداری و قالیبافی از مهمترین مشاغل روستاییان است. 
نگاه کلی روستای آلانق
روستای آلانق یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در شهرستان بستان آباد واقع شده است. این روستا بیش از ۵۰۰۰ نفر در حدود 1700 خانوار است و دارای مردمانی پایبند به مذهب و دین، ولایت مدار و انقلابی هستند.
این روستا در فاصله حدود ۴۰ کیلومتری شهر تبریز و از جاده تهران - تبریز (روستای یوسف آباد) 17 کیلومتر با روستا فاصله دارد.
از جمله روستاهای همسایه می‌توان به روستاهای خیرمسجد، کُر، ترکداری، الوار و زین کِش ( که دارای سکنه است) اشاره کرد. از نظر جغرافیایی در موقعیت کوهستانی قرار گرفته و آب و هوای فصل تابستان آن بسیار مطبوع و دلنشین است و زمستان بسیار سرد و طاقت فرسایی دارد.
از امکانات رفاهی این روستا می‌توان از از گاز شهری، تلفن، برق،اینترنت همراه و جاده آسفالتی نام برد که با وجود این موارد باز با مشکلات زیادی همراه است که مهمترین آنها کمبود شدید آب در این روستا می‌باشد.
روستای آلانق طی هشت سال دفاع مقدس تعداد ۱۵ شهید را تقدیم اسلام و انقلاب کرده است که افتخاری برای آذربایجان و مردم ولایی و بابصیرت این خطه تا ابد خواهد ماند.
در این روستا آرامگاه یکی از نوادگان حسن بن علی (امامزاده عبدالله) در بالای کوهی مشرف بر روستا واقع شده‌است.
مسجد جامع قدیمی روستای آلانق مربوط به سده‌های متاخر دوره قاجار است و این اثر در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ثبت ۱۷۵۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
فرهنگ عزاداری در ایام محرم
روستای آلانق دارای ۷مسجد و ۳ حسینیه است؛ نماز جماعت به صورت مرتب در این مساجد از سوی اهالی روستا بر پا می شود. 
دهه اول محرم ۹ هیئت در این اماکن مقدس به عزاداری سالار شهیدان ابا عبدالله الحسین علیه السلام می پردازند. عزاداری اهالی روستای آلانق در دهه اول محرم بسیار پرشور و شکوه برگزار می شود که زبانزد خاص و عام است و از نقاط مختلف آذربایجان شرقی برای عزاداری به این روستا سفر می کنند.
اگر بخواهیم مختصر به عزاداری اهالی روستای آلانق اشاره کنیم بدین صورت است که چند روز مانده به آغاز دهه محرم مراسم عزاداری باشکوه برای استقبال از محرم با عنوان مراسم سنتی طشت گذاری برگزار می شود. و مداحان معروف برای این مراسم دعوت می شوند.
از شب اول محرم تا 12 محرم مراسم عزاداری و دسته عزاداری در مساجد و حسینیه ها برگزار می شود و مراسم عزاداری شاه حسین گویان(شاخسی) از مراسمات عزاداری منحصر به فرد منطقه آذربایجان است بدین صورت که عزاداران به شکل ردیفی در کنار هم قرار می گیرند و دست چپ شان بر روی شانه فرد کناری و در دست راست خود چوب دارند که با سبک خاص خود به عزاداری سالار شهیدان اباعبدالله الحسین(ع) می پردازند. 

گفته شده این سبک از عزاداری(شاخسی) همراه با چوب که در واقع چوب نماد شمشیر است این است که در شب عاشورا که حضرت زینب(س) در خیمه امام حسین(ع) در مورد روز عاشورا و تعداد اندک یاران ابراز نگرانی می کند یکی از اصحاب صحبت های آنان را می شنود و برمی گردد و موضوع را با دیگر اصحاب در میان می گذارد؛ اصحاب باوفای اباعبدالله الحسین(ع) به خاطر اینکه ثابت کنند تا آخرین لحظه کنار امام خود هستند و حضرت زینب(س) را از نگرانی دربیاورند دور خیمه امام حسین(ع) جمع می شوند و به سبک عزاداری شاخسی که در بالا ذکر شد با شمشیر خود وفاداری خود را ابراز می کنند.
از جمله عزاداری اهالی روستا که زبانزد خاص و عام است در ظهر عاشورا است که دسته های عزا تا ظهر به صورت جداگانه به سمت مرکز اصلی روستا (بلاخ) عزاداری می کنند سپس عده ای از عزاداران به صورت کفن پوش به سبک عزاداری شاه حسین گویان(شاخسی) به دیگر عزاداران در مرکز روستا اضافه می شوند و همه اهالی روستا و مهمانانی که از تبریز، قم و روستای اطراف در این مراسم شرکت کرده بودند به عزادارای می پردازند و بعد از آن نماز جماعت ظهر عاشورا در همان مکان با حضورگسترده مردم برپا می شود. 

