پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵

فرهنگی

حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها تبیین کرد؛

ظرفیت نشانه‌شناسی در تحلیل گفتمان و بازنمایی واقعیت در متون رسانه‌ای

ظرفیت نشانه‌شناسی در تحلیل گفتمان و بازنمایی واقعیت در متون رسانه‌ای
عصر قم - استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با تشریح ظرفیت‌های نشانه‌شناسی در تحلیل متون رسانه‌ای، گفت: رسانه آینه‌ای خنثی برای انعکاس واقعیت نیست، بلکه واقعیت را متناسب با ذهنیت، اهداف، گرایش‌ها و چارچوب‌های ایدئولوژیک خود بازنمایی می‌کند؛ ازاین‌رو، تحلیل متون رسانه‌ای نیازمند عبور از نشانه‌های ظاهری و دستیابی به لایه‌های عمیق‌تر معنایی و گفتمانی است.
  بزرگنمايي:

عصر قم - استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با تشریح ظرفیت‌های نشانه‌شناسی در تحلیل متون رسانه‌ای، گفت: رسانه آینه‌ای خنثی برای انعکاس واقعیت نیست، بلکه واقعیت را متناسب با ذهنیت، اهداف، گرایش‌ها و چارچوب‌های ایدئولوژیک خود بازنمایی می‌کند؛ ازاین‌رو، تحلیل متون رسانه‌ای نیازمند عبور از نشانه‌های ظاهری و دستیابی به لایه‌های عمیق‌تر معنایی و گفتمانی است.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام علی‌اصغر اسلامی‌تنها، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تشریح مبانی نشانه‌شناسی و کاربرد آن در مطالعات رسانه‌ای، با اشاره به دیدگاه‌های فردینان دو سوسور و رولان بارت اظهار داشت: سوسور مطالعات نشانه‌شناختی را از حوزه زبان و زبان‌شناسی آغاز کرد، اما رولان بارت این مسیر را به سمت جامعه و فرهنگ گسترش داد و نشان داد که نشانه‌ها علاوه بر معنای اولیه، می‌توانند در بستر اجتماعی و فرهنگی، معانی ضمنی و اسطوره‌ای نیز تولید کنند.
وی افزود: در رویکرد بارت، نشانه در مرتبه نخست دلالت، از دال و مدلول تشکیل می‌شود؛ اما همین نشانه در مرتبه دوم دلالت، به دالی برای تولید معنایی گسترده‌تر تبدیل می‌شود. به تعبیر دیگر، نشانه‌ها در بستر فرهنگ و جامعه، دلالت‌هایی فراتر از معنای لغت‌نامه‌ای خود پیدا می‌کنند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه معنای صریح و ضمنی نشانه‌ها باید از یکدیگر تفکیک شوند، تصریح کرد: برای مثال، موش صحرایی در معنای اولیه به یک جانور مشخص اشاره دارد، اما در فرهنگ برخی جوامع غربی می‌تواند تداعی‌کننده بیماری، تاریکی، فاضلاب و محیط‌های زیرزمینی باشد. این معانی فراتر از ویژگی‌های واقعی جانور هستند و در بستر فرهنگی و اجتماعی شکل گرفته‌اند.
وی با اشاره به برخی نقدهای وارد بر نشانه‌شناسی ساختارگرا خاطرنشان کرد: یکی از نقدهای مطرح این است که تحلیل نشانه‌شناختی در برخی موارد بیش از اندازه به توانایی ذهنی و مهارت تحلیلی نشانه‌شناس وابسته می‌شود؛ زیرا یک تصویر ممکن است از سوی تحلیلگران مختلف، معانی متفاوتی پیدا کند. ازاین‌رو، مسئله عینیت و روشمندی در تحلیل نشانه‌شناختی اهمیت دارد.
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها ادامه داد: نقد دیگر به تمرکز نشانه‌شناسی ساختارگرا بر تحلیل هم‌زمانی مربوط می‌شود. این رویکرد ممکن است به جای بررسی سیر تاریخی شکل‌گیری و تحول یک پدیده، صرفاً ساختار و نظم موجود در متن را بررسی کند و از زمینه‌های تاریخی پیدایش آن غافل بماند.
