عصر قم - تبریز- معاون آموزش حوزه علمیه امیرالمومنین(ع) کتابخانه در سنت علمی حوزه، تنها محل نگهداری کتاب و امانت‌دادن منابع نیست بلکه می‌تواند به مرکز راهبری پژوهش، اتصال محقق به منابع معتبر و احیای میراث مکتوب تبدیل شود.
هفته کتاب و کتابخوانی، فرصتی است تا از نگاه‌های مناسبت‌محور نسبت به کتاب، کتابخانه و مطالعه فاصله بگیریم و درباره نقش واقعی این نهادها در تولید دانش سخن بگوییم در روزگاری که دسترسی به فایل، کتاب الکترونیک، پایگاه داده و محتوای دیجیتال به‌ظاهر آسان‌تر شده، جایگاه کتابخانه‌های تخصصی به‌ویژه کتابخانه‌های حوزوی، اهمیت مضاعف یافته است.
پرسش اصلی این است که آیا کتابخانه حوزوی صرفاً باید مجموعه‌ای بزرگ از آثار فقهی، اصولی، تفسیری، حدیثی و تاریخی باشد یا باید به نهادی پویا برای راهنمایی علمی، بازیابی منابع، آموزش پژوهش و پشتیبانی از تولید فکر تبدیل شود؟ برای بررسی این موضوع، با یکی از پژوهشگران و معاونین آموزش حوزه علمیه حجت الاسلام میرعلی سیدرسولی خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، به گفت‌وگو نشسته است؛
رسا- در آغاز گفت‌وگو بفرمایید کتابخانه در سنت علمی حوزه‌های علمیه چه جایگاهی داشته است؟ آیا می‌توان آن را صرفاً محلی برای حفظ و نگهداری کتاب دانست؟
حجت الاسلام سیدرسولی: خیر؛ تقلیل کتابخانه به محل نگهداری کتاب، هم با واقعیت تاریخی حوزه‌های علمیه سازگار نیست و هم نیازهای امروز را پاسخ نمی‌دهد. کتابخانه در سنت علمی حوزه، بخشی از محیط زنده یادگیری و پژوهش بوده است عالم دینی در کنار استاد، درس، مباحثه و حضور در فضای علمی مدرسه، با کتابخانه نیز پیوند داشته است بسیاری از آثار بزرگ علمی، در سایه مراجعه مستمر به منابع، مقایسه اقوال، بررسی نسخه‌ها، استخراج شواهد و گفت‌وگوهای علمی شکل گرفته‌اند.
در حقیقت، کتابخانه حوزوی در گذشته نیز صرفاً انبار کتاب نبوده است؛ گرچه ممکن است امکانات امروز، مانند سامانه‌های جست‌وجو، نمایه‌های دیجیتال یا پایگاه‌های برخط وجود نداشته باشد اما کتابخانه به‌مثابه محل مراجعه به میراث علمی، محل مواجهه پژوهشگر با آثار پیشینیان و بستری برای استمرار سنت اجتهادی عمل می‌کرده است.
اجتهاد، بدون مراجعه گسترده، دقیق و روشمند به منابع، معنای کاملی ندارد. یک فقیه یا پژوهشگر دینی نمی‌تواند تنها با اتکا به محفوظات خود، درباره همه مسائل پیچیده و نوپدید داوری کند او نیاز دارد سراغ قرآن، حدیث، منابع فقهی، آرای فقها، متون اصولی، قواعد رجالی، شواهد تاریخی و پژوهش‌های جدید برود. کتابخانه، امکان این مراجعه گسترده و منظم را فراهم می‌سازد.
امروز نیز باید این نگاه تقویت شود کتابخانه حوزوی، اگر در جایگاه درست خود قرار گیرد، می‌تواند حلقه واسط میان میراث گذشته، نیازهای پژوهشی امروز و مسائل آینده باشد. به بیان دیگر، کتابخانه فقط گذشته را نگهداری نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند در ساختن آینده علمی حوزه نقش داشته باشد.
