عصر قم - روایت‌های زندگی حضرت زهرا(س) و امام علی(ع) نشان می‌دهد که استحکام خانواده تنها بر پایه علاقه شکل نمی‌گیرد، بلکه به آموختن مهارت‌هایی همچون حسن‌رفتار، درک متقابل، رعایت کرامت همسر و تقسیم مسئولیت‌ها نیاز دارد.
در ایام شهادت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، چشم‌ها و دل ها به خانه‌ای کوچک دوخته می‌شود که در نقشهٔ جغرافیای مدینه، چند متری بیش نبود، اما در نقشهٔ معنویت، پهناورتر از همه تاریخ است. این خانهٔ ساده اما زیبا، نه با زر و زیور، بلکه با «تربیت» آراسته بود؛ و معمار نخستین این تربیت، پدری بود که پیش از آنکه دخترش را راهی خانهٔ شوهر کند، او را برای «همسرداری» آماده کرد. آنچه در ادامه می‌آید، مروری است بر چند روایت از این خانهٔ نورانی، با نگاهی به درس‌های تربیتی آن برای زندگی امروز ما.
روایت اول: سفارش به حسن‌رفتاری و همراهی
پیامبر اکرم (ص) هنگام عروسی حضرت زهرا (س) به او فرمود: «دخترم! با همسرت رفتار نیکو کن و در هیچ کاری از دستورش سرپیچی نکن.» حضرت زهرا (س) این سخن را آویزهٔ گوش کرد و در حدود نُه سال زندگی با حضرت علی (ع)، هرگز او را ناخشنود نساخت؛ بلکه همواره مایهٔ نشاط و خشنودی او بود و اندوه علی (ع) با دیدار چهرهٔ زهرا (س) برطرف می‌شد.
این سفارش، شاید در نگاه اول صرفا یک «توصیهٔ اخلاقی» ساده باشد؛ اما با تامل بیشتر می توان گفت این یک بستهٔ آموزشی مهارتی است. پیامبر (ص) در این توصیه دو مؤلفهٔ اساسی یک رابطهٔ پایدار را به دخترش آموخت: «حسن‌رفتاری» (مهارت ارتباطی) و «همراهی» (مهارت تعاملی). نکتهٔ درخشان آنکه این آموزش، پیش از آغاز زندگی مشترک و در لحظهٔ «آستانه» انجام شد؛ یعنی در دقیق‌ترین زمان ممکن برای اثربخشی تربیتی.
طبق این فرمایش نورانی کیفیت رابطهٔ زوجین، پیش از آنکه به «شانس» واگذار شود، محصول «یادگیری» است. خانواده‌ها باید پیش از ازدواج، مهارت‌های ارتباطی را به فرزندانشان بیاموزند؛ چرا که «خوب بودن» به‌تنهایی کافی نیست، «خوب رفتار کردن» هنری است که باید آموخته شود.
روایت دوم: نگاه محبت آمیز
حضرت علی (ع) فرمود: «سوگند به خدا من زهرا را تا آن هنگام که خداوند او را به سوی خود برد، خشمگین نکردم، او نیز مرا خشمگین نکرد و هیچ‌گاه موجب ناخشنودی من نشد... من هرگاه به چهرهٔ زهرا نگاه می‌کردم، هرگونه غم و اندوه از من برطرف می‌شد.»
این روایت اشاره به «اثر روانشناختی نگاه» دارد: در ادبیات تربیتی امروز، «نگاه محبت‌آمیز» یکی از مؤثرترین ابزارهای کاهش تنش و ایجاد امنیت روانی شناخته می‌شود؛ و حضرت علی (ع) قرن‌ها پیش، این را در یک جمله بازگو کرده است.
در عصر کنونی که اضطراب و تنش، کانون بسیاری از خانه‌ها را به سردی کشانده، «چهرهٔ آرام» و «نگاه مهربان» همسر، می‌تواند به یک «پناهگاه روانی» تبدیل شود.
روایت سوم: بی‌توقعی و حیا در اوج تنگدستی
بی‌توقعی حضرت زهرا (س) از همسرش در حدی بود که بنا به توصیه و سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ گاه از شوهر خویش چیزی نخواست چرا که شاید در توان وی نباشد.
در روایتی آمده: روزی علی علیه السلام غذایی ای خواست تا میل کند حضرت زهرا علیهاالسلام در جواب فرمود: سوگند به خدایی که حق تو را بزرگ داشت سه روز است که هیچ نداریم جز همان خوراک مختصری که شما را بدان بر خویش مقدم داشتم. امام علی علیه السلام فرمود: پس چرا باخبرم نساختی؟ حضرت زهرا علیهاالسلام گفت: پدرم مرا از اینکه از شما چیزی بخواهم بازداشته است و فرموده است: تو چیزی نخواه اگر پسر عمویت به دلخواه چیزی آورد وگرنه تو چیزی مخواه.
فاطمه (ع) می فرمود: «پدرم سفارش کرده که از شوهرت علی (ع) هرگز چیزی درخواست نکن شاید تهیه آن برایش ممکن نباشد و شرم کند.
این روایت می‌تواند از منظر «هوش هیجانی زناشویی» مورد تحلیل قرار بگیرد. در این ماجرا حضرت زهرا (س) هم «واقعیت» را به تصویر کشید (گرسنگی خود و دیگران)، هم «ظرفیت» را سنجید (توان مالی همسر) و هم «کرامت همسر» را حفظ کرد. از این مفهوم، امروزه به «درک متقابل» و «همدلی» نام برده می‌شود که یکی از مهم‌ترین سپرها در برابر فروپاشی رابطه‌های خانواده گی است.