وی کم‌توجهی به جایگاه مخاطب را از دیگر نقدهای این رویکرد دانست و گفت: یک متن رسانه‌ای الزاماً از سوی همه مخاطبان به یک شکل فهمیده نمی‌شود؛ بلکه مخاطبان مختلف می‌توانند بر اساس موقعیت اجتماعی، تجربه‌های زیسته و زمینه فرهنگی خود، برداشت‌های متفاوتی از یک پیام داشته باشند. بنابراین، نمی‌توان مخاطب را صرفاً دریافت‌کننده منفعل معنای تولیدشده در متن دانست.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت توجه به مخاطب فعال در مطالعات رسانه‌ای اظهار داشت: تحلیل متن بدون توجه به شیوه دریافت و تفسیر مخاطبان، نمی‌تواند تمام ابعاد ارتباط رسانه‌ای را آشکار کند. همین مسئله در تحلیل موسیقی نیز وجود دارد؛ چراکه بررسی صرف ساختار موسیقایی، بدون توجه به معانی اجتماعی و تأثیرات فرهنگی آن، تحلیل کاملی به شمار نمی‌رود.
تحلیل نشانه‌شناختی؛ از نشانه‌های ظاهری تا لایه‌های معنایی
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها در ادامه با تبیین کاربرد نشانه‌شناسی در تحلیل آثار سینمایی، فیلم «جدایی نادر از سیمین» را نمونه‌ای برای بررسی بازنمایی خانواده ایرانی دانست و گفت: فیلم یک متن رسانه‌ای است که در نظام نشانه‌ای سینما تولید می‌شود. همان‌طور که نویسنده با استفاده از ابزارها و تکنیک‌های نویسندگی یک اثر ادبی خلق می‌کند، کارگردان نیز با استفاده از دوربین، تصویر، صدا، موسیقی و سایر امکانات سینما، متن رسانه‌ای خود را می‌سازد.
وی افزود: کارگردان برای تولید اثر باید درباره عناصر مختلفی از جمله شخصیت‌ها، گفت‌وگوها، مکان‌ها، پوشش، اشیا، زاویه دوربین و موسیقی تصمیم بگیرد. این انتخاب‌ها صرفاً جنبه فنی ندارند، بلکه در انتقال معنا و شکل‌گیری برداشت مخاطب از اثر نقش‌آفرین هستند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به دو خانواده اصلی در فیلم «جدایی نادر از سیمین» اظهار داشت: در این فیلم، خانواده نادر و سیمین در کنار خانواده حجت و راضیه به تصویر کشیده می‌شوند که از نظر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند. خانواده نادر و سیمین به طبقه متوسط شهری تعلق دارد و از امکانات اقتصادی بیشتری برخوردار است؛ درحالی‌که خانواده حجت و راضیه با مشکلات اقتصادی و فشارهای اجتماعی مواجه است.
وی ادامه داد: کارگردان از طریق شغل شخصیت‌ها، نوع پوشش، وسایل خانه، روابط خانوادگی، گفت‌وگوها و رفتارهای آنان، ویژگی‌های این دو خانواده را به مخاطب منتقل می‌کند. بنابراین، برای تحلیل نشانه‌شناختی فیلم باید از نشانه‌های ظاهری عبور کنیم و ببینیم هرکدام از این عناصر چه دلالتی در سطح اجتماعی و فرهنگی دارند.
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به شخصیت نادر خاطرنشان کرد: تعلق او به طبقه متوسط، برخورداری از خانه و ماشین، توانایی استخدام کارگر برای مراقبت از پدر، علاقه به موسیقی سنتی ایرانی و تأکید بر استفاده از واژه‌های فارسی، مجموعه‌ای از نشانه‌ها هستند که در کنار یکدیگر به شکل‌گیری تصویری از هویت فرهنگی و اجتماعی او کمک می‌کنند.
