عصر قم - والدین هلیکوپتری با کنترل مداوم و حذف مشکلات، فرصت تجربه، استقلال و تاب‌آوری را از کودک می‌گیرند.
در دنیای پرهیاهوی امروز که مرزهای ارتباطی کودکان با رسانه‌ها و بازی‌های دیجیتال در هم آمیخته است، مواجهه با درگیری‌ها و اختلاف‌نظرهای بچه‌ها در مدرسه و خانه، به یکی از دغدغه‌های اصلی والدین و معلمان تبدیل شده است. بسیاری از ما با دیدن کوچک‌ترین تعارض یا دعوایی میان کودکان، نگران می‌شویم و ناخودآگاه با مداخله‌های افراطی یا سرزنش، تلاش می‌کنیم آتش ماجرا را خاموش کنیم. اما آیا تا به حال از خود پرسیده‌ایم که آیا این دعواها همیشه نشانه‌ای از یک بحران‌اند، یا شاید فرصت‌هایی طلایی برای تمرین زندگی اجتماعی و یادگیری مهارت‌های حل مسئله‌اند؟ واقعیت این است که رشد اجتماعی کودک در بستر همین اصطکاک‌ها شکل می‌گیرد؛ به شرط آنکه بدانیم کجا باید حامیانه بایستیم، کی اجازه دهیم خودشان راه‌حل را پیدا کنند و چگونه به جای مچ‌گیری و مقصرتراشی، مهارت‌های زیستن را به نسل جدید بیاموزیم از همین رو با سحر قناعتی ملکی روانشناس و مدرس دانشگاه به ابعاد مختلف این موضوع پرداخت.
کجا باید مرز میان یک شوخی ساده یا چالش طبیعی کودکانه را با رفتارهای آسیب‌زا و نگران‌کننده تشخیص دهیم؟
قناعتی: ما اول باید این را قبول بکنیم که بازی، شوخی یا حتی حالت رقابتی که بین بچه‌ها پیش می‌آید یا حتی اختلاف‌نظرشان، یک‌قسمتی از رشد اجتماعی کودک و طبیعی است. حالا بچه در مدرسه فقط برای این نمی‌رود که خواندن و نوشتن یاد بگیرد؛ باید این را قبول بکنیم که دارد می‌رود زندگی اجتماعی را هم یاد بگیرد؛ اینکه حالا چطور بازی بکند، یا مثلاً نوبتش شد چطور نوبت را رعایت بکند، وقتی نبرد این را چه جوری بتواند خودش مدیریت بکند، یا اینکه اگر با شکستی روبه‌رو شد چطور آن را تحمل بکند، وقتی عصبانی شد چطور این مدیریت خشم را داشته باشد، بعد که مثلاً بحث شد با یکی سر یک قضیه‌ای، چه جوری دوباره به رابطه دوستی‌اش برگردد.
همه این موارد یک‌قسمتی از تربیت است؛ پس اول باید بدانیم که وقتی یک دعوایی را بین کودکان می‌بینیم، لزوماً به این معنی نیست که حتماً یک مشکل خیلی جدی وجود دارد. حالا مسئله و مشکل آن زمانی جدی می‌شود که این تعارض‌ها، مشکل‌ها و دعواها خیلی تکرارشونده باشد، شدید باشد، یک زورگویی در آن باشد، یا اینکه به یکی از طرفین آسیبی برسد، یا اینکه کودکی همیشه مثلاً به او حمله می‌شود و در نقش قربانی است، یا یکی از بچه‌ها مدام دارد بقیه را اذیت می‌کند. این موقعیت تکرارشونده اگر باشد، خب این نگران‌کننده است و باید حتماً مداخله جدی انجام شود.
