عصر قم - اظهارات مقامات ایرانی نشان میدهد که تهران تحت تأثیر فضاسازیها قرار نخواهد گرفت و مسیر خود را بر اساس منافع ملی و خطوط قرمز نظام دنبال میکند. باید منتظر ماند و دید آیا تیم ترامپ در عمل به تعهدات خود پایبند خواهد بود یا باز عهدشکنی خواهد کرد؟
به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا در روزهای اخیر، موج جدیدی از ادعاهای ضدونقیض درباره مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا شکل گرفته که نشاندهنده فضای پیچیده دیپلماتیک و تلاش واشنگتن برای مدیریت افکار عمومی است.
از یک سو، رسانههای نزدیک به دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از دریافت «تعهدات شفاهی» از سوی ایران درباره برنامه و مواد هستهای خبر میدهند و از سوی دیگر، مقامات و منابع ایرانی ضمن رد قاطع این ادعاها، از تلاش ترامپ برای نمایش «پیروزی ساختگی» سخن میگویند. در میانه این تناقضها، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران با شفافسازی ابعاد مذاکرات، تأکید کرده است که هنوز هیچ تفاهم نهاییای حاصل نشده و تمرکز تهران صرفاً بر «خاتمه جنگ» است. این گزارش به تحلیل ابعاد مختلف این تحولات میپردازد.
ادعای «تعهدات شفاهی»؛ تاکتیک جدید تیم ترامپ برای جبران خلأ محتوایی
رسانه آمریکایی آکسیوس که به دونالد ترامپ نزدیک دانسته میشود، به نقل از مقامهای آمریکایی مدعی شده است که ایران «تعهدات شفاهی» درباره برنامه و مواد هستهای به آمریکا ارائه کرده است. این ادعا در شرایطی مطرح میشود که ناظران سیاسی و رسانهای معتقدند آکسیوس در آستانه انتشار متن یادداشت تفاهمی قرار دارد که به نظر نمیرسد محتوای قانعکنندهای برای پوشش ادعاهای پیشین و بزرگنماییهای ترامپ داشته باشد.
بررسی الگوی رفتاری ترامپ نشان میدهد که رویکرد او همواره مبتنی بر ادعاهای پرشتاب در فضای مجازی، اظهارات بلندپروازانه در انظار عمومی و سپس عقبنشینی در پشتصحنه بوده است. پیشتر نیز مقامهای آمریکایی با واسطه به ایران پیغام داده بودند که نباید به توییتهای ترامپ توجه عملیاتی کرد. اکنون چنین به نظر میرسد که با توجه به فاصله زیاد میان درخواستهای پانزدهبندیِ اولیه ترامپ با متن کنونی یادداشت تفاهم، تیم او در صدد است با مطرحکردن ادعای تعهدات شفاهی از سوی ایران، از فضاسازی سیاسی و اغراقهای پیشین خود عقب ننشیند و اینگونه القا کند که در مذاکرات به تمام اهدافش دست یافته است.
انتشار متن یادداشت تفاهم، با درخواستهای اولیه ترامپ بهقدری فاصله دارد که حتی روایتهای حامیان او نیز نمیتواند آن را توجیه کند. در چنین شرایطی، طرح موضوع «تعهدات شفاهی» بیشتر به تلاشی برای جبران خلأ محتوایی یادداشت تفاهم و جلوگیری از نمایانشدن بزرگنماییهای گذشته شباهت دارد.
رد قاطع ادعاهای ترامپ از سوی منابع آگاه ایرانی
در مقابل این ادعاها، منابع آگاه ایرانی در گزارش خبرگزاری فارس ضمن رد قاطع اظهارات دونالد ترامپ درباره توافق احتمالی با ایران، سخنان او را «آمیختهای از راست و دروغ» و تلاشی برای نمایش پیروزیِ ساختگی توصیف کردهاند. به گفته این منابع، تقریباً برای همه روشن شده که این ادعاها فاقد اعتبار است.
متن توافق که تحت قالب «تعهد در برابر تعهد» تدوین شده، در مراحل نهایی بررسی در ایران قرار دارد و هنوز تصمیم قطعی اتخاذ نشده است. در مقابل، ترامپ که خود را ناتوان از خروج از توافق میبیند، مطالبی را مطرح کرده که با مفاد متن توافق در تضاد است.
