عصر قم - حجتالاسلام سید حسام حسینی با تأکید بر ضرورت توجه به نقشهای متعدد نوجوان در محیطهای مختلف اجتماعی گفت: حکمرانی فرهنگی باید بهجای کنترلگری مطلق یا رهاسازی نوجوان، زمینه تجربهورزی، استقلالیابی و رشد او را در زیستبومهایی ایمن و هدفمند فراهم کند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام سید حسام حسینی، دبیر کارگروه نوجوانان مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، صبح امروز در نشست «سلسله نشستهای هماندیشی محیطشناسی راهبردی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران» با موضوع «بومشناسی فرهنگی نوجوانان» که در مرکز تحقیقات اسلامی مجلس برگزار شد، به تبیین ابعاد مختلف زیستبوم نوجوان و چالشهای حکمرانی در این عرصه پرداخت .
وی با اشاره به نقشهای متعدد نوجوان در محیطهای مختلف زندگی اظهار داشت: نوجوان در محیط خانواده با نقشهای گوناگون اعضای خانواده آشنا میشود و از طریق تعامل با پدر، مادر، دایی، خاله و پدربزرگ، ضمن شناخت جایگاه خود در خانواده، بهتدریج تمایز هویتی خویش را نیز کشف میکند .
حجتالاسلام حسینی افزود: خانواده در واقع نمونهای از جهان اجتماعی است و بسیاری از روابط و موقعیتهایی که فرد در بزرگسالی با آنها مواجه میشود، در همین محیط تمرین میشود؛ ازاینرو، اگر خانواده بهعنوان محیطی سازنده و هویتیار طراحی شود، میتواند زمینهساز بخش مهمی از رشد نوجوان باشد .
وی مدرسه را دومین محیط مهم شکلگیری نقشهای نوجوان دانست و تصریح کرد: نوجوان در مدرسه صرفاً دانشآموز نیست، بلکه ممکن است همزمان نماینده کلاس، عضو شورای دانشآموزی، مسئول صبحگاه، عضو گروه سرود یا فعال در بخشهای فرهنگی، علمی و ورزشی باشد. البته نقش دانشآموزی همچنان مهمترین نقش او در این محیط به شمار میرود .
دبیر کارگروه نوجوانان مرکز تحقیقات اسلامی مجلس ادامه داد: نوجوان در محیطهای دیگر نیز نقشهای متنوعی بر عهده دارد؛ در آموزشهای رسمی ممکن است هنرجو، کارآموز یا زبانآموز باشد، در گروه همسالان نقش دوست، عضو گروه، رهبر یا میانجی را ایفا کند و در عرصه بازی و سرگرمی نیز بهعنوان بازیکن، عضو تیم یا حتی فعال در حوزه بازیسازی حضور داشته باشد .
نوجوان در فضای مجازی صرفاً مخاطب نیست
وی با اشاره به تغییر جایگاه مخاطب در تحولات رسانهای خاطرنشان کرد: در مطالعات اولیه ارتباطات، مخاطب عمدتاً بهعنوان دریافتکننده پیام شناخته میشد، اما با تحولات رسانهای، مخاطب به کاربر، تفسیرگر، تجربهگر و حتی مشارکتکننده در تولید و انتقال پیام تبدیل شده است .
حجتالاسلام حسینی بیان کرد: نوجوان در اکوسیستم رسانهای امروز، صرفاً مخاطب نیست، بلکه کنشگری فعال است که میتواند کاربر، دنبالکننده، تولیدکننده محتوا، اینفلوئنسر یا مدیر یک اجتماع مجازی باشد و در فرایند تولید، تکثیر و تفسیر پیامها نقش ایفا کند .
وی با اشاره به نقشهای نوجوان در عرصه دین و معنویت نیز گفت: نوجوان ممکن است در جایگاه عضو مسجد، هیئت یا کانون فرهنگی، کنشگر مذهبی، بسیجی، زائر یا معتکف قرار بگیرد که برخی از این نقشها موقت و برخی دیگر بلندمدت هستند .
نقشهای متعدد نوجوان و مسئله هویتیابی
دبیر کارگروه نوجوانان مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با طرح این پرسش که کدامیک از نقشهای متعدد نوجوان میتواند پاسخگوی پرسش هویتی او باشد، اظهار داشت: نوجوان در دورهای از زندگی قرار دارد که از خود میپرسد «من کیستم و قرار است چه کسی باشم؟»؛ آیا من دانشآموزم، شهروندم، بسیجی هستم، مسجدیام، فوتبالیستم، گیمرم یا اینفلوئنسر؟
وی افزود: مسئله اساسی این است که نوجوان چگونه در مواجهه با نقشهای متعدد خانوادگی، آموزشی، اجتماعی، فرهنگی و رسانهای، هویت خود را پیدا میکند و درمییابد که اینها نقشهایی هستند که بر عهده دارد، اما حقیقت وجودی او صرفاً به این نقشها محدود نمیشود .
حجتالاسلام حسینی با اشاره به مفهوم زیستبوم نوجوان گفت: در زیستبوم حیات نوجوان، مجموعهای از موقعیتها و نقشها وجود دارد و هر یک از این موقعیتها نیز قواعد و الگوهای کنشگری خاص خود را دارد که نوجوان برای ایفای نقش باید آنها را یاد بگیرد؛ بااینحال، پرسش اصلی این است که خود نوجوان در میان این نقشها کجاست و کدامیک از این نقشها حقیقت هویت او را نشان میدهد؟
پراکندگی نهادهای متولی امور نوجوان در کشور
وی در ادامه به معماری حکمرانی زیست نوجوان در ایران پرداخت و با اشاره به نقش نهادهای سیاستگذار و اجرایی اظهار داشت: شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای عالی فضای مجازی و شورای عالی آموزش و پرورش از جمله نهادهای بالادستی هستند که بخشی از مأموریت آنها مستقیماً به حوزه نوجوانان مربوط میشود .