آیا واقعاً نسل جدید کودکان خشن‌تر شده‌اند، یا ریشه پرخاشگری‌های آن‌ها را باید در شکاف میان جهان پرشتاب دیجیتال، بازی‌های آنلاین و الگوهای ارتباطی امروز با فرصت‌های کم‌رنگ‌شده گفتگو در دنیای واقعی جستجو کرد؟
قناعتی: نوع تربیت بچه‌ها و آن آستانه تحمل‌شان هم هست که شدت این ناراحتی را شاید تغییر بدهد؛ دیگر بعضاً برای یکی‌شان یک شوخی ساده حساب می‌آید، برای آن یکی بچه با توجه به بافت تربیتی و جو تربیتی که داشته، توهین حساب شود یا اینکه حس بکند تهدید شده است. این فرق بین آستانه تحمل افراد به اضافه آن مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی دارد. خلق‌وخوی بچه‌ها با هم فرق دارد؛ آن تجربه‌های قبلی که بچه‌ها با هم داشتند، یک‌هو ممکن است که یک چیز ساده را تبدیل به یک، مثلاً مشکل بکند.
نسل جدید معمولاً در یک محیطی بزرگ می‌شود که نسبت به گذشته، خوب، پیچیدگی‌اش بیشتر است. از یک طرف بچه‌ها در معرض یک سری اطلاعات خیلی زیاد هستند، شبکه‌های اجتماعی را دارند می‌بینند، بازی‌های دیجیتال را انجام می‌دهند، با یک سری الگوهای جدید ارتباطی مواجه‌اند؛ از یک طرف هم خانواده‌ها فرصت نمی‌دهند که بچه‌ها به صورت مستقل این تعارض‌های روزمره‌شان را کمتر بکنند و این تفاوت و این فاصله باعث می‌شود که فکر بکنیم بچه‌ها خشن‌تر شده‌اند حالا دعواشان بیشتر شده و این‌ها؛ اما در حقیقت مسئله در فاصله بسیار زیاد این دو مورد هستش. و این را هم باید دقت بکنید که بچه‌ها فقط این‌جوری نیست که ما امر بکنیم و این‌ها اجرا بکنند و در حقیقت با توصیه مستقیم پدر و مادر تربیت نمی‌شوند؛ بچه‌ها رفتار بزرگسالان و همسالان‌شان را نگاه می‌کنند و الگوبرداری می‌کنند.
عامل اصلی ضعف مهارت‌های ارتباطی کودکان چیست؟
اگر حالا بچه توی خانواده یا توی رسانه مرتب ببیند که هی همه اختلاف‌نظرها با داد زدن و تحقیر و تهدید و نمی‌دانم زدن و قهر و این‌ها حل می‌شود، احتمال خیلی زیادی دارد که همین الگو را توی روابط خودش با دوستانش هم دوباره بازتولید بکند. از طرف دیگر چون بچه‌ها بازی‌های رقابتی دیجیتال را زیاد انجام می‌دهند، توی این‌ها برد و باخت و واکنش فوری و سریع اتفاق می‌افتد دیگر و بچه فرصت کافی را ندارد برای اینکه بتواند آن مهارت‌های گفتگویی و حل تعارض و عرض مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی‌اش را توی، مثل جامعه حضوری و گروه‌های مختلف و این‌ها چون امکان حضور ندارد و بیشتر در بازی‌های دیجیتال است، این مهارت را در حقیقت در دنیای واقعی‌اش به دست نمی‌آورد.