رسا- با وجود گسترش فضای دیجیتال و دسترسی سریع به فایل‌ها و کتاب‌های الکترونیک، برخی تصور می‌کنند نقش کتابخانه‌ها کمرنگ شده است. این برداشت را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
حجت الاسلام سیدرسولی: این برداشت، ناشی از یکی دانستن «دسترسی به محتوا» با «دسترسی به دانش معتبر» است. ممکن است امروز هر فردی بتواند با یک جست‌وجوی ساده، ده‌ها فایل درباره یک موضوع پیدا کند؛ اما آیا همه این فایل‌ها معتبرند؟ آیا نسخه‌ای که در اختیار اوست کامل و قابل استناد است؟ آیا می‌داند کدام چاپ برای استفاده علمی مناسب‌تر است؟ آیا می‌تواند میان یک متن اصیل، یک بازنشر ناقص، یک تلخیص غیرعلمی و یک مطلب بی‌منبع تفاوت بگذارد؟
واقعیت آن است که هرچه حجم اطلاعات بیشتر می‌شود، نیاز به کتابخانه و کتابدار متخصص نیز افزایش می‌یابد. در گذشته، مسئله اصلی ممکن بود کمبود منبع باشد؛ اما امروز یکی از مسائل اصلی، فراوانی منابع و دشواری تشخیص اعتبار آنهاست. پژوهشگر در میان انبوه کتاب‌ها، مقاله‌ها، فایل‌ها، پایگاه‌ها و مطالب بازنشرشده، بیش از گذشته به راهنما نیاز دارد.
کتابخانه مدرن و تخصصی، باید نقش خود را از «محل نگهداری» به «مرکز هدایت دسترسی» تغییر دهد. یعنی صرفاً نگوید چه کتابی در قفسه وجود دارد، بلکه بتواند به پژوهشگر نشان دهد که برای یک مسئله مشخص، از کجا باید شروع کند، چه منابعی اولویت دارند، چه آثاری معتبرترند، چه پیشینه‌ای در موضوع وجود دارد و چه خلأهای پژوهشی باقی مانده است.
به همین دلیل، فضای دیجیتال نه دلیل حذف کتابخانه، بلکه دلیل ضرورت بازطراحی کتابخانه است. کتابخانه‌ای که فقط بر الگوی سنتی امانت کتاب باقی بماند، ممکن است بخشی از کارکرد خود را از دست بدهد؛ اما کتابخانه‌ای که به سمت خدمات پژوهشی، آموزش سواد اطلاعاتی، دسترسی قانونی به منابع دیجیتال و راهبری علمی حرکت کند، در عصر دیجیتال ضروری‌تر از گذشته خواهد بود.
رسا- پس مهم‌ترین تفاوت کتابخانه سنتی با کتابخانه‌ای که امروز حوزه به آن نیاز دارد، چیست؟
حجت الاسلام سیدرسولی: تفاوت اصلی در نوع نگاه به مخاطب و خدمات است. در مدل سنتی و حداقلی، مخاطب وارد کتابخانه می‌شود، نام کتاب را می‌گوید، کتابدار آن را تحویل می‌دهد یا نشان می‌دهد که کتاب در چه قفسه‌ای قرار دارد این خدمت لازم است، اما کتابخانه‌ای که بخواهد در نظام پژوهش نقش ایفا کند، باید یک گام فراتر برود.
در مدل جدید، کتابخانه باید مخاطب را بشناسد. باید بداند که طلبه پایه‌های ابتدایی چه نیازهایی دارد، پژوهشگر سطح عالی با چه دشواری‌هایی مواجه است، استاد برای تدریس یا تألیف به چه منابعی نیاز دارد و محققانِ مسائل نوپدید چگونه باید به منابع میان‌رشته‌ای دسترسی پیدا کنند.
