از روسو تا کربلا / تحلیل مفهوم شهادت از دیدگاه امام حسین(ع)، امام خمینی(ره) و امام موسی صدر

عصر قم - لطیفه الحسینی، نویسنده و روزنامه‌نگار لبنانی، در یادداشتی با طرح این پرسش که چرا مردان و رزمندگان مقاومت به شهادت می‌رسند، به تحلیل فلسفی و دینی مفهوم فداکاری و شهادت از دیدگاه اندیشمندانی چون ژان ژاک روسو، امام حسین(ع)، امام خمینی(ره) و امام موسی صدر پرداخته و تأکید کرده است که امروز جنگی برای بی‌معنا کردن فداکاری و شکستن روح ایثار در جامعه لبنان به راه افتاده است.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ چرا مردان و رزمندگان مقاومت به شهادت می‌رسند؟ این پرسشی است که ریشه در گذشته دارد و امروز نیز مطرح است. حضورش همیشگی بوده و شاید امروز در لبنان بیشتر از هر زمان دیگری مطرح باشد. این مسئله بارها و بارها برای جدال و ستیزه‌جویی و شکستن روح فداکاری در یکی از گروه‌های اصلی کشور مطرح می‌شود؛ گروهی که خود را مسئول دفاع از سرزمین خود می‌داند و بر اساس حق طبیعی و فطری، هر غاصب و اشغالگری را از سرزمین خود بیرون می‌راند؛ به‌ویژه رژیم صهیونیستی.
از ژان ژاک روسو تا کربلا
ژان ژاک روسو، متفکر مشهور فرانسوی، فداکاری را اقدامی ارادی و اخلاقی می‌داند که در آن انسان از مصلحت فردی خود فراتر می‌رود و زندگی و توانایی‌های خود را در خدمت خیر عمومی قرار می‌دهد. این اقدام بر احساس تعلق و مسئولیت در قبال جامعه ملی استوار است و مستلزم آمادگی برای تحمل خطرات در راه دفاع از آزادی و موجودیت آن جامعه است.
در میراث دینی، امام سوم شیعیان، حسین بن علی(ع)، با حرکت، قیام و شهادت خود، روشن‌ترین تصویر از شهادت را ارائه کرد؛ به ویژه آنجا که فرمود: «إنی لا أری الموت إلا سعاده، والحیاه مع الظالمین إلا برما» (من مرگ را جز سعادت نمی‌بینم و زندگی با ستمگران را جز رنج و ملال).
از مؤسس مذهب جعفری، امام صادق(ع)، نیز در منابع تاریخی موثق نقل شده است: «الجهاد واجب مع إمام عادل، ومن قُتل دون ماله فهو شهید» (جهاد با امام عادل واجب است و هر که در راه دفاع از مال خود کشته شود، شهید است).
در میان متفکران اسلامی معاصر که در قرن بیستم می‌زیستند و میراث انقلابی‌شان همچنان نسل به نسل منتقل و تدریس می‌شود، روح‌الله خمینی(ره) جایگاه برجسته‌ای دارد. ایشان می‌گوید: «شهادت در راه خدا را نمی‌توان با پیروزی یا شکست در میدان‌های نبرد سنجید. مقام شهادت، پایان بندگی و سیر و سلوک در عالم معنوی است... همانا شهادت، عزت ابدی است.»
در دهه هفتاد، با ظهور حرکت امام محرومان، سید موسی صدر، مسئله جنوب لبنان دیگر یک مسئله حاشیه‌ای و محروم نبود. او آن را به مسئله‌ای ملی و انسانی تبدیل کرد؛ مسئله‌ای درباره کرامت انسان، حق او بر زندگی و امنیت، و مسئولیت جامعه و دولت در حفاظت از زمین و حاکمیت.
