شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵

فرهنگی

مالباشی:

خانواده حلقه مفقوده حل مسائل بنیادین ایران است

خانواده حلقه مفقوده حل مسائل بنیادین ایران است
عصر قم - عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با تأکید بر نقش محوری خانواده در شکل‌گیری وضعیت اجتماعی جامعه، گفت: برای شناخت و حل مسائل بنیادین ایران باید از بررسی پراکنده مشکلات عبور کرد و جایگاه خانواده و ارتباط آن با ساختارهای اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی را به‌طور جدی مورد توجه قرار داد.
  بزرگنمايي:

عصر قم - عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با تأکید بر نقش محوری خانواده در شکل‌گیری وضعیت اجتماعی جامعه، گفت: برای شناخت و حل مسائل بنیادین ایران باید از بررسی پراکنده مشکلات عبور کرد و جایگاه خانواده و ارتباط آن با ساختارهای اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی را به‌طور جدی مورد توجه قرار داد.

به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر سیدمحسن مالباشی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، در نشست سی‌وپنجم سلسله نشست‌های بین‌المللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکل‌دهی جوامع آینده، با موضوع «خانواده؛ حلقه مفقوده حل مسئله ایران»، با تأکید بر ضرورت آغاز تحلیل مسائل اجتماعی از واقعیت‌های جامعه، خانواده را یکی از حلقه‌های مهم و کمتر مورد توجه در شناخت مسائل بنیادین ایران دانست.
مالباشی در این نشست با طرح ضرورت آغاز پژوهش اجتماعی از مسائل واقعی جامعه ایران، بر اهمیت شناخت شرایط تاریخی، اجتماعی و بومی کشور تأکید کرد و معتقد بود نظریه‌ها و چارچوب‌های علمی زمانی اهمیت دارند که بتوانند به فهم دقیق‌تر واقعیت‌های جامعه و تبیین مسائل آن کمک کنند.
وی در تبیین مسئله ایران، میان «مسئله‌های ایران» و «مسئله‌شدن ایران» تمایز قائل شد و توضیح داد که مسائل اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کشور نباید صرفاً به‌صورت جداگانه بررسی شوند، بلکه باید ارتباط میان این مسائل، نهادها، کنشگران و ساختارهای اجتماعی نیز مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه حل یک مشکل مشخص لزوماً به حل مسائل بنیادین جامعه منجر نمی‌شود.
این استاد دانشگاه همچنین با تفکیک مفهوم مشکل از مسئله اجتماعی، بیان کرد که مشکل به وجود اختلال یا نابسامانی در وضعیت عینی جامعه اشاره دارد، اما مسئله زمانی شکل می‌گیرد که میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوب فاصله‌ای معنادار ایجاد شده و این فاصله به موضوع پرسش، بررسی علمی و تلاش برای تغییر تبدیل شود.
از نگاه مالباشی، وظیفه علوم اجتماعی تنها توصیف وضعیت موجود نیست، بلکه تبیین فاصله میان واقعیت و وضعیت مطلوب و شناسایی عوامل مؤثر در شکل‌گیری آن نیز از اهمیت برخوردار است.
سه گفتمان در مواجهه با مسئله ایران
مالباشی در ادامه به سه گفتمان اصلی در مواجهه با مسئله ایران شامل اسلام‌شدن، ایرانیشدن و مدرن‌شدن اشاره کرد و این گفتمان‌ها را دارای مبانی و زاویه‌های متفاوت در تحلیل وضعیت جامعه دانست.
بر اساس این تبیین، گفتمان اسلام‌شدن مسائل جامعه را در نسبت با مبانی و ارزش‌های اسلامی بررسی می‌کند، گفتمان ایرانیشدن بر ویژگی‌های تاریخی، فرهنگی و هویتی جامعه ایران تأکید دارد و گفتمان مدرن‌شدن تحولات جامعه را در ارتباط با فرایندها و الگوهای مدرنیته تحلیل می‌کند.
وی همچنین در بررسی چرایی مسئله‌شدن ایران، به رویکردهایی اشاره کرد که ناکارآمدی نهادها و ساختارهای سیاسی، رفتار و خلق‌وخوی کنشگران اجتماعی، عوامل بیرونی و مداخلات استعمارگرانه و نیز تفسیرهای یک‌جانبه از عوامل ترکیبی را در تحلیل مسائل کشور مورد توجه قرار می‌دهند.
خانواده؛ نهادی تأثیرگذار بر جامعه و متأثر از ساختارهای کلان
عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با توجه به جایگاه خانواده در ساختار اجتماعی، این نهاد را یکی از نخستین محیط‌های شکل‌گیری ارزش‌ها، هنجارها، الگوهای رفتاری و شیوه‌های ارتباطی افراد دانست؛ نهادی که در تربیت کنشگران اجتماعی و شکل‌گیری شخصیت و نحوه مشارکت افراد در جامعه نقش دارد.