دبیر کارگروه نوجوانان مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به فعالیت ستاد تعلیم و تربیت شورای عالی انقلاب فرهنگی، سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی و قانون حمایت از اطفال و نوجوانان خاطرنشان کرد: در کنار این نهادها، وزارت آموزش و پرورش، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، سازمان دانشآموزی، سازمان تبلیغات اسلامی، بنیاد ملی نوجوان، حوزه هنری کودک و نوجوان، صداوسیما و مجموعه بسیج نیز در حوزه نوجوان فعالیت دارند .
وی بنیاد ملی بازیهای رایانهای و بخشهای مرتبط با مسائل نسل زد در وزارت کشور را از دیگر مجموعههای فعال در این عرصه برشمرد و افزود: این مجموعهها نشاندهنده گستردگی نهادهای درگیر در حوزه نوجوان هستند؛ بااینحال، همچنان با پراکندگی ساختاری و ابهام در تقسیم مأموریتها مواجه هستیم .
حجتالاسلام حسینی با اشاره به وضعیت اسناد سیاستی و حقوقی کشور در حوزه نوجوان گفت: بخش مهمی از تحولات قانونی و سیاستی این عرصه از دهه ۱۳۹۰ آغاز شده و پیش از آن، مسئله نوجوانی کمتر بهعنوان موضوعی مستقل در اسناد کشور مورد توجه قرار گرفته بود .
وی سند تحول بنیادین آموزش و پرورش را از اسناد راهبردی این حوزه دانست و بیان کرد: بسیاری از اسناد و برنامههایی که پس از آن در عرصه نوجوان تدوین شدهاند، این سند را بهعنوان پایه و اساس کار خود مورد توجه قرار دادهاند؛ بااینحال، اسناد موجود با خلأهای متعددی روبهرو هستند و بهویژه در حوزه فضای مجازی، تعلیم و تربیت و فناوریهای آموزشی و تربیتی نیازمند بازنگری و بهروزرسانیاند .
وی با مقایسه وضعیت کشور با برخی کشورهای پیشرو، از جمله کشورهای اتحادیه اروپا، در زمینه تدوین قوانین و اسناد حمایتی کودکان و نوجوانان اظهار داشت: از نظر ساختارهای قانونی و سیاستی، فاصله قابل توجهی با کشورهای پیشرو داریم و هنوز نتوانستهایم همه ابعاد مسئله نوجوانی را با نگاه مستقل، جزئینگر و متناسب با تحولات جدید ساماندهی کنیم .
ضرورت تعادل میان استقلالیابی و حفاظت از نوجوان
دبیر کارگروه نوجوانان مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در بخش دیگری از سخنان خود، کنترلگری مداوم بزرگسالان و سلب استقلال نوجوان را از جمله چالشهای مهم این دوره سنی دانست و گفت: نوجوان بهتدریج میخواهد از وضعیت وابستگی کامل به بزرگسالان فاصله بگیرد و استقلال هویتی، عملی و تصمیمگیری خود را تجربه کند .
وی افزود: این فرایند طبیعتاً با خطاها، بحرانها و احتمال لغزش همراه است؛ ازاینرو، بزرگسالان باید محیطی فراهم کنند که نوجوان بتواند در آن تجربه کند، به کاوش بپردازد و هویت خود را شکل دهد .
حجتالاسلام حسینی تأکید کرد: در این مسیر باید مراقب باشیم که حفاظت را فدای تجربه نکنیم و تجربه را نیز فدای حفاظت نسازیم؛ بلکه لازم است میان استقلالیابی نوجوان و جلوگیری از آسیبهای جدی به او تعادل برقرار شود .
وی با بیان اینکه حکمرانی باید بسترهای مناسب برای تجربهورزی ایمن نوجوانان را فراهم کند، به مثال جادهها اشاره کرد و گفت: راهکار کاهش تصادفات جادهای این نیست که به مردم بگوییم شب رانندگی نکنند، بلکه باید با افزایش روشنایی و ایمنی جادهها، امکان رانندگی و استفاده از فرصتها را در شرایط ایمن فراهم کنیم .
دبیر کارگروه نوجوانان مرکز تحقیقات اسلامی مجلس افزود: در طراحی پارکها و فضاهای بازی کودکان نیز همین رویکرد دنبال میشود؛ به این معنا که با ایجاد زیرساختهای ایمن، امکان بازی و فعالیت فراهم میشود و در عین حال، احتمال آسیبدیدگی کاهش مییابد .
وی در پایان با تأکید بر ضرورت طراحی زیستبومهای رشدآفرین و ایمن برای نوجوانان خاطرنشان کرد: مسئله اصلی در مواجهه با نوجوان، نه رهاسازی و نه کنترلگری مطلق است؛ زیرا هر دو میتوانند آسیبزا باشند. باید زیستبومهای مختلف زندگی نوجوان در چارچوب تنظیمگری فرهنگی بهگونهای ساماندهی شوند که امکان تجربه، کاوشگری و پرسشگری فعال برای او فراهم باشد و در عین حال، این محیطها تصادفی و غیرقابل پیشبینی نباشند، بلکه مسیرهای مشخصی برای کشف و تجربهورزی در آنها طراحی شده باشد .