اینجاست که سخنان امام صدر درباره شهادت، معنای عمیق‌تری می‌یابد؛ آنجا که می‌گوید: «معادلاتی که در موازین قدرت نظامی و در محاسبات سود و زیان بررسی می‌شوند، همگی هنگام ورود عنصر شهادت به میدان، بر هم می‌خورند... شهادت فرد را به سلاحی شکست‌ناپذیر تبدیل می‌کند و شهید را به چشمه‌ای جوشان بدل می‌سازد که همه را تکان می‌دهد و انسان و وجدان و توانایی‌های او را در همه جا به حرکت درمی‌آورد.»
امروز در لبنان، جنگی دیوانه‌وار علیه ارزش فداکاری و دفاع از حق به راه افتاده است. این جنگ، همه میراث‌هایی را هدف گرفته که در وجدان لبنانی‌ها، معنای رد ذلت و تسلیم در برابر تجاوز و اشغال را زنده نگه داشته‌اند. گویی هدف این نیست که فقط درباره گزینه‌های مقاومت بحث شود - که بحثی مشروع است - بلکه می‌خواهند خود فداکاری را بی‌معنا جلوه دهند و هر کسی را که دفاع از زمین را وظیفه‌ای ملی و اخلاقی می‌داند، فردی سربار بر جامعه معرفی کنند که مسئولیتی در قبال آن ندارد.
آیا میهن‌ها بدون بذل و فداکاری می‌توانند ادامه یابند؟
بُعد فلسفی و انسانی این مسئله اکنون روشن‌تر می‌شود. آیا میهن‌ها می‌توانند بدون آمادگی فرزندانشان برای فداکاری ادامه یابند؟ آیا آزادی، حاکمیت و کرامت می‌توانند پایدار بمانند، اگر کسی آماده دفاع از آن‌ها نباشد و آن‌ها تهدید شوند؟
فداکاری نقطه مقابل زندگی نیست، بلکه ممکن است در لحظات تاریخی استثنایی، شرطی از شرایط ادامه آن باشد. انسان، میهن‌ها و جوامع خود را تنها بر مصالح فردی بنا نکرده است، و حقوق و آزادی‌ها و کرامت‌هایی که امروز از آن بهره‌مند است، هدایای رایگان نبوده، بلکه ثمره مبارزات و فداکاری‌های انباشته‌ای است که افراد بسیاری در آن مصالح، امنیت و زندگی خود را تقدیم کردند تا دیگران در میهن‌هایی آزادتر، امن‌تر و عادلانه‌تر زندگی کنند.
از اینجا، شهادت در راه وطن را نباید تمجید از مرگ یا سبک شمردن زندگی خواند؛ بلکه باید آن را موضعی انسانی و اخلاقی دانست که به دفاع از حق جماعت در موجودیت، حق انسان در زمین خود، و کرامتی که با اشغال و ذلت سازگار نیست، مرتبط است.
تفاوت اساسی اینجاست: زندگی باید هدفی باشد که شایسته حفاظت است؛ نه بهانه‌ای برای چشم‌پوشی از هر چیزی که زندگی را شایسته زیستن می‌کند.
جوامعی که توان فداکاری برای ارزش‌های عالی خود را از دست می‌دهند، در معرض از دست دادن همان ارزش‌ها قرار می‌گیرند. وطن فقط فضایی جغرافیایی یا مرزهای ترسیم‌شده روی نقشه‌ها نیست، بلکه حافظه، تعلق، حقوق، حاکمیت و سرنوشت مشترک است. و هنگامی که این عناصر تهدید می‌شوند، دفاع از آن‌ها امتحانی برای معنای شهروندی، برای ماهیت رابطه فرد و جماعت، و برای توانایی جامعه در حفاظت از موجودیت و استقلال تصمیم خود می‌شود.
فداکاری نباید به ارزشی جدا از هدف خود تبدیل شود. جوهر اخلاقی آن در این است که زندگی برای حفاظت از زندگی بذل شود و دفاع از زمین، دفاع از انسانی باشد که در آن سکونت دارد و حقش بر امنیت، آزادی و کرامت پابرجاست.