مالباشی با تأکید بر ارتباط دوسویه خانواده و جامعه، شرایط اقتصادی، وضعیت اشتغال، سیاست‌های عمومی، تحولات فرهنگی و تغییرات جمعیتی را از عوامل تأثیرگذار بر ثبات و کارکرد خانواده برشمرد و بر این اساس، خانواده را نهادی جدا از ساختار کلان جامعه ندانست.
در این چارچوب، خانواده از یک سو در شکل‌گیری وضعیت اجتماعی نقش دارد و از سوی دیگر، پیامدهای ناکارآمدی سایر نهادها را در زندگی روزمره خود تجربه می‌کند؛ مسئله‌ای که توجه به خانواده را در تحلیل مسائل ایران ضروری می‌سازد.
خانواده در معرض فشارهای بیرونی و فقدان حمایت ساختاری
مالباشی در تبیین وضعیت خانواده، آن را نهادی بی‌پناه در برابر بخشی از ناکارآمدی‌های سایر نهادها توصیف کرد؛ نهادی که با فشارهای اقتصادی، ناامنی شغلی، دشواری‌های معیشتی و ضعف برخی خدمات اجتماعی و تربیتی مواجه است و ممکن است حمایت ساختاری متناسب با این فشارها دریافت نکند.
بر این اساس، مشکلات اقتصادی می‌توانند بر معیشت و روابط خانوادگی اثر بگذارند، ناامنی شغلی برنامه‌ریزی برای ازدواج و فرزندآوری را دشوار سازد و ضعف خدمات اجتماعی و تربیتی بخشی از مسئولیت‌های اضافی را بر دوش خانواده قرار دهد.
از این منظر، بررسی مسائل خانواده نباید صرفاً به رفتار افراد یا کیفیت روابط درونی اعضای خانواده محدود شود، بلکه شرایط ساختاری و نهادی مؤثر بر آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
چهار بُعد مسئله خانواده در ایران
مالباشی در بررسی مسئله خانواده، چهار بُعد جمعیت‌شناختی، روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و اقتصادی را مورد توجه قرار داد و این ابعاد را در ارتباط با یکدیگر تبیین کرد.
در بُعد جمعیت‌شناختی، کاهش باروری، افزایش الگوی تک‌فرزندی، افزایش سن ازدواج، تجرد قطعی، سالمندی جمعیت، کاهش بُعد خانوار و مهاجرت نخبگان از جمله موضوعات مهمی هستند که می‌توانند بر روابط میان نسل‌ها، مسئولیت‌های خانوادگی و ظرفیت حمایتی خانواده تأثیر بگذارند.
در بُعد روان‌شناختی، سلامت روان اعضای خانواده، اضطراب، افسردگی، عزت‌نفس پایین، دلبستگی ناایمن، فرسودگی والدینی، خشونت خانگی، مشکلات رفتاری کودکان و شکاف نسلی از جمله مسائل قابل بررسی عنوان می‌شوند؛ مسائلی که به گفته وی، باید با توجه به عوامل فردی، روابط خانوادگی و شرایط اجتماعی تحلیل شوند.
در بُعد جامعه‌شناختی نیز اعتیاد، خشونت خانگی، تعمیق شکاف نسلی، مشکلات رفتاری کودکان، افت عزت‌نفس اجتماعی و تغییر در شیوه ارتباط افراد با یکدیگر از جمله موضوعات مرتبط با تحولات خانواده و جامعه به شمار می‌روند.
مالباشی در بُعد اقتصادی، فشارهای معیشتی، تورم، فقر، بحران مسکن، ناامنی شغلی، بیکاری و فرسودگی اقتصادی را از عوامل محدودکننده توان خانواده برای تأمین نیازهای اعضا و برنامه‌ریزی برای آینده دانست؛ عواملی که می‌توانند تصمیم‌های مربوط به ازدواج و فرزندآوری و همچنین روابط خانوادگی را تحت تأثیر قرار دهند.
خانواده باید در مرکز تحلیل مسائل ایران قرار گیرد
بر اساس مباحث مطرح‌شده در این نشست، خانواده را نمی‌توان صرفاً یکی از موضوعات فرعی در بررسی مسائل ایران دانست؛ بلکه این نهاد هم در شکل‌گیری وضعیت اجتماعی نقش دارد و هم پیامدهای عملکرد سایر نهادها و ساختارهای جامعه را در خود منعکس می‌کند.
از این منظر، مسائل جمعیت‌شناختی، روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و اقتصادی خانواده با یکدیگر پیوند دارند و تحلیل وضعیت خانواده بدون توجه به ارتباط آن با ساختارهای اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، تصویری ناقص از مسائل جامعه ارائه خواهد داد.
نشست سی‌وپنجم سلسله نشست‌های بین‌المللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکل‌دهی جوامع آینده با عنوان «خانواده؛ حلقه مفقوده حل مسئله ایران» با سخنرانی دکتر سیدمحسن مالباشی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، برگزار شد و حجت‌الاسلام دکتر محمد حائری شیرازی، پژوهشگر پژوهشکده حکمرانی جمعیت و خانواده دانشگاه جامع امام حسین(ع)، دبیری این نشست را برعهده داشت.


نظرات شما