«اسکورت»؛ یک قدم مانده به یک فیلم ماندگار

عصر قم - «اسکورت» ایده جذابی دارد، اما فیلمنامه همیشه هم‌پای این ایده پیش نمی‌رود. توضیح‌زدگی، شخصیت‌پردازی نه‌چندان عمیق و افشاگری‌هایی که گاهی تعلیق را زودتر از موعد از بین می‌برند، باعث شده فیلم یک قدم تا تبدیل شدن به اثری ماندگار فاصله داشته باشد.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، «اسکورت» را باید در دسته فیلم‌هایی قرار داد که نقطه قوت و ضعف‌شان تا حد زیادی از یک سرچشمه مشترک می‌آید: ایده‌ای که ظرفیت بیشتری از اجرای نهایی فیلم دارد. از همان ابتدا مشخص است که فیلم می‌خواهد چیزی فراتر از یک داستان پرحادثه تعریف کند. موقعیت مرکزی اثر، امکان پرداختن به مفاهیمی مثل اعتماد، ترس، مسئولیت، قدرت، انتخاب و پیامدهای تصمیم‌های انسانی را فراهم می‌کند و همین مسئله باعث می‌شود تماشای فیلم با یک انتظار جدی همراه شود.
«اسکورت» می‌توانست فیلمی باشد که مخاطب را نه فقط با اتفاقات بیرونی، بلکه با یک بحران درونی هم درگیر کند؛ بحرانی که در آن شخصیت‌ها مجبور شوند میان چیزی که درست می‌دانند و چیزی که برای نجات خود یا دیگران انجام می‌دهند، یکی را انتخاب کنند. اما فیلم در نهایت همیشه به عمق همین امکان نمی‌رود و در برخی نقاط، به جای پیچیده‌تر کردن موقعیت، آن را ساده‌تر می‌کند.
این شاید مهم‌ترین حس بعد از پایان فیلم باشد: ایده فیلم تمام نشده است، اما ظرفیت آن تمام نشده. فیلمنامه؛ بزرگ‌ترین نقطه قوتی که به بزرگ‌ترین ضعف تبدیل می‌شود. فیلمنامه «اسکورت» از ابتدا موقعیت خوبی برای ایجاد تعلیق دارد، اما مسئله اصلی در نحوه استفاده از این موقعیت است.
یک فیلمنامه تعلیقی موفق باید بداند چه چیزی را بگوید، چه چیزی را نگوید و مهم‌تر از همه، چه زمانی اطلاعات را در اختیار مخاطب قرار دهد. اطلاعات در چنین فیلمی فقط برای پیشبرد قصه نیست؛ خودش بخشی از بازی با ذهن تماشاگر است.

«اسکورت» در بعضی قسمت‌ها این بازی را خوب انجام می‌دهد، اما در بخش‌هایی بیش از اندازه به توضیح متوسل می‌شود. انگار فیلم نگران است مخاطب منظورش را متوجه نشود و به همین دلیل، چیزی را که می‌توانست از طریق تصویر یا رفتار شخصیت بفهمد، با دیالوگ یا توضیح مستقیم روشن می‌کند. این رویکرد شاید داستان را واضح‌تر کند، اما از قدرت سینمایی آن کم می‌کند. سینما همیشه قرار نیست چیزی را توضیح دهد؛ گاهی باید آن را نشان دهد.
اگر شخصیت از چیزی می‌ترسد، لازم نیست حتماً درباره ترسش حرف بزند. اگر به کسی اعتماد ندارد، لازم نیست این بی‌اعتمادی را توضیح دهد. یک مکث، یک نگاه، فاصله گرفتن از یک نفر یا حتی نحوه قرار گرفتن او در قاب می‌تواند این احساس را منتقل کند.
هرجا «اسکورت» به چنین روشی نزدیک می‌شود، فیلم زنده‌تر و سینمایی‌تر است؛ و هرجا توضیح جای تصویر را می‌گیرد، فیلم کمی از نفس می افتد. مشکل دیگر فیلمنامه به منطق برخی تصمیم‌ها برمی‌گردد. در یک فیلم پرتنش، شخصیت‌ها باید تحت فشار تصمیم بگیرند. این تصمیم‌ها طبیعتاً می‌توانند اشتباه باشند، اما اشتباه بودن با بی‌منطق بودن فرق دارد.