برای نمونه، ممکن است پژوهشگری بخواهد درباره ابعاد فقهی یک مسئله نو در حوزه خانواده، اقتصاد، رسانه، پزشکی یا هوش مصنوعی تحقیق کند. او فقط به چند منبع فقهی نیاز ندارد؛ باید مبانی موضوع را در علوم انسانی، داده‌های تخصصی مسئله، قوانین موجود، دیدگاه‌های کارشناسی و پژوهش‌های جدید نیز بشناسد. کتابخانه‌ای که خدمات مرجع و مشاوره پژوهشی ارائه می‌دهد، می‌تواند مسیر اولیه تحقیق را برای او روشن کند.
پس کتابخانه امروز، باید از یک «فضای فیزیکی» به یک «نهاد خدماتی و دانشی» تبدیل شود. در این نگاه، کتابدار فقط امانت‌دهنده کتاب نیست؛ او متخصص بازیابی اطلاعات، راهنمای پژوهشگر، تنظیم‌کننده دسترسی به منابع و گاه همکار علمی در فرایند تحقیق است.
رسا- آیا زیرساخت کتابخانه‌های حوزوی برای ایفای چنین نقشی فراهم است؟
حجت الاسلام سیدرسولی: واقعیت این است که در سال‌های گذشته، اقدامات ارزشمندی در برخی کتابخانه‌ها، مراکز اسنادی و مجموعه‌های تخصصی حوزوی انجام شده است. گردآوری منابع، ایجاد فهرست‌های رایانه‌ای، توسعه مخازن، دیجیتالی‌سازی بخشی از آثار، ارائه برخی خدمات برخط و توجه به نسخه‌های خطی، از جمله گام‌های مهمی است که نباید نادیده گرفته شود.
اما فاصله میان وضع موجود و وضع مطلوب همچنان قابل توجه است. یکی از مسائل، پراکندگی منابع و خدمات است. گاه آثار و داده‌های ارزشمند در مراکز مختلف وجود دارد، اما پیوند مؤثر و نظام‌مندی میان آنها شکل نگرفته است. پژوهشگر باید زمان زیادی صرف کند تا بداند کدام کتابخانه، کدام مرکز یا کدام پایگاه، منبع مورد نیاز او را در اختیار دارد.
مسئله دیگر، تفاوت سطح امکانات در مراکز حوزوی است. برخی کتابخانه‌ها از نیروی انسانی، فضای مناسب و مجموعه‌های غنی برخوردارند؛ اما برخی مدارس و مراکز آموزشی، کتابخانه‌هایی دارند که از نظر منابع روزآمد، فضای مطالعه، خدمات تخصصی و امکان دسترسی دیجیتال با محدودیت مواجه‌اند. این شکاف، بر کیفیت آموزش و پژوهش طلاب نیز اثر می‌گذارد.
نکته مهم‌تر، ضرورت تربیت نیروی انسانی متخصص است. کتابخانه تخصصی حوزوی، به افرادی نیاز دارد که هم با اصول کتابداری و علم اطلاعات آشنا باشند و هم زبان و ادبیات علوم اسلامی، ساختار منابع حوزوی، نیازهای پژوهشگر دینی و اهمیت نسخه‌شناسی و کتاب‌شناسی را بشناسند. بدون این سرمایه انسانی، حتی تجهیزات مناسب و منابع فراوان نیز به کارکرد مطلوب نخواهند رسید.
رسا- در این میان، نقش کتابدار چگونه باید بازتعریف شود؟
حجت الاسلام سیدرسولی: کتابدار را نباید کارمند حاشیه‌ای یک مرکز علمی دید. کتابدارِ توانمند، بخشی از زنجیره تولید و پشتیبانی دانش است. او باید بتواند میان منبع و مخاطب، رابطه‌ای دقیق و مفید برقرار کند. این کار، نیازمند مهارت‌های متنوعی است: شناخت منابع، آشنایی با روش‌های جست‌وجو، توان دسته‌بندی اطلاعات، مهارت ارتباط با مخاطب، آگاهی از فناوری‌های نو و قدرت تشخیص نیاز پژوهشگر.