آداب مراسم ترحیم
مراسم ترحیم در روستاها معمولاً با آداب و رسوم خاصی همراه است؛ در روستای آلانق خبر فوت و مراسم تشییع، کفن و دفن مرحوم به سرعت از طریق ارتباط چهره به چهره، شبکه های اجتماعی واعلامیه انجام می شود. اهالی روستا پس از مراسم تشییع در مسجد یا حسینیه به مراسم ترحیم و ابرازهمدردی با بازماندگان آن مرحوم همراه با مداحی، ختم قرآن، سخنرانی و پذیرایی می پردازند.
در ادامه مراسم یادبود در روزهای سوم، هفتم، چهلم وسالگرد آن مرحوم را با حضور اهالی روستا در مسجد و حسینیه از سوی خانواده معزا برگزار می شود.
همچنین نزدیکان و آشناهای مرحوم بعد از گذشت چند روز برای تسلای بازماندگان به منزل آنان رفته و ابراز همدردی و قرائت فاتحه می کنند.
سنت عروسی
روستای آلانق در آذربایجان شرقی، مانند بسیاری از مناطق آذربایجان، دارای آداب و رسوم غنی و خاصی در مراسم عروسی است. این مراسم معمولاً با تشریفات خاصی همراه است که ریشه در فرهنگ و سنت‌های محلی دارد. در زیر به برخی از این آداب و رسوم اشاره می‌شود:
۱. خواستگاری (الچیلیق)
مراسم خواستگاری معمولاً با حضور بزرگان خانواده و نزدیکان انجام می‌شود. خانواده داماد با هدایایی مانند شیرینی، میوه و گاهی طلا به خانه عروس می‌روند. پس از توافق دو خانواده، و صحبت های که عروس و داماد با یکدیگر انجام می دهند تاریخ مراسم عقد تعیین می‌شود.
۲. مراسم نامزدی (نیشان)
در این مراسم، حلقه‌ای به عنوان نشان نامزدی به عروس داده می‌شود. هدایایی مانند پارچه، طلا و شیرینی نیز به خانواده عروس تقدیم می‌شود.این مراسم معمولاً با حضور نزدیکان و دوستان برگزار می‌شود. لازم به ذکر است سن ازدواج در این روستا به طور میانگین برای پسران ۲۰ سال و برای دختران ۱۵ سال است به همین خاطر این دوران نامزدی معمولا طولانی بین ۲ تا ۵ سال است. 
در این مدت نامزدی در مناسبت های خاص مانند شب یلدا، چهارشنبه سوری، عید قربانی، عید نوروز خانواده داماد به دیدن خانواده عروس همراه با هدایا و شیرینی و آجیل می روند.
۳. مراسم حنابندان (خنا گئجه سی)
این مراسم معمولاً شب قبل از عروسی برگزار می‌شود. حنا به دستان عروس و داماد زده می‌شود و همراه با موسیقی و رقص محلی جشن گرفته می‌شود. زنان و دختران روستا در این مراسم شرکت می‌کنند و به عروس و داماد تبریک می‌گویند.
۴. مراسم عروسی (توی)
مراسم عروسی معمولاً در دو بخش جداگانه برای مردان و زنان برگزار می‌شود. موسیقی محلی مانند آهنگ‌های عاشیقی و رقص‌های محلی بخش مهمی از جشن است. و در ادامه مراسم بعد از پذیرایی داماد وارد مجلس عروسی می شود و با همه حاضرین دست می دهد و خوش آمدگویی می کند و میهمانان هم به داماد تبریک می گویند سپس جوانان مجلس همراه داماد رقص دسته جمعی انجام می دهند و از سوی مهمانان برای داماد شاباش داده می شود.
سپس خانواده و نزدیکان داماد به منزل عروس می روند تا با احترام و همراهی خانواده عروس، عروس خانوم را به خانه بخت روانه کنند. در ادامه جوانان و خانواده داماد، ماشین عروس را با جشن، شادی و رقص تا خانه داماد همراهی می کند و با قربانی کردن گوسفند پای عروس و داماد و خوش آمدگویی به عروس از سوی بزرگ خاندان آن شب مراسم عروسی به پایان می رسد.
۵. مراسم پس از عروسی(دوواق قاپما )
پس از عروسی، عروس و داماد به خانه جدید خود می‌روند. یک روز بعد عروسی مراسم پاتختی(دوواق قاپما) از سوی نزدیکان خانواده عروس و داماد در منزل داماد برگزار می شود و یک جشن کوچکی همراه با هدایای برای عروس و داماد برپا می شود.