از اینجا نیز نمی‌توان عدالت مسئله دفاع از وطن را به هر موضع سیاسی فروکاست؛ همان‌گونه که نمی‌توان به عدالت مسئله به عنوان توجیهی برای همه وسایل و رفتارها نگاه کرد، زیرا فداکاری‌ای که معنای خود را از حق می‌گیرد، از احترام به زندگی شهروندان و صیانت از کرامت انسان جدا نیست.
و شاید این یکی از مهم‌ترین معانی‌ای باشد که امام سید موسی صدر می‌کوشید در وجدان لبنانی تثبیت کند؛ هنگامی که میان شهادت و زندگی وطن و بقای امت پیوند برقرار کرد و تأکید کرد که زندگی شهروند امانتی گران‌بهاست که ارزان بذل نمی‌شود، بلکه در راه زندگی وطن تقدیم می‌گردد.
این معادله‌ای اخلاقی و بسیار عمیق است: ارزش شهید در این نیست که زندگی او پایان یافته، بلکه در این است که آنچه برای آن دفاع کرده، با تداوم زندگی دیگران، بقای وطن و صیانت از کرامت جامعه او پیوند دارد.
و بنابراین، پرسش واقعی امروز این نیست که چرا مردان یا رزمندگان مقاومت به شهادت می‌رسند؛ بلکه این است که چرا برخی از ما توان درک انگیزه‌های انسانی و ملی‌ای را که انسان را آماده فداکاری در راه زمین خود می‌کند، از دست داده‌ایم؟ و چگونه می‌توان وطنی ساخت که از فرزندانش می‌خواهد از حاکمیت آن دفاع کنند، سپس حق آنان را در اعتقاد به اینکه دفاع از زمین وظیفه‌ای ملی و اخلاقی است، انکار کند؟ و چگونه می‌توان از مردم خواست به وطن پایبند باشند، بدون اینکه بفهمیم این پایبندی ممکن است در شرایط استثنایی، بذل و فداکاری‌های سنگینی را از آنان طلب کند؟
این معانی در تجربه سید حسن نصرالله، سید شهدای مقاومت، و در سخنان او در طول دهه‌ها تداوم یافته است. شهادت در فهم او از معنای مقاومت جایگاه محوری داشت و رابطه ایمان با فداکاری و وفاداری به زمین را تفسیر می‌کرد. او همواره یاد و خاطره امام حسین(ع) را به عنوان مرجعیتی اخلاقی برای پایداری بر حق فرا می‌خواند و میان شهادت، اخلاص به مسئله و وفاداری به کسانی که جان خود را در دفاع از لبنان و فلسطین بذل کردند، پیوند برقرار می‌کرد.
از این منظر، بازخوانی کلام سید شهدای مقاومت(رض) در این بحث، از بازخوانی کلام امام صدر جدا نیست. میان این دو در بنیان‌گذاری مفهوم مقاومت و فداکاری، مسئله‌ای اساسی آشکار می‌شود: مسئله جنوب در وجدان مقاومت، تنها مسئله مرزهای جغرافیایی نبود، بلکه مسئله انسان، حق، حافظه و تعلق بود.
به پرسش نخست بازمی‌گردیم: چرا مردان و رزمندگان مقاومت به شهادت می‌رسند؟ شاید به این دلیل که انسان در لحظات تاریخی معینی کشف می‌کند چیزی بزرگ‌تر از مصلحت فردی او وجود دارد؛ اینکه زمین فقط خاک نیست، وطن فقط مرز نیست و کرامت فقط شعار نیست. شهادت، پیروزی مرگ بر زندگی نیست؛ بلکه در معنای انسانی و اخلاقی عمیق‌تر خود، فداکاری برای پیروزی زندگی و کرامت است؛ برای اینکه وطن، وطن بماند، زمین برای اهلش بماند، کرامت حقی باشد که قابل معامله نیست و حاکمیت مسئولیتی باشد که همه فرزندان وطن در حفاظت از آن شریک‌اند.
.................
پایان پیام/