در کتابخانه حوزوی، این نقش پیچیده‌تر است. کتابدار باید بداند که یک پژوهشگر فقهی ممکن است برای یک موضوع، به چه دسته‌ای از منابع مراجعه کند؛ تفاوت میان جوامع روایی چیست؛ جایگاه کتاب‌های رجالی و تراجم کجاست؛ آثار یک فقیه یا مفسر در چه قالب‌هایی منتشر شده‌اند؛ و یک محقق برای یافتن پیشینه علمی مسئله خود، چه مسیرهایی را باید طی کند.
البته این سخن به معنای آن نیست که کتابدار باید جای پژوهشگر یا استاد را بگیرد. وظیفه کتابدار، صدور نظر علمی در موضوع پژوهش نیست؛ اما او باید راهِ دسترسی پژوهشگر به منابع صحیح و مرتبط را هموار کند. گاهی یک مشاوره کوتاه و حرفه‌ای از سوی کتابدار می‌تواند از ساعت‌ها جست‌وجوی بی‌نتیجه جلوگیری کند.
ضروری است برای ارتقای جایگاه کتابداران، برنامه‌های آموزشی مستمر طراحی شود. کتابدار امروز باید با ابزارهای نوین بازیابی اطلاعات، روش‌های مدیریت منابع دیجیتال، استانداردهای فراداده، حقوق نشر، حفاظت دیجیتال و حتی ظرفیت‌ها و مخاطرات هوش مصنوعی آشنا باشد. اگر قرار است کتابخانه‌های حوزوی به مراکز فعال پژوهشی تبدیل شوند، سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی باید در اولویت باشد.
رسا- بخش مهمی از منابع حوزوی را نسخه‌های خطی و آثار کهن تشکیل می‌دهد. کتابخانه‌ها برای حفاظت و احیای این میراث چه مسئولیتی دارند؟
حجت الاسلام سیدرسولی: میراث مکتوب اسلامی و شیعی، یک سرمایه عظیم علمی و فرهنگی است. نسخه‌های خطی و آثار کهن، تنها منابعی برای نگهداری در مخازن نیستند؛ بسیاری از آنها همچنان ظرفیت فراوانی برای تصحیح، تحقیق، تحلیل و عرضه در فضای علمی دارند. گاه در میان این آثار، متونی وجود دارد که هنوز به‌درستی شناخته نشده‌اند یا نسخه‌های کامل و قابل اعتمادی از آنها منتشر نشده است.
نخستین مسئولیت کتابخانه، حفاظت فیزیکی و حرفه‌ای از این آثار است. شرایط نگهداری نسخه‌های خطی، دما، رطوبت، نور، شیوه جابه‌جایی، ترمیم و ثبت دقیق اطلاعات، موضوعات کاملاً تخصصی هستند. هرگونه سهل‌انگاری می‌تواند به از دست رفتن بخشی از این سرمایه جبران‌ناپذیر منجر شود.
مسئولیت دوم، فهرست‌نگاری دقیق است. نسخه‌ای که اطلاعات آن روشن نباشد، عملاً در دسترس پژوهشگر قرار نمی‌گیرد؛ حتی اگر در بهترین مخزن نگهداری شود. فهرست‌های علمی باید اطلاعات لازم درباره عنوان، مؤلف، تاریخ کتابت، کاتب، ویژگی‌های نسخه، آغاز و انجام متن، حاشیه‌ها و دیگر مشخصات را در اختیار محقق قرار دهند.
سومین مسئولیت، دیجیتالی‌سازی مسئولانه است. نسخه دیجیتال می‌تواند امکان مطالعه و بررسی را برای پژوهشگران بیشتری فراهم کند و از مراجعه مکرر به اصل نسخه بکاهد. اما دیجیتالی‌سازی نباید به تولید تصاویری کم‌کیفیت و فاقد اطلاعات دقیق محدود شود. فایل دیجیتال باید با استاندارد مناسب، مشخصات روشن و سازوکار دسترسی قابل اعتماد عرضه شود.
