آداب سلام کردن در اسلام؛ چرا نباید سلام را ناقص و اشتباه ادا کنیم؟

عصر قم - تا به حال دقت کرده‌اید که گاهی به بهانه صمیمیت، حتی سلام کردن را هم تغییر می‌دهیم؟ «سلام علیکم» را نصفه‌ونیمه ادا می‌کنیم، کلمات را می‌بلعیم و گاهی آن‌قدر شکل سلام را تغییر می‌دهیم که دیگر چیزی از عبارت اصلی باقی نمی‌ماند؛ درحالی‌که سلام کردن در فرهنگ اسلامی، آداب و جایگاه ویژه‌ای دارد.

خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: سلام کردن فقط گفتن یک کلمه نیست؛ نشانه احترام، شخصیت و فرهنگ گفت‌وگوی ماست. اما گاهی آن‌قدر به بهانه صمیمیت، کلمات را کوتاه و ناقص ادا می‌کنیم که حتی شکل درست سلام کردن را هم فراموش می‌کنیم. آیا خودمانی بودن مجوزی برای کنار گذاشتن ادب است؟ تا کجا می‌توانیم کلمات را تغییر دهیم، بی‌آنکه حرمت و معنای آن‌ها را از بین ببریم؟ بیایید کمی دقیق‌تر به آداب سلام کردن نگاه کنیم.
سلام کردن؛ یک ادب ساده یا نشانه شخصیت اجتماعی؟
سلام کردن از نخستین رفتارهایی است که در روابط اجتماعی میان انسان‌ها شکل می‌گیرد. عبارتی کوتاه که می‌تواند آغازگر یک ارتباط دوستانه، نشانه احترام و بیانگر حسن نیت انسان نسبت به دیگران باشد. بااین‌حال، همین رفتار ساده نیز در فرهنگ اسلامی آداب و ظرافت‌هایی دارد که گاهی در زندگی روزمره به فراموشی سپرده می‌شوند. در آموزه‌های اسلامی، سلام صرفاً یک احوال‌پرسی معمولی نیست؛ بلکه نوعی دعا، احترام و آرزوی سلامت و امنیت برای دیگری است. وقتی به کسی می‌گوییم «السلام علیکم»، در حقیقت برای او سلامتی، آرامش و دوری از آسیب را آرزو می‌کنیم. بنابراین، طبیعی است که چنین عبارتی را با دقت و احترام ادا کنیم و اجازه ندهیم عادت‌های نادرست گفتاری، شکل صحیح آن را از بین ببرند.
وقتی صمیمیت بهانه‌ای برای اشتباه صحبت کردن می‌شود!
یکی از عادت‌هایی که امروزه در مکالمات روزمره دیده می‌شود، کوتاه کردن بیش از اندازه کلمات و تغییر شکل صحیح عبارت‌هاست. گاهی افراد به بهانه خودمانی بودن، «سلام علیکم» را به شکل‌هایی مانند «سام علیکم»، «سامبله بلیکم» یا «سام لیکم» ادا می‌کنند؛ گاهی نیز به جای پاسخ کامل و متعارف سلام، تنها می‌گویند «علیکم!». البته در گفت‌وگوهای دوستانه، کوتاه‌گویی و استفاده از زبان محاوره‌ای امری طبیعی است؛ اما مسئله زمانی اهمیت پیدا می‌کند که این کوتاه‌گویی به تحریف یک عبارت محترمانه و دینی منجر شود. صمیمیت به معنای کنار گذاشتن ادب نیست. همان‌طور که برای خطاب کردن دیگران، نامشان را به شکلی محترمانه به زبان می‌آوریم، شایسته است در ادای عبارتی که حامل احترام و دعای خیر است نیز دقت داشته باشیم. گاهی یک کلمه را آن‌قدر نادرست و نامفهوم ادا می‌کنیم که مخاطب به‌سختی متوجه منظورمان می‌شود. این رفتار، اگر به‌صورت عادت درآید، می‌تواند نشانه بی‌توجهی به آداب گفت‌وگو باشد؛ حتی اگر گوینده قصد بی‌احترامی نداشته باشد. قرار نیست هر کوتاه‌گویی را بی‌ادبی بدانیم، اما نباید به نام صمیمیت، هر نوع بی‌دقتی در گفتار را هم توجیه کنیم.