مخاطب باید بتواند بفهمد چرا یک شخصیت در آن شرایط تصمیم خاصی گرفته است، حتی اگر با آن تصمیم موافق نباشد. اگر این زمینه ساخته نشود، رفتار شخصیت مصنوعی به نظر می‌رسد و تماشاگر به جای اینکه درگیر بحران او شود، شروع به فکر کردن درباره این می‌کند که «چرا اصلاً این کار را کرد؟» در برخی نقاط «اسکورت» چنین حسی ایجاد می‌کند؛ یعنی انگار داستان برای رسیدن به مرحله بعدی، به یک تصمیم خاص احتیاج دارد و شخصیت ناچار است آن تصمیم را بگیرد.
این اتفاق، تعلیق را هم ضعیف می‌کند؛ چون تعلیق واقعی زمانی شکل می‌گیرد که مخاطب بداند شخصیت‌ها انتخاب دارند و هر انتخاب می‌تواند پیامد متفاوتی داشته باشد. شخصیت‌پردازی؛ آدم‌هایی که هنوز جای بیشتری برای شناخته شدن داشتند.
شخصیت‌های فیلم می‌توانستند بسیار پیچیده‌تر باشند

در یک تریلر روان‌شناختی، شخصیت‌پردازی حتی از حادثه هم مهم‌تر است. چون اگر مخاطب شخصیت را نشناسد، خطر برای او فقط یک اتفاق داستانی باقی می‌ماند.«اسکورت» در معرفی و پیشبرد شخصیت‌ها عملکرد قابل قبولی دارد، اما گاهی بیش از حد به نقش آنها در داستان توجه می‌کند و کمتر به خود آنها به عنوان انسان می‌پردازد.
ما باید بدانیم این آدم‌ها پیش از ورود به بحران چه کسانی بوده‌اند. چه چیزی برایشان مهم است؟ از چه چیزی می‌ترسند؟ چه چیزی را پنهان می‌کنند؟ چه چیزی باعث می‌شود اعتماد کنند یا نکنند؟ حتی یک جزئیات کوچک می‌تواند یک شخصیت را از یک مهره داستانی به یک انسان تبدیل کند.
صدا یکی از آن بخش‌هایی است که می‌تواند فیلم را بدون هیچ هزینه روایی اضافه، ترسناک‌تر کند. در یک فیلم تعلیقی، صدایی که منبعش مشخص نیست، می‌تواند ذهن مخاطب را فعال کند.
صدای قدم‌ها، یک صدای دور، سکوت ناگهانی یا حتی حذف یک صدای محیطی که پیش از آن دائماً وجود داشته، می‌تواند نشانه‌ای از تغییر وضعیت باشد. «اسکورت» می‌توانست از این ابزار بیشتر استفاده کند. گاهی بهترین طراحی صدا این نیست که چیزی به فیلم اضافه کند؛ بلکه این است که چیزی را حذف کند.
موسیقی اگر بیش از اندازه احساسات را هدایت کند، بخشی از آزادی مخاطب از بین می‌رود. در فیلمی که قرار است تماشاگر شک کند و خودش موقعیت را تفسیر کند، موسیقی بهتر است به جای اینکه دائماً به او بگوید «الان باید بترسی»، فقط فضای روانی صحنه را تقویت کند. در بعضی لحظات، سکوت می‌توانست انتخاب جسورانه‌تری باشد.
بازی‌ها؛ وقتی شخصیت کم‌عمق، بازیگر را هم محدود می‌کند
بازی‌ها در مجموع قابل قبول‌اند و تلاش بازیگران برای انتقال فشار و اضطراب موقعیت قابل مشاهده است. اما باید پذیرفت که بازیگر نمی‌تواند همه ضعف‌های شخصیت‌پردازی را جبران کند. وقتی شخصیت روی کاغذ گذشته و لایه‌های کافی ندارد، بازیگر هم نمی‌تواند ناگهان تمام آن عمق را خلق کند.
اگر شخصیت‌ها پیچیده‌تر نوشته می‌شدند، بازیگران می‌توانستند با نگاه، سکوت، تغییر لحن و جزئیات رفتاری، لایه‌های بیشتری از آنها را نشان دهند. مضمون اخلاقی؛ جایی که فیلم می‌توانست جدی‌تر شود. مهم‌ترین ظرفیت «اسکورت» شاید نه در حادثه، بلکه در مسئله اخلاق باشد. فیلم می‌تواند این سؤال را مطرح کند که انسان در شرایط بحرانی تا کجا می‌تواند به اصول خود وفادار بماند.