در نهایت، مهم‌ترین مرحله، پیوند دادن نسخه‌ها با پژوهش است. اگر نسخه‌های خطی فقط در مخزن یا سامانه دیجیتال باقی بمانند، بخش بزرگی از ظرفیت آنها بالفعل نمی‌شود. حوزه‌های علمیه و مراکز پژوهشی باید پروژه‌های تصحیح، تحقیق و معرفی آثار را سامان دهند و نسل جوان پژوهشگر را به سمت کار دقیق بر روی این میراث هدایت کنند.
برخی معتقدند فراوانی نرم‌افزارها و کتابخانه‌های دیجیتال، مراجعه به کتابخانه و کتاب چاپی را غیرضروری کرده است. آیا این دیدگاه می‌تواند به پژوهش حوزوی آسیب بزند؟
بله، اگر این نگاه به عادت علمی تبدیل شود، می‌تواند آسیب‌زا باشد. نرم‌افزارها و کتابخانه‌های دیجیتال امکانات بسیار ارزشمندی دارند؛ سرعت جست‌وجو را بالا می‌برند، امکان مقایسه متون را فراهم می‌کنند و دسترسی به حجم بزرگی از منابع را ساده‌تر می‌سازند. اما هیچ ابزار دیجیتالی نباید جایگزین روش تحقیق و مراجعه دقیق به منبع شود.
برای مثال، در برخی پژوهش‌ها، تفاوت میان چاپ‌ها، بررسی مقدمه مصحح، توجه به پاورقی‌ها، شناخت زمینه تاریخی کتاب، مشاهده ساختار کامل اثر و مقایسه نسخه‌ها اهمیت دارد. این جزئیات، گاهی در استفاده شتاب‌زده از فایل یا نرم‌افزار دیده نمی‌شود. پژوهشگر ممکن است یک عبارت را پیدا کند، اما ارتباط آن را با کل بحث، سیاق متن و شرایط صدور آن نبیند.
همچنین، همه منابع دیجیتال از کیفیت و اعتبار یکسان برخوردار نیستند. ممکن است متن تایپ‌شده دارای خطا باشد، بخشی از کتاب حذف شده باشد یا مشخصات چاپ دقیق درج نشده باشد. ازاین‌رو، پژوهشگر باید هم از مزایای ابزار دیجیتال استفاده کند و هم نسبت خود را با کتاب چاپی، منبع اصلی و شیوه‌های سنتی تحقیق حفظ کند.
راه درست، تقابل میان چاپ و دیجیتال نیست. باید از ابزار دیجیتال برای تسریع و تسهیل پژوهش بهره برد، اما دقت علمی، مطالعه عمیق و بررسی منبع را قربانی سرعت نکرد. کتابخانه حوزوی می‌تواند در آموزش این تعادل نقش مؤثری داشته باشد.
رسا- یکی از موضوعات مهم در نشر دیجیتال، رعایت حقوق مؤلف، ناشر و مصحح است. کتابخانه‌ها در فرهنگ‌سازی درباره مالکیت فکری چه نقشی دارند؟
حجت الاسلام سیدرسولی: کتابخانه‌ها در این عرصه نقش فرهنگی و آموزشی مهمی دارند متأسفانه گاهی در فضای دیجیتال، دریافت و انتشار غیرمجاز فایل کتاب امری عادی تلقی می‌شود افراد ممکن است با نیت خیر و به نام گسترش علم، یک اثر را بدون اجازه پدیدآورنده یا ناشر در کانال‌ها و گروه‌ها منتشر کنند؛ اما باید توجه داشت که تولید کتاب، حاصل سال‌ها تلاش فکری و سرمایه‌گذاری اقتصادی است.
مؤلف، مترجم، مصحح و ناشر، هر یک در تولید اثر سهم دارند و حقوق آنان باید رعایت شود. احترام به این حقوق، فقط مسئله اقتصادی نیست؛ بخشی از اخلاق علمی و فرهنگی است. همان‌طور که پژوهشگر نمی‌تواند نوشته دیگری را بدون ذکر نام او به خود نسبت دهد، نمی‌تواند محصول علمی دیگران را نیز بدون رعایت ضوابط، تکثیر و توزیع کند.