وی افزود: توجه نادر به پدر و تلاش برای مراقبت از او نیز می‌تواند در چارچوب اهمیت خانواده و مسئولیت‌پذیری در فرهنگ ایرانی تحلیل شود. در مقابل، برخی رفتارهای او از جمله دروغ‌گویی و پنهان‌کاری در موقعیت‌های مختلف داستان، ابعاد دیگری از شخصیتش را آشکار می‌کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه تحلیل شخصیت‌ها می‌تواند به تحلیل خانواده و سپس جامعه گسترش پیدا کند، گفت: پس از بررسی ویژگی‌های هر شخصیت، می‌توان با ترکیب این ویژگی‌ها به تصویری از خانواده دست یافت و در مرحله بعد، الگوهای اجتماعی و فرهنگی بازنمایی‌شده در فیلم را بررسی کرد.
بازنمایی واقعیت؛ رسانه آینه‌ای خنثی نیست
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها با تأکید بر مفهوم بازنمایی در مطالعات رسانه‌ای اظهار داشت: هنرمند واقعیتی را در جهان بیرونی مشاهده می‌کند و سپس آن را با استفاده از ابزارها و امکانات هنری، دوباره برای مخاطب می‌سازد. به این فرایند بازنمایی گفته می‌شود.
وی تصریح کرد: رسانه را نباید آینه‌ای دانست که واقعیت را بدون دخل و تصرف منعکس می‌کند؛ زیرا هنرمند و تولیدکننده پیام رسانه‌ای، واقعیت را از زاویه دید، ذهنیت، اهداف، گرایش‌ها و چارچوب‌های ایدئولوژیک خود بازنمایی می‌کنند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: انتخاب موضوع، شخصیت‌ها، گفت‌وگوها، مکان‌ها، پوشش، رنگ، نور، موسیقی و حتی زاویه دوربین، همگی در شکل‌گیری معنای نهایی اثر نقش دارند. بنابراین، واقعیت بازنمایی‌شده در یک اثر رسانه‌ای، واقعیت خام و دست‌نخورده نیست، بلکه از مسیر مجموعه‌ای از انتخاب‌ها و تصمیم‌های تولیدکننده عبور کرده است.
وی با اشاره به نقش مفاهیمی همچون گفتمان، هژمونی و ایدئولوژی در تحلیل بازنمایی گفت: جهت‌داری رسانه را می‌توان با این مفاهیم بررسی کرد. پژوهشگر باید بتواند از نشانه‌های عینی و ظاهری متن عبور کند و به ذهنیت‌ها، معانی و چارچوب‌های فکری نهفته در آن دست یابد.
ضرورت توجه به متن، بینامتنیت و بافت اجتماعی
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به مراحل تحلیل نشانه‌شناختی بیان کرد: پژوهشگر در فرایند تحلیل باید از نشانه‌های موجود در متن آغاز کند و به‌تدریج به لایه‌های عمیق‌تر معنایی برسد. اشیا، فضاها، چهره‌ها، حرکات، رنگ‌ها، صداها، نمادها، موسیقی و زبان، همگی می‌توانند حامل معنا باشند و در تحلیل رسانه‌ای مورد توجه قرار گیرند.
وی افزود: در این مسیر، مفاهیمی مانند قاب، فریم، فرم، سکانس، شخصیت، گفت‌وگو، روایت، اسطوره، دلالت، گفتمان و بازنمایی اجتماعی، هرکدام در سطوح مختلف تحلیل قرار می‌گیرند و باید ارتباط آن‌ها با یکدیگر مشخص شود.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه تحلیل یک متن نباید به عناصر درونی آن محدود بماند، خاطرنشان کرد: در مطالعات رسانه‌ای باید سه سطح تحلیل متنی، بینامتنی و بافتی را در نظر گرفت. در تحلیل متنی، عناصر و ساختارهای معنایی درون اثر بررسی می‌شوند؛ در تحلیل بینامتنی، ارتباط اثر با سایر متون و آثار رسانه‌ای مورد توجه قرار می‌گیرد و در تحلیل بافتی نیز شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تولید و انتشار متن بررسی می‌شود.
وی ادامه داد: یک فیلم سینمایی در خلأ تولید نمی‌شود، بلکه در دوره تاریخی و شرایط اجتماعی مشخصی شکل می‌گیرد. ازاین‌رو، برای فهم دقیق آن باید ارتباط میان متن، سایر متون و زمینه اجتماعی و فرهنگی تولید اثر را نیز بررسی کنیم.