بسیاری از تنش‌های خانواده‌های امروز، ریشه در «توقع بیش از ظرفیت» دارد. زوجین باید بیاموزند که پیش از «مطالبه»، «ظرفیت‌سنجی» کنند و پیش از «سرزنش»، «همدلی» کنند. حیا و کرامت در رابطه، نه ضعف است و نه سکوت؛ بلکه هنر «مدیریت عاطفی» در سخت‌ترین شرایط است.
روایت چهارم: تقسیم مسئولیت‌ها، عدالت در خانه
پیامبر (ص) در تقسیم کار میان زن و شوهر فرمودند: «کارهای داخل خانه با فاطمه (س) باشد و کارهای بیرون از خانه با علی (ع).» حضرت زهرا (س) از این تقسیم کار بسیار خوشحال شدند؛ این روایت، نماد «عدالت سازمانی در خانه» است. خانه نیز مانند یک نهاد کوچک، نیازمند «تقسیم کار روشن» است تا از «فرسودگی نقش» و «سرخوردگی» جلوگیری شود. شادی حضرت زهرا (س) از این تقسیم، نشان می دهد. می‌دهد که «شفافیت در مسئولیت‌ها» یک منبع آرامش است، نه یک محدودیت.
طبق این اصل تربیتی خانهٔ بی قانون و قاعده، خانهٔ پرتنش است. زوجین باید مسئولیت‌های کانون خانواده را با گفت‌وگو، احترام و انعطاف میان خود تقسیم کنند؛ این تقسیم بندی نه بر اساس کلیشه‌های تحمیلی، بلکه بر اساس توان، علاقه و عدالت باید صورت بگیرد. تقسیم کار شفاف، از دلخوری‌های پنهان و انباشته جلوگیری می‌کند.
روایت پنجم: همراه همیشگی در بندگی
روزی پیامبر (ص) از علی علیه السلام پرسید: «زهرا را چگونه همسری یافتی؟» ایشان در پاسخ فرمود: «نِعْمَ الْعَوْنُ
عَلی طاعَهِ اللّهِ؛ او را در راستای اطاعت خداوند یاوری نیکو یافتم.»
این روایت را باید در «قلب» سیرهٔ تربیتی پیامبر (ص) نشاند؛ در اینجا معیار سنجش زندگی مشترک را از سطح «سازگاری عاطفی» و «تأمین مادی» به افق «هم‌یاری در بندگی» ارتقا می‌یابد. پاسخ حضرت علی (ع) — «نِعْمَ الْعَوْنُ عَلی طاعَهِ اللّهِ» — «بازتعریف الهیاتی همسری» است. همسر نیکو، یاور انسان در مسیر طاعت خداست، نه مانع از منظر روانشناختی دینی، «یاوری در طاعت» بالاترین سطح «هم‌راستایی ارزشی» است؛ زیرا هدف مشترک متعالی، اختلاف‌های روزمره را کوچک و رابطه را از رابطه غریزی به پیمانی معنوی و آسمانی ارتقا می‌دهد.
آنچه این روایات را به یک «الگوی تربیتی» تبدیل می‌کند، شخصیت «آموزگاری پیامبر اکرم (ص)به عنوان یک پدر است. ایشان در آستانهٔ ازدواج دختر و داماد خود، در لحظهٔ تقسیم مسئولیت، در مواجهه با سختی‌ها و در پاسخ به پرسش‌ها، همواره در حال «آموزش» بود. ایشان به دخترش آموخت چگونه رفتار کند، چگونه توقع خود را مدیریت کند، چگونه کرامت همسر را حفظ کند و چگونه در سختی‌ها همدل بماند. این، همان «تربیت غیرمستقیم و موقعیت‌محور» است که امروز در علوم تربیتی به‌عنوان یکی از مؤثرترین روش ها شناخته می‌شود.
آموزش مهارت‌های زندگی
مشترک، وظیفهٔ انحصاری مدرسه یا رسانه نیست؛ بلکه نخستین و مهم‌ترین «مدرسه»، خانواده است. پدران و مادران باید برای این آموزش، «وقت» بگذارند، «موقعیت» بسازند و «الگو» باشند. فرزندی که پیش از ازدواج، رسم محبت، احترام، قناعت و حیا را در خانه آموخته باشد، در خانهٔ جدیدش نیز آن را بازتولید خواهد کرد.
شاید خانهٔ سادهٔ این زوج جوان و نورانی با زر و زیور آراسته نبود، اما با «تربیت آسمانی» آراسته بود؛ این تربیت، میراث یک پدر حکیم بود که دخترش را نه فقط برای «عروسی»، بلکه برای «همسرداری» آماده کرد. امروز نیز اگر می‌خواهیم خانه‌هایی گرم، آرام و ماندگار بسازیم، باید همان مسیر را برویم: آموزش مهارت‌های رابطه، پیش از آغاز رابطه؛ ستایش ارزشی، نه مادی؛ همدلی به‌جای توقع؛ عدالت در تقسیم مسئولیت؛ و مهم‌تر از همه، وقت گذاشتن برای تربیت فرزندان. ایام فاطمیه، فرصتی است برای بازخوانی این میراث و تبدیل آن به یک «برنامهٔ تربیتی»
نوشتاری از حجت الاسلام احمدی پرتو پژوهشگر علوم اجتماعی