البته نباید مسئله را به‌گونه‌ای طرح کرد که گویی رعایت حقوق پدیدآورندگان در برابر دسترسی علمی قرار دارد. راه‌حل، ایجاد سازوکارهای منصفانه است؛ مانند عرضه نسخه‌های الکترونیک با قیمت مناسب، دسترسی قانونی از طریق کتابخانه‌ها، تهیه اشتراک‌های سازمانی، ارائه خدمات به پژوهشگران و تنظیم مجوزهای روشن برای استفاده علمی.
کتابخانه‌ها می‌توانند به کاربران خود آموزش دهند که چگونه منابع را به شکل قانونی تهیه کنند، چگونه به آثار استناد دهند و چرا نباید فایل‌های غیرمجاز را بازنشر کنند. این فرهنگ‌سازی در میان طلاب و دانشجویان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا آنان در آینده، خود ممکن است نویسنده، پژوهشگر، مترجم یا ناشر باشند.
رسا- آیا کتابخانه‌های حوزوی باید تنها بر منابع سنتی علوم اسلامی تمرکز کنند یا نیازمند تقویت منابع میان‌رشته‌ای هستند؟
حجت الاسلام سیدرسولی: اگر حوزه بخواهد به مسائل واقعی جامعه پاسخ دهد، قطعاً باید منابع میان‌رشته‌ای خود را تقویت کند. علوم اسلامی دارای هویت، روش و منابع اصیل خود هستند و این اصالت باید حفظ شود؛ اما مسائل امروز جامعه، غالباً دارای ابعاد گوناگون‌اند مسئله خانواده، اقتصاد، فضای مجازی، محیط زیست، سلامت، رسانه، حقوق، آموزش و فناوری، تنها با مراجعه به یک رشته قابل بررسی نیست.
پژوهشگر حوزوی برای ارائه تحلیل و راهکار معتبر در این عرصه‌ها، باید موضوع را به‌درستی بشناسد. شناخت موضوع، گاهی نیازمند مراجعه به منابع حقوقی، اجتماعی، روان‌شناختی، اقتصادی، پزشکی یا فناوری است. اگر کتابخانه حوزوی فقط منابع سنتی را در اختیار داشته باشد و نسبت به منابع معتبرِ مکمل بی‌توجه باشد، پژوهشگر در فهم دقیق موضوع با محدودیت مواجه می‌شود.
این سخن به معنای ذوب شدن حوزه در علوم دیگر یا کنار گذاشتن مبانی اجتهادی نیست. برعکس، هرچه پژوهشگر در شناخت موضوع دقیق‌تر باشد، توان او برای استنباط و تحلیل دینی نیز افزایش می‌یابد.
کتابخانه می‌تواند با فراهم کردن منابع مناسب و طراحی مسیرهای دسترسی، زمینه این گفت‌وگوی علمی را فراهم کند در واقع، کتابخانه حوزوی مطلوب، هم باید در منابع اصیل اسلامی غنی باشد و هم بتواند پنجره‌ای روشمند به دانش‌های مرتبط بگشاید. این جامعیت، به شرط مدیریت علمی و انتخاب منابع معتبر، زمینه‌ساز پژوهش‌های مسئله‌محور خواهد بود.
رسا- برای تقویت عادت مطالعه در میان طلاب، چه اقداماتی باید در مدارس و مراکز حوزوی در اولویت قرار گیرد؟
حجت الاسلام سیدرسولی: نخست باید از نگاه مناسبت‌محور فاصله بگیریم. مطالعه با برگزاری یک مسابقه کتابخوانی یا نصب چند پوستر در هفته کتاب، به عادت پایدار تبدیل نمی‌شود. ترویج مطالعه نیازمند برنامه‌ای مستمر است که با ساختار آموزشی، فضای فرهنگی مدرسه و نیازهای واقعی طلاب پیوند داشته باشد.