در گزارش فارس به طور مشخص به دو تحریف اساسی از سوی ترامپ اشاره شده است:
اول، موضوع تنگه هرمز: ترامپ مدعی شده ایران موظف است تنگه هرمز را بدون دریافت عوارض باز کند، در حالی که در متن توافق چنین بندی وجود ندارد. ایران تأکید کرده که پس از رفع محاصره، تنگه را بر اساس ترتیبات از پیش تعیین شده خود باز خواهد کرد. این ترتیبات میتواند از پایش و بازرسی کشتیها گرفته تا ارائه خدمات و تأمین امنیت را در برگیرد.
دوم، برچیدن مواد هستهای: ترامپ ادعا کرده که ایران مواد هستهای خود را برچیده یا نابود میکند. منابع آگاه تأکید کردهاند که نهتنها چنین چیزی در یادداشت تفاهم وجود ندارد، بلکه این ادعا اساساً بیاساس است.
بندهای کلیدی که ترامپ از آنها عبور کرده است
جالب توجه آنکه ترامپ در اظهارات خود از دو بند کلیدی توافق عبور کرده است. نخست، شرط پرداخت فوری ۱۲ میلیارد دلاری از داراییهای بلوکه شده ایران است. بر اساس متن توافق، این مبلغ باید بلافاصله پرداخت شود و تا زمانی که این پرداخت انجام نگیرد، ایران وارد هیچ مرحله مذاکراتی بعدی نخواهد شد. عدم اجرای این بند، نقض تعهدات آمریکا محسوب میشود.
دوم، موضوع برقراری آتشبس کامل در لبنان مطابق با نظر حزبالله است. به گفته منابع آگاه، تنها در صورت حل این موارد، ایران در مرحله بعد درباره لغو همه تحریمها و موضوع هستهای، مطابق با خطوط قرمز خود وارد گفتوگو خواهد شد.
مقامات ایرانی تأکید کردهاند که توافق نهایی مبتنی بر اصول و خطوط قرمز نظام جمهوری اسلامی ایران و با رویکرد بیاعتمادی کامل به آمریکا تنظیم خواهد شد؛ بهگونهای که در صورت هرگونه عهدشکنی، اقدام متقابل فوری انجام شود.
تأکید سخنگوی وزارت خارجه: هیچ تفاهم نهاییای حاصل نشده است
در مهمترین واکنش رسمی، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، شامگاه جمعه (۸ خردادماه) در گفتوگوی تلفنی با برنامه «به وقت ایران» شبکه خبر، ضمن شفافسازی ابعاد مذاکرات، تأکید کرد: «در رابطه با تفاهم، تا الان که خدمت شما صحبت میکنم، تبادل پیامها ادامه دارد ولی تفاهم نهایی نشده است.»
بقائی با اشاره به ادعاهای مطرح شده درباره موضوع هستهای، افزود: «ما در این مرحله متمرکز بر خاتمه جنگ هستیم و بنابراین در مورد جزئیات موضوع هستهای در این مرحله صحبتی نداریم.» این اظهارات نشان میدهد که محور اصلی مذاکرات کنونی، توقف جنگ و رفع محاصره است و بحث هستهای در اولویت بعدی قرار دارد.
تنگه هرمز؛ وارونهنمایی واقعیت توسط آمریکاییها
سخنگوی دستگاه دیپلماسی درباره تنگه هرمز نیز با تأکید بر وارونهنمایی واقعیت از سوی طرف آمریکایی، توضیح داد: «تنگه هرمز از ۹ اسفند و بعد از حمله غیرقانونی و تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تحت تدابیر ویژه ایران به عنوان دولت ساحلی قرار گرفت.»
وی با بیان اینکه تنگه هرمز به روی کشتیهای متخاصم و کشتیهای نظامی بسته است، یادآور شد: «اما در همین مدت کشتیهای تجاری با هماهنگی جمهوری اسلامی ایران از این مسیر تردد کردهاند.»
بقائی در خصوص مدیریت آینده تنگه هرمز گفت: «در رابطه با اینکه مدیریت آینده تنگه هرمز به چه شکل خواهد بود، موضوعی است که به دولتهای ساحلی تنگه، یعنی ایران و عمان مربوط است.»
وی به گفتوگوی تلفنی سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با همتای عمانی اشاره کرد و افزود: «ایران و عمان رویکرد بسیار مسئولانهای در خصوص ایمنی و امنیت در تنگه هرمز اتخاذ کردهاند و بنا دارند سازوکارهایی را اتخاذ کنند که هم در راستای حفظ امنیت و منافع ملی خودشان و هم در راستای نفع جامعه بینالمللی برای اطمینان از تردد ایمن کشتیها باشد.»