شخصیت‌پردازی؛ محور پیشنهادی برای تحلیل نشانه‌های فیلم
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به دشواری تحلیل هم‌زمان همه نظام‌های نشانه‌ای در فیلم گفت: در یک اثر سینمایی، نظام‌های نشانه‌ای متعددی از جمله تصویر، زبان و موسیقی درهم‌تنیده هستند و تحلیل مستقل هرکدام نمی‌تواند تمام ابعاد معنایی اثر را آشکار کند. از سوی دیگر، پژوهشگر نیز ممکن است ابزار و تخصص لازم برای تحلیل دقیق همه این نظام‌ها را در اختیار نداشته باشد.
وی افزود: یکی از راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت این مسئله، تمرکز بر هدفی است که نظام‌های نشانه‌ای مختلف در راستای آن به کار گرفته می‌شوند. در این زمینه، شخصیت‌پردازی می‌تواند محور مناسبی برای تحلیل باشد؛ زیرا بسیاری از عناصر فیلم، از جمله زبان، لباس، تصویربرداری و موسیقی، در خدمت شکل‌گیری شخصیت‌ها قرار می‌گیرند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) تصریح کرد: شخصیت‌های فیلم معمولاً به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که به شخصیت‌های واقعی جامعه شباهت داشته باشند؛ بنابراین، با تحلیل شخصیت‌ها می‌توان به شناختی از جامعه بیرون از فیلم نیز دست یافت. از این منظر، تحلیل شخصیت می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی خانواده، طبقه اجتماعی و نظم گفتمانی اثر فراهم کند.
از ساختارگرایی تا مطالعات مخاطب و گفتمان
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تحولات مطالعات رسانه‌ای پس از رویکردهای ساختارگرا اظهار داشت: نقدهای وارد بر نشانه‌شناسی ساختارگرا، به‌ویژه کم‌توجهی به مخاطب و زمینه اجتماعی، مسیر را برای نظریه‌های جدیدتر در مطالعات رسانه باز کرد.
وی با اشاره به مطالعات گروه گلاسگو درباره تلویزیون و اخبار رسانه‌ای گفت: این مطالعات نشان دادند که خبر برخلاف تصور رایج، لزوماً بازتابی خنثی و بی‌طرف از واقعیت نیست، بلکه می‌تواند تحت تأثیر ساختار مالکیت رسانه، منافع و فضای ایدئولوژیک حاکم بر جامعه شکل بگیرد.
این استاد دانشگاه افزود: تبلیغات نیز صرفاً در خدمت منافع تولیدکنندگان کالا نیست، بلکه می‌تواند در بازتولید ایدئولوژی حاکم بر جامعه نقش داشته باشد. ازاین‌رو، برای تحلیل پیام‌های رسانه‌ای باید ساختارهای اجتماعی و ایدئولوژیک تولید آن‌ها را نیز مورد توجه قرار داد.
وی با تأکید بر اهمیت نظریه رمزگذاری و رمزگشایی خاطرنشان کرد: مخاطبان الزاماً پیام‌ها را به همان شکلی که تولیدکننده در نظر داشته است، دریافت نمی‌کنند. فرایند رمزگشایی می‌تواند تحت تأثیر موقعیت اجتماعی، تجربه‌های زیسته و زمینه فرهنگی مخاطب قرار گیرد و به برداشت‌های متفاوتی از یک پیام واحد منجر شود.
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها در پایان تأکید کرد: مطالعات مربوط به خرده‌فرهنگ‌های جوانان و رویکردهای مرتبط با مخاطب فعال نشان می‌دهند که برای فهم پیام‌های رسانه‌ای باید علاوه بر ساختار متن، زمینه اجتماعی مخاطبان و شیوه‌های متفاوت دریافت و تفسیر پیام را نیز بررسی کرد. همچنین توجه به مباحث گفتمانی، از جمله دیدگاه‌های فوکو، امکان بررسی ارتباط میان معنا، مناسبات اجتماعی و قدرت را فراهم می‌کند.


نظرات شما