یکی از اقدامات مهم، طراحی سیرهای مطالعاتی است. طلبه، به‌ویژه در آغاز مسیر، گاهی در برابر حجم گسترده کتاب‌ها دچار سردرگمی می‌شود. نمی‌داند از کجا آغاز کند، چه آثاری را بخواند و میان کتاب‌های متعدد چه اولویتی وجود دارد. مدرسه و کتابخانه می‌توانند با نظر استادان، سیرهای مطالعاتی متناسب با پایه تحصیلی و علاقه‌مندی‌های طلاب طراحی کنند.
دومین اقدام، ایجاد حلقه‌های مطالعه و گفت‌وگو است. کتاب زمانی در ذهن مخاطب ماندگارتر می‌شود که درباره آن بحث کند، پرسش‌هایش را مطرح سازد و با خوانش‌های دیگر روبه‌رو شود. نشست‌های نقد کتاب، جلسات معرفی آثار و مباحثه‌های علمی می‌توانند مطالعه را از یک فعالیت فردی و منفعل به تجربه‌ای پویا تبدیل کنند.
سومین مسئله، دسترس‌پذیری است. کتابخانه باید فضای مناسب، ساعت فعالیت متناسب با برنامه طلاب، منابع روزآمد و خدمات مطلوب داشته باشد طلبه‌ای که برای یافتن یک کتاب با دشواری فراوان روبه‌رو است یا محیط کتابخانه را غیرجذاب می‌بیند، به‌تدریج از مراجعه فاصله می‌گیرد.
و نکته چهارم، نقش الگوهاست. وقتی استاد، مدیر و پژوهشگر شناخته‌شده درباره کتاب‌هایی که خوانده‌اند سخن می‌گویند، تجربه مطالعاتی خود را منتقل می‌کنند و ارجاع دقیق به منابع می‌دهند، در عمل اهمیت کتاب را به نسل جوان نشان می‌دهند. فرهنگ مطالعه، بیش از آنکه با توصیه شکل بگیرد، با دیدن و زیستن شکل می‌گیرد.
رسا- آینده مطلوب کتابخانه‌های حوزوی را چگونه ترسیم می‌کنید؟
حجت الاسلام سیدرسولی: کتابخانه مطلوب حوزوی، باید در عین وفاداری به میراث علمی، نهادی آینده‌نگر باشد. چنین کتابخانه‌ای، مجموعه‌ای غنی از منابع چاپی، دیجیتال و نسخه‌های خطی دارد؛ اما ارزش آن فقط به تعداد کتاب‌ها نیست ارزش اصلی آن، در کیفیت خدمات، تخصص نیروی انسانی، قدرت اتصال منابع به نیازهای پژوهشی و نقش‌آفرینی در تولید دانش است.
در آینده مطلوب، پژوهشگر از هر نقطه‌ای بتواند از طریق سامانه‌ای یکپارچه، بداند چه منابعی در کدام کتابخانه موجود است. بتواند به نسخه های قانونی و معتبر آثار دسترسی پیدا کند، از خدمات مشاوره پژوهشی بهره‌مند شود و مسیر تحقیق خود را با هزینه و زمان کمتری طی کند در کنار آن، کتابخانه باید فضای حضوری زنده‌ای نیز داشته باشد؛ فضایی برای مطالعه، گفت‌وگو، نشست علمی، معرفی کتاب و تعامل میان استاد، طلبه و پژوهشگر.
کتابخانه آینده باید هوشمند باشد، اما هوشمندی آن فقط به استفاده از فناوری محدود نمی‌شود. هوشمندی واقعی آن است که نیاز مخاطب را تشخیص دهد، از منابع حفاظت کند، دسترسی عادلانه ایجاد کند، حقوق پدیدآورندگان را پاس بدارد و پژوهشگر را از سطح جست‌وجوی پراکنده به سمت مطالعه منظم و تحلیل دقیق هدایت کند.
اگر بخواهیم این نگاه را در یک جمله خلاصه کنیم، باید گفت کتابخانه حوزوی نباید صرفاً مخزن منابع باشد؛ بلکه باید به اتاق فرمان پژوهش، حافظه زنده میراث علمی و پشتیبان پاسخ‌گویی حوزه به نیازهای نوپدید جامعه تبدیل شود.
نویسنده: وحید نستوهی