وی با تأکید بر اینکه تنگه هرمز در محدوده آبهای سرزمینی ایران و عمان واقع شده، خاطرنشان کرد: ما با وضعیت ویژهای مواجه شدهایم که نمیتوانیم این تجربه را نادیده بگیریم. قطعاً ایران و عمان به عنوان دو کشور مسئولپذیر باید سازوکارهایی را اتخاذ کنند که هم منافع و امنیت ملی خودشان به عنوان کشورهای ساحلی حفظ شود و هم به جامعه جهانی این اطمینان را بدهند که کشتیرانی از این مسیر به صورت ایمن انجام میشود.
«زبان باید»؛ خط قرمز ایران در مذاکرات
بقائی در پاسخ به سؤالی درباره اظهارات اخیر دونالد ترامپ، با صراحت بیان کرد: ما با زبان باید ۴۷ سال پیش خداحافظی کردیم.
وی افزود: هیچکدام از طرفهای غربی وقتی در مورد جمهوری اسلامی ایران صحبت میکنند، نمیتوانند از زبان باید صحبت کنند. ما بر اساس منافع و حقوق ملت ایران خودمان تصمیم میگیریم.
سخنگوی وزارت خارجه در خصوص محاصره دریایی ادعایی از سوی آمریکا نیز گفت: آنچه آمریکاییها تحت عنوان محاصره دریایی از آن نام میبرند، از ابتدا یک اقدام غیرقانونی بود، هم نقض آتشبس بود و هم اخلال در آزادی دریانوردی بینالمللی.
وی در پایان تأکید کرد: ما باید ببینیم در عمل آیا واقعاً به این حرفشان عمل خواهند کرد یا صرفاً یک ادعای تبلیغاتی است. اگر این کار را انجام دهند، یعنی در واقع توقفِ کاری خلاف که از چند هفته پیش شروع کردند و از ابتدا نباید چنین اقدامی را مرتکب میشدند.
جمعبندی: فاصله عمیق میان روایت آمریکایی و واقعیت میدان
با جمعبندی اظهارات مقامات و منابع آگاه، چند نکته اساسی روشن میشود:
نخست، ادعای «تعهدات شفاهی» ایران درباره برنامه هستهای، در حالی مطرح میشود که سخنگوی وزارت خارجه ایران تصریح کرده است تمرکز کنونی بر «خاتمه جنگ» است و هیچ بحثی درباره جزئیات موضوع هستهای در این مرحله وجود ندارد.
دوم، ایران هنوز تصمیم قطعی برای رد یا تأیید آخرین پیشنویس یادداشت تفاهم اتخاذ نکرده و تبادل پیامها ادامه دارد.
سوم، ترامپ با تحریف محورهای اصلی توافق -به ویژه در موضوع تنگه هرمز و برچیدن مواد هستهای- تلاش دارد از فضای رسانهای برای القای پیروزی استفاده کند، در حالی که از بندهای کلیدی مانند پرداخت ۱۲ میلیارد دلاری و آتشبس در لبنان عبور کرده است.
چهارم، رویکرد جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر بیاعتمادی کامل به آمریکا و اتخاذ سازوکارهایی برای اقدام متقابل فوری در صورت هرگونه عهدشکنی است.
پنجم، موضوع تنگه هرمز صرفاً به ایران و عمان به عنوان دولتهای ساحلی مربوط است و هرگونه ترتیبات جدید با همکاری دو کشور و بدون دیکته از خارج تعیین خواهد شد.
در شرایط کنونی، آنچه بیش از همه مشهود است، فاصله عمیق میان روایتسازی رسانهای آمریکا و واقعیت میدان دیپلماتیک است. تیم ترامپ که با موج انتقادات داخلی از بابت بزرگنماییهای اولیه مواجه شده، اکنون سعی دارد با طرح ادعاهای جدید، افکار عمومی را مدیریت کند.
اما اظهارات مقامات ایرانی نشان میدهد که تهران تحت تأثیر این فضاسازیها قرار نخواهد گرفت و مسیر خود را بر اساس منافع ملی و خطوط قرمز نظام دنبال میکند. باید منتظر ماند و دید آیا تیم ترامپ در عمل به تعهدات خود -از جمله پرداخت داراییهای بلوکه شده- پایبند خواهد بود یا اینکه موج جدیدی از عهدشکنیها رقم خواهد خورد.