عصر قم - خطبه فدکیه، روایات منقول از پیامبر اکرم(ص)، صحیفه فاطمه(س) و پاسخ‌گویی به پرسش‌های علمی بانوان، تنها بخشی از شواهدی است که جایگاه علمی حضرت زهرا(س) را نشان می‌دهد؛ شخصیتی که دانش و معرفت در سیره فردی، خانوادگی و اجتماعی ایشان جایگاهی ویژه داشت.
خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت (ع) ـ ابنا: در روزگار بحران هویت و فقرِ الگوهای جامع، بازخوانی منظومه زیستی حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) فراتر از مرزهای مذهبی و جنسیتی، پاسخی زنده به نیاز فطری انسان معاصر است؛ شخصیتی که کمال باطنی را با کنشگری اجتماعی، استقامت در بحران‌ها و نبوغ تربیتی درهم‌آمیخت و عیار «انسانِ کامل» را به نمایش گذاشت.
در همین راستا و هم‌زمان با فرارسیدن ایام حزن‌انگیز شهادت صدیقه طاهره (س)، در قالب سلسله‌گفت‌وگوهایی پیرامون «الگوسازی جهانی از سیره فاطمی»، با حجت‌الاسلام والمسلمین امیرحسن مظفری‌زاد، پژوهشگر و کارشناس تاریخ اسلام، به گفتگو نشسته‌ایم که این مصاحبه در ادامه تقدیم مخاطبان گرامی می‌گردد.
جلوه‌های علم‌دوستی در سیره حضرت صدیقه شهیده (سلام‌الله‌علیها)
یکی از جلوه‌های «خیر کثیر» و اسوه‌بودن حضرت صدیقه شهیده، فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها)، توجه ویژه ایشان به علم و دانش است؛ ویژگی‌ای که در بخش‌های گوناگون سیره آن حضرت جلوه‌گر شده است. در ادامه، به چند نمونه تاریخی از اهتمام ایشان به آموزش و گسترش دانش اشاره می‌کنیم.
پاسخ‌گویی علمی به بانوان
یکی از نشانه‌های علاقه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) به علم‌آموزی، برگزاری نشست‌های علمی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های بانوان بود. در گزارش‌های تاریخی آمده است که زنان برای طرح مسائل و پرسش‌های خود به محضر ایشان می‌آمدند و از دانش آن حضرت بهره می‌بردند.
در یکی از این گزارش‌ها، زنی چند بار برای طرح پرسش‌هایی به محضر حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) رسید و هر بار پاسخ خود را دریافت کرد. در مراجعه سوم، از تکرار پرسش‌ها عذرخواهی کرد و توضیح داد که مادر سالمندش این پرسش‌ها را مطرح می‌کند و از او می‌خواهد برای یافتن پاسخ، به محضر حضرت بیاید.
حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) در پاسخ فرمودند: «اگر می‌دانستی در این گفت‌وگوی علمی چه پاداشی برای هر دوی ماست، هرگز چنین نگرانی و شرمندگی‌ای به خود راه نمی‌دادی.» این روایت، افزون بر نشان‌دادن جایگاه علمی حضرت، بر ارزش گفت‌وگوی علمی و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها نیز تأکید دارد.
علم‌آموزی در فرهنگ اسلامی جایگاهی والا دارد. قرآن کریم پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) را به طلب علم افزون‌تر فرامی‌خواند و در روایات نیز بر فراگیری دانش برای زنان و مردان تأکید شده است؛ از جمله در روایت مشهور «طلب علم بر هر مسلمانی واجب است». سیره اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، از جمله حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، نیز بیانگر اهتمام جدی به آموزش و گسترش معرفت است.
خطبه فدکیه؛ جلوه‌ای از دانش و معرفت
خطبه‌ای که به خطبه فدکیه شهرت یافته، نمونه‌ای برجسته از جایگاه علمی و معرفتی حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) است. با مطالعه دقیق این خطبه می‌توان گستره‌ای از معارف اسلامی را در آن مشاهده کرد؛ از مباحث توحیدی و نبوت گرفته تا امامت، مباحث کلامی و تحلیل مسائل سیاسی و اجتماعی. این خطبه، افزون بر برخورداری از استدلال و فصاحت، تصویری روشن از دانش و بینش آن حضرت به دست می‌دهد.
تشویق فرزندان به فراگیری دانش
اهتمام حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) به دانش‌اندوزی، در تربیت فرزندان ایشان نیز نمایان بود. در نقل‌هایی آمده است که آن حضرت، امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) را به مسجد می‌فرستادند تا از محضر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بهره‌مند شود و سپس از ایشان می‌خواستند آنچه را آموخته است برایشان بازگو کند. این شیوه، نشان‌دهنده توجه حضرت به فراگیری و انتقال دانش در محیط خانواده است.
روایت‌گری و جایگاه «محدّثه»
بخش قابل توجهی از روایات پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) نقل شده است و روایات ایشان در آثاری همچون «مسند فاطمه (سلام‌الله‌علیها)» گردآوری شده‌اند. آن حضرت همچنین به لقب «محدّثه» شناخته می‌شوند؛ لقبی که در گزارش‌های روایی، با سخن‌گفتن فرشته وحی با ایشان پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) پیوند دارد.
بر اساس این گزارش‌ها، جبرئیل امین در آن دوران نزد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) می‌آمد و مطالبی، از جمله خبرهایی درباره رخدادهای آینده، برای ایشان بیان می‌کرد. امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) نیز این مطالب را می‌نوشتند. این مجموعه در روایات با عنوان «صحیفه فاطمه (سلام‌الله‌علیها)» شناخته شده و از منابع مورد توجه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بوده است.
اهمیت نگهداری از مکتوبات علمی
در گزارشی دیگر آمده است که پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، زنی برای طرح پرسشی به محضر حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) آمد. حضرت از فضه، خادمه خود، خواستند نوشته‌ای را که حدیث پیامبر بر آن ثبت شده بود پیدا کند. وقتی فضه بازگشت و گفت آن نوشته را نیافته است، حضرت بر یافتن آن تأکید کردند و ارزش آن نوشته را با جایگاه امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام) سنجیدند.
این نقل، در صورت پذیرش، بیانگر اهمیت حفظ و صیانت از میراث مکتوب و دانش دینی در نگاه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) است.
هدیه علمی حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) به سلمان
در برخی نقل‌ها، از ارتباط علمی و معنوی حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) با سلمان فارسی نیز سخن گفته شده است. بر اساس این گزارش، پس از مدتی که سلمان کمتر به دیدار ایشان می‌رفت، امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) او را به دیدار حضرت فراخواندند. سلمان نیز با توضیح اینکه نمی‌خواسته در دوران اندوه و مصیبت مزاحم ایشان شود، عذرخواهی کرد.
در ادامه این روایت آمده است که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) هدیه‌ای برای سلمان در نظر گرفته بودند؛ هدیه‌ای معنوی که در نقل‌ها از آن به دعای نور یاد شده است. این روایت، در کنار دیگر نمونه‌ها، تصویری از جایگاه دانش و معرفت در سیره آن حضرت و توجه ایشان به آموزش و هدایت یاران برجسته پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) ارائه می‌کند.
مجموع این نمونه‌ها، از پاسخ‌گویی به پرسش‌های بانوان و تشویق فرزندان به دانش‌آموزی تا نقل و نگهداری حدیث و انتقال معارف، نشان می‌دهد که علم‌دوستی و گسترش معرفت از جلوه‌های مهم سیره حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) بوده است.
سمیرا گل‌کار/ خبرگزاری بین‌المللی ابنا