مرز میان «دخالت حمایتی» برای رشد مهارت حل‌مسئله و «مداخله افراطی» که استقلال کودک را از بین می‌برد کجاست، و چرا بزرگسالان نباید به جای کودک به حل مسئله بپردازند؟
قناعتی: نظریه‌پردازان حوزه تربیتی هم خیلی‌هایشان به بحث تعامل با دیگران یا یادگیری اجتماعی توجه داشتند؛ مثلاً ویگوتسکی که یکی از نظریه‌پردازان مهم حوزه تربیتی هستش، یکی از مهم‌ترین پایه‌های رشد شناختی اجتماعی کودک را در آن مهارت تعامل با همسالان و بزرگسالانش می‌داند و این تعارض‌های کوچک را در حقیقت یک فرصتی برای یادگیری می‌داند. کودک وقتی که در موقعیت عدم تعادل قرار می‌گیرد، عدم تعادل شناختی قرار می‌گیرد، سعی می‌کند که هرچه زودتر به آن حالت تعادل نزدیک بشود و این تلاش برای رسیدن، خودش یک رشدی را دارد. و حتی بحث نقش مشاهده اجتماعی را که بندورا هم مطرح می‌کند، همان‌طور که بالاترم گفتم، اینکه بچه نگاه می‌کند به الگوهای حل تعارضی که در اطرافیانش هست، از آن‌ها الگوبرداری می‌کند.
در روش‌های جدید تربیتی هم به جای اینکه ما به بچه‌ها بگیم که دعوا نکن، سعی می‌کنیم به بچه‌ها کمک بکنیم که مهارت حل‌مسئله‌شان برود بالا، مهارت گفت‌وگویشان، مهارت حل‌مسئله‌شان، مهارت تنظیم هیجانشان برود بالا. حالا شاید این سؤال پیش بیاید که خب پس چه‌کار بکنیم؟ بچه‌ها را بگذاریم که خودشان دعواشان را حل بکنند؟ باید بگیم که نه، این‌جوری هم نیست که بگیم ما کلاً کنار برویم و بچه‌ها بیایند و خودشان مشکلاتشان را حل بکنند؛ یعنی باید فرق بزنیم بین دخالتی که حالت حمایتی دارد و بحث مداخله‌ای که حالت افراطی دارد.
وقتی که می‌بینیم مثلاً بچه‌ها سر یک بازی با هم اختلاف پیدا کردند و خطری وجود ندارد، بهتر است که اول یک فرصتی بدهیم که این بچه‌ها ببینیم مسئله‌شان را خودشان می‌توانند حل بکنند؛ اما اگر دیدیم که مثلاً یک کتک‌کاری شد یا احیاناً یک تهدیدی شد، یکی از بچه‌ها مثلاً آسیب روحی یا جسمی می‌بیند، تحقیری می‌شود و این‌ها، حتماً باید بزرگسالان یا والدین و مدرسه تو این قضیه ورود پیدا کنند. اما اصل این هستش که اگر حالا نکته مهمش را بخواهیم بگوییم، این است که والد و معلم نباید بیاید به جای دانش‌آموز و کودک مسئله را حل بکند.
کودک باید راه حل مسئله را بداند
باید به بچه‌ها یاد بدهند که چطور مسئله را حل بکنند؛ یک‌مقدار صبوری لازمه، یک‌مقدار تلاش بیشتر لازمه، اما برای اینکه برای همیشه کودکمان بتواند مسئله‌هایش را حل بکند، باید این حوصله را به خرج بدهیم. مثلاً بچه از مدرسه می‌آید، والدین می‌فهمند که دعوا شده؛ زود برنداریم تلفن را یا پیام بدهیم، زنگ بزنیم که چرا این اتفاق افتاده؟ اول از خود بچه بپرسیم چه اتفاقی افتاده، تو چی گفتی، دوستت چی گفت؟ بعد آن راه‌هایی که می‌توانسته امتحان بکند را با همدیگر، با هم بنشینند صحبت بکنند، به او یاد بدهند اگر دفعه بعد این اتفاق افتاد چه‌کار بکنند. این روش کمک می‌کند به اینکه مهارت حل‌مسئله بچه برود بالا، بحث خودتنظیمی‌اش برود بالا؛ بعد این کمک می‌کند که در موقعیت‌های مشابه هم بچه بتواند به درستی عمل بکند.