آیا ترس، مسئولیت انسان را کم می‌کند؟ اگر فردی برای نجات خودش تصمیمی بگیرد که به دیگری آسیب بزند، آیا می‌توان او را کاملاً محکوم کرد؟ آیا اعتماد همیشه فضیلت است؟ آیا بی‌اعتمادی همیشه نشانه عقل است؟ و اصلاً در شرایطی که همه انتخاب‌ها هزینه دارند، «انتخاب درست» چه معنایی دارد؟ اینها سؤال‌های بزرگی هستند و «اسکورت» ظرفیت پرداختن به آنها را دارد.
اما فیلم گاهی به جای اینکه این پرسش‌ها را باز بگذارد، تلاش می‌کند مسیر فکری مخاطب را مشخص کند. همین‌جا است که فیلم می‌توانست جسورتر باشد.
یک اثر ماندگار لزوماً فیلمی نیست که پاسخ همه سؤال‌ها را بدهد؛ گاهی فیلم ماندگار فیلمی است که بعد از تمام شدنش، سؤال‌های بیشتری در ذهن مخاطب ایجاد کند. در نهایت، «اسکورت» فیلمی نیست که بتوان به‌سادگی آن را کنار گذاشت. فیلم ایده دارد، موقعیت دارد، دغدغه دارد و در بخش‌هایی هم به‌خوبی می‌تواند مخاطب را درگیر کند. اما همین داشته‌ها باعث می‌شوند ضعف‌هایش بیشتر به چشم بیایند.
اگر فیلم ایده ساده‌تری داشت، شاید این ایرادها کمتر احساس می‌شدند. اما وقتی فیلم وارد قلمرو اعتماد، ترس، مسئولیت و انتخاب اخلاقی می‌شود، مخاطب انتظار دارد شخصیت‌ها و روایت هم به همان اندازه پیچیده باشند.
مشکل اصلی «اسکورت» این است که گاهی به جای اینکه مخاطب را شریک روایت کند، برای او روایت می‌کند. فیلم می‌توانست کمتر توضیح دهد، بیشتر نشان دهد؛ کمتر پاسخ بدهد، بیشتر سؤال ایجاد کند؛ کمتر به تصمیم‌های داستانی وابسته باشد و بیشتر اجازه دهد شخصیت‌ها قصه را جلو ببرند.
می‌توانست از سکوت بیشتر استفاده کند، از فضا بیشتر بهره بگیرد، از قاب‌بندی برای روایت استفاده کند و اطلاعات را با وسواس بیشتری در اختیار تماشاگر بگذارد.
در آن صورت، «اسکورت» احتمالاً فقط یک فیلم قابل دفاع نبود؛ می‌توانست تبدیل به فیلمی شود که مدت‌ها بعد از تماشایش هم در ذهن مخاطب باقی بماند.
با این حال، ارزش فیلم در همین است که هنوز می‌شود درباره‌اش حرف زد. هنوز می‌توان درباره انتخاب‌های شخصیت‌ها بحث کرد، درباره پایان و مسیر روایت سؤال پرسید و درباره ظرفیت‌هایی که فیلم به آنها نزدیک شد اما کامل به دستشان نیاورد، فکر کرد.
«اسکورت» یک شکست نیست؛ اما یک پیروزی کامل هم نیست.

این فیلم بیش از هر چیز یادآور این حقیقت است که داشتن یک ایده خوب، تنها نیمی از مسیر است. نیمه دشوارتر، تبدیل کردن آن ایده به فیلمنامه‌ای دقیق، شخصیت‌هایی باورپذیر و زبانی سینمایی است که بتواند به جای توضیح دادن، مخاطب را وادار به کشف کند.
و شاید به همین دلیل، بعد از تمام شدن فیلم، بیش از هر چیز یک «کاش» در ذهن می‌ماند: کاش فیلمنامه کمی جسورتر بود. کاش شخصیت‌ها کمی عمیق‌تر بودند. کاش تعلیق کمی بیشتر به ذهن مخاطب وابسته بود. کاش فیلم به تصویر و سکوت بیشتر اعتماد می‌کرد.
چون در آن صورت، فاصله میان «اسکورت» و یک فیلم واقعاً ماندگار، دیگر یک قدم نبود. اما همین یک قدم، دقیقاً همان چیزی است که فیلم را از تبدیل شدن به اثری ماندگار بازمی‌دارد.