6. مراسم پاگشا (آیاق آشما)
در برخی روستاها، رسوم خاصی مانند "قوْیون قاچیرماسی" (بریدن گوسفند) وجود دارد که در آن گوسفندی را برای جشن عروسی قربانی می‌کنند.
- همچنین، برخی رسوم مانند "بایراملیق" (هدیه دادن به عروس و داماد) نیز مرسوم است.
آداب و رسوم عید نوروز
۱. خانه‌تکانی
مانند دیگر مناطق ایران، مردم روستای آلانق نیز قبل از نوروز خانه‌های خود را تمیز و مرتب می‌کنند. این کار به نام (اۆی تِمیزَلَهمَک) (خانه‌تکانی) شناخته می‌شود. خانه‌تکانی نمادی از پاکیزگی و آماده‌سازی برای سال جدید است.
۲. مراسم چهارشنبه‌سوری
در شب آخرین چهارشنبه سال، مراسم چهارشنبه‌سوری با روشن کردن آتش و پریدن از روی آن برگزار می‌شود. مردم روستا دور آتش جمع می‌شوند و شعر می‌خوانند: (آتیل آتش، پاچیل قارا، بختیم آچیل، یارام یانیما یاخین اولسون") (آتش بپر، سیاهی برو، بخت من باز شود، یارم به من نزدیک شود). در واقع این مراسم نمادی از دور کردن بدی‌ها و جذب خوبی‌ها است.
۳. آیین سنتی عید بچه ها (اوشاخلار بایراملیق)
یک روز مانده به عید نوروز یعنی 29 اسفندماه تمام بچه های روستا با پوشیدن لباس های نو خود از صبح زود با دست داشتن یک کیسه به خانه نزدیکان، فامیل، اطرافیان، همسایگان خود جهت گرفتن عیدی می روند.

۴. مراسم یادبود برای گذشتگان
در روز پنجشنبه آخر سال با هماهنگی بازماندگان مرحومین همان سال یک مراسم یادبود از سوی خانواده گذشتگان در مسجد یا حسینیه روستا برگزار می شود و اهالی روستا با حضور در مراسم با قرائت فاتحه و ختم قرآن گذشتگان خود را که همان سال مرحوم شده اند یاد می کنند.
۵. تحویل سال
لحظه تحویل سال طبق سنت گذشتگان همه اهالی روستا در مساجد جمع می شوند و ختم 40 سوره یس می کنند و دعا می خوانند و روحانی مسجد با زعفران دعایی در بشقاب می نویسد و در طشت آبی که قبلا آماده شده بود حل می کند. سپس اهالی روستا از آبی که دعا خوانده شده و تبرک شده جرعه ای برداشته و تبرکی به منزل می برند و به چهارگوشه خانه می پاشند تا سال جدید پربرکت آغاز شود. 
پس از تحویل سال، اعضای خانواده گردهم می آیند و بزرگ‌ترها به کوچک‌ترها عیدی (هدیه یا پول) می‌دهند.
6. دید و بازدید
پس از تحویل سال، مردم روستا به دیدار خانواده، دوستان و آشنایان می‌روند. این رسم به نام (بایرام گؤرُشُو) (عید دیدنی) شناخته می‌شود. در این دید و بازدیدها، شیرینی و آجیل به مهمانان تعارف می‌شود.
شغل اهالی روستای آلانق
اکثر جمیت روستا در دو شغل متمرکزند:
۱.کشاورزی و دامداری: 
حدود 40 درصد جمعیت روستا در شغل کشاورزی و دامداری اشتغال مستقیم دارند و از این راه امرار معاش میکنند ، لازم به ذکر است که 95 درصد زمینهای کشاورزی روستا دیمی میباشند و محصولات عمده روستا گندم و جو به صورت دیمی می باشد.
۲. قالیبافی:
به طور یقین می توان گفت در خانه تمام خانوارهای روستای آلانق قالی بافته میشود . قالی هایی که در روستای آلانق بافته میشود ابریشم خالص بوده و از طریق شهر قم و کاشان مستقیما به خارج از کشور صادر میشود . البته اخیرا قالی های از جنس پشم و کرک هم از سوی اهالی روستا بافته می شود. 
گفتنی است در سالهای گذشته به دلیل تحریم کشورمان از سوی مستکبران و عدم حمایت دولت از قالیبافان این قشر صدمات مالی بسیار دیده اند و به همین دلیل تعداد قالیبافان به شدت کاهش یافته است و همین قالیبافان به مشاغلی چون کارگری در شهرستانهای همجوار روی آورده اند.
زبان و گویش
گویش آذری: مردم روستای آلانق به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند و این زبان در مراسم و آداب و رسوم آنها نقش مهمی دارد. شعرها، ترانه‌ها و ضرب‌المثل‌های محلی به این زبان بیان می‌شوند. 
نویسنده: علی اصغر خواجه الدین