چگونه تله «والدین هلیکوپتری» یا توقعات کمال‌گرایانه استقلال کودکان را از بین می‌برد، و نقش مدرسه در گذر از رویکرد مقصرتراشی به سمت آموزش مهارت‌های حل تعارض چیست؟
قناعتی: والدین باید نوع حمایت‌شان حمایت هوشمندانه باشد؛ متأسفانه والدین ما خیلی بیشتر از حد نیاز تو زندگی بچه‌ها وجود دارند، هی مدام دارند این‌ها را کنترل می‌کنند و مراقبت می‌کنند؛ ما بهشون می‌گوییم والدین هلیکوپتری و نمی‌گذارند بچه‌ها متناسب با سن خودشان ببینند که پیامد طبیعی آن انتخاب‌های بچه‌ها چی هستش و بچه که یک انتخابی را دارد چه مواجهه‌ای با آن دارد. این والدین که ما بهشون می‌گوییم والدین هلیکوپتری، ممکن است نیت‌شان هم خوب باشد ها، اما همیشه می‌آید جای بچه صحبت می‌کند، اختلافش را حل می‌کند، کوچک‌ترین موردی که برای ناراحتی‌اش هستش را حذف می‌کند و در حقیقت فرصت رشد، استقلال و تاب‌آوری‌اش را از او می‌گیرد.
از آن طرف هم یک سری والدین که خیلی آسیب می‌زنند به بچه‌ها، والدینی هستند که کمال‌گرایی دارند؛ اینکه مدام دارند این پیام رو به بچه‌ها می‌دهند که نباید شکست بخوری، نباید اشتباه بکنی؛ این‌ها همه‌ش باعث می‌شود که تاب‌آوری بچه‌ها بیاید پایین، یک موقعیت خیلی کوچکی که مشکلی برای بچه پیش بیاید، احساس خیلی سنگین‌تری از یک موقعیت بچه‌ای که والد کمال‌گرا ندارد روبه‌رو می‌شود و شدت مشکل براش چندین برابر می‌شود.
برای همین والدین باید به جای اینکه حالا حالت کنترل افراطی را داشته باشند، باید بیایند خیلی ریز و دقیق و هوشمندانه بتوانند که حمایت بکنند و هیچ‌گاه منظور ما این نیست که اهمیت کم بدهیم بهش، نه، فقط یک‌مقدار هوشمندانه وارد بشن و سعی بکنند که شنونده باشند، نه اینکه بیایم سریع وارد فاز قضاوت بشویم و توی هر موقعیتی چه حق با بچه باشد چه نباشد، احساس بچه را تأیید بکنیم، نه رفتارش را؛ اگر رفتار اشتباه دارد، اول بچه وقتی که متوجه شد والدینش احساسش می‌کنند، حتی اگر اشتباه هم کرده باشد، دفعه بعد این رو انجام نمی‌دهد؛ مثلاً متوجه می‌شویم که فرزند ما مقصر بوده، بهش می‌گوییم که ببین، می‌فهمما، تو اون موقعیت خیلی ناراحت بودی، منم اگر جای تو بودم ناراحت بودم، اما راهش کتک زدن مثلاً فلان دوستت نبوده، می‌توانیستی مثل راه‌حل‌های فلان را هم امتحان بکنیم.
به هر حال باید کمک بکنیم به بچه‌ها که بتوانند آن استقلال متناسب با سن‌شان را داشته باشند؛ حالا یک‌مقدارش را مدرسه می‌تواند بدهد، یک‌مقدارش را خانواده و این‌جوری نباشد که هر اختلافی را حتماً لازم باشد که اولیای مدرسه بیایند وسط حل بکنند یا حتماً باید والدین بیایند وسط؛ باید کودک خودش هم بتواند یک‌قسمتی از این مشکل خودش را حل بکند، اجازه این فرصت را بهش بدهیم. و عرض کنم خدمت‌تان، بچه یک سری جملات هم باید یاد بگیرد که بگوید؛ مثلاً من این کار را دوست ندارم، یا مثلاً نوبتی بازی کنیم که به همه فرصت برسد، مثلاً با فلان وسیله بازی بکنیم، بتواند که وقتی که تو آن موقعیت حل تعارض با یک سری جملات که باعث عصبانیت طرفم نشود، در عین حال حل‌مسئله اتفاق بیفتد، حق‌حقش را بگیرد.
نقش پیشگیرانه مدرسه و خانواده؛ از قانون‌گذاری تا مرز میان حمایت و استقلال
موضوعی هم در خصوص حالا اولیای مدرسه وجود دارد، این هستش که مدرسه نباید منتظر باشد تا دعوایی اتفاق بیفتد بعد بیاید وسط، بلکه یک سری قانون‌گذاری‌هایی هم توی مدرسه حتماً باید اتفاق بیفتد؛ یک سری مهارت‌های ارتباطی و حل تعارض و کنترل خشم، حتی شاید لازم باشد که بحث سواد رسانه‌ای هم بخشی از یک فضای تربیتی آموزشی مدرسه باشد که بچه‌ها بدانند که هر بازی‌ای را انجام ندهند که توی روان‌شان اثر بگذارد و میزان خشم‌شان را ببرد بالا.
یک سری قوانین را هم باید مدرسه خیلی جدی بگیرد که حالا توی آن قوانین می‌شود بحث اینکه به همدیگه احترام بگذاریم و حریم شخصی رعایت بشود، یا یک سری رفتارها که ممکن هستش آسیب‌زا باشد، روی انجام ندادن‌شان تأکید و مدرسه باید خیلی دقت بکند، چه حالا کادر اجرایی چه معلمی، که به بچه‌ها برچسب نزنند؛ مثلاً بچه شلوغی، بچه دعوایی هستش و این‌ها، چون تکرار این کلمات باعث می‌شود که تو هویت بچه‌ها این قضیه تثبیت بشود. شاید یک واژه کلیدی که بخواهیم به معلمین و اولیای بچه‌ها بگوییم که خلاصه این بحث‌مان باشد، می‌شود این را گفت که ما یعنی خطاب به بچه‌ها داشته باشند این سخن را معلمین، دانش‌آموزان، معلمین و والدین دانش‌آموزان؛ و آن این هستش که ما حمایتمون رو ازت داریم، اما این‌جوری نیست که همیشه جای تو بیایم مشکل را حل بکنیم.
بچه باید مطمئن باشد که اگر آسیبی بهش رسید، تو موضع ضعف بود یا به هر حال دچار مشکلی شد، آن سیستم حمایتی‌اش هست، اما باید سعی بکند که خودش از این طرف مشکلات خودش رو حل بکند و یک نکته مهم هم این است که والدین و مدرسه نباید هی دنبال مقصر بگردند که مقصر چه کسی بود، کی نبود؛ بلکه باید بدانند و این سؤال را در حقیقت از خودشان بپرسند که الان که این مشکل پیش آمده، ما چه کاری باید به بچه یاد می‌دادیم که انجام ندادیم؟ چه مهارت و چه توانمندی باید می‌داشته که این اتفاق نیفتاده و باید برود یاد بگیرد؟ اگر این نوع نگاه و تفکر توی خانواده و مدرسه شکل بگیرد، خیلی از درگیری‌های بچه‌ها و حتی مباحثی که شاید یک تهدیدی برای تربیت بچه‌ها یا رشد اجتماعی‌شان، اخلاقی‌شان و هیجانی‌شان و این‌ها باشد، به یک فرصت تبدیل می‌شود و ما با نگاه تهدیدمحور حتی به درگیری بچه‌ها نگاه نمی‌کنیم، بلکه یک بستری را برای آموزش بهتر و بهزیستی بچه‌ها می‌توانیم عمل کنیم و وارد شویم.
منبع:
تسنیم