پیامبر اکرم(ص) و اهمیت درست پاسخ دادن به سلام
در روایتی که امام باقر(ع) نقل می‌کنند، به ماجرایی از برخورد پیامبر اکرم(ص) با گروهی از یهودیان اشاره شده است که نکته مهمی درباره آداب سلام کردن و پاسخ دادن به آن دارد. در این روایت آمده است که گروهی از یهودیان نزد پیامبر(ص) آمدند و به جای عبارت «السلام علیکم»، عبارت «السام علیکم» را به کار بردند.
واژه «سام» در این عبارت به معنای مرگ است و آنان با این تغییر، به جای آرزوی سلامتی، نوعی نفرین را بیان می‌کردند. پیامبر اکرم(ص) در پاسخ فرمودند: «علیکم». عایشه که از این رفتار آنان خشمگین شده بود، به آنان پاسخ تندی داد و عباراتی حاوی نفرین و دشنام بر زبان آورد. پیامبر(ص) او را از این شیوه پاسخ دادن بازداشتند و فرمودند: «ای عایشه! مدارا و نرمی در هر چیزی باشد، آن را زینت می‌دهد و هرگاه از چیزی برداشته شود، آن را زشت و معیوب می‌سازد.» سپس در ادامه روایت، پیامبر(ص) توضیح دادند که چرا پاسخ آنان را با همان عبارت متناسب داده‌اند.
این روایت دو نکته مهم دارد: نخست آنکه حتی در مواجهه با رفتار نادرست دیگران، نباید از دایره ادب خارج شد؛ دوم آنکه شناخت معنای کلمات و توجه به شکل صحیح عبارات، در روابط اجتماعی اهمیت دارد. البته این روایت درباره تحریف عمدی واژه سلام از سوی طرف مقابل است و نباید آن را با اشتباهات عادی در تلفظ یکسان دانست.
آیا پاسخ سلام هم آداب خاصی دارد؟
در آموزه‌های اسلامی، تنها آغاز کردن سلام اهمیت ندارد؛ بلکه چگونگی پاسخ دادن به آن نیز مورد توجه قرار گرفته است. در روایتی از امیرالمؤمنین علی(ع) آمده است:
«لا تَبْدَؤُوا أَهْلَ الْکِتابِ بِالتَّسْلِیمِ، وَإِذَا سَلَّمُوا عَلَیْکُمْ فَقُولُوا: وَعَلَیْکُمْ»
یعنی: به اهل کتاب در آغاز سلام نکنید و اگر آنان به شما سلام کردند، بگویید: «و علیکم». همچنین در روایتی از امام صادق(ع) درباره پاسخ دادن به سلام یهودیان، مسیحیان و مجوسیان آمده است که اگر آنان به شما سلام کردند، در پاسخ بگویید: «علیکم». این روایات نشان می‌دهند که در برخی موقعیت‌ها، نوع پاسخ سلام نیز تابع ضوابط و آداب مشخصی است.
اما نکته‌ای که نباید از آن غفلت کرد، تفاوت میان پاسخ‌های خاص در این روایات و پاسخ معمول مسلمانان به یکدیگر است. وقتی مسلمانی به مسلمان دیگری می‌گوید «السلام علیکم»، پاسخ متعارف و کامل آن «و علیکم السلام» است.
پس نباید پاسخ‌های مربوط به موقعیت‌های خاص را به مکالمات عادی خودمان تعمیم دهیم و از روی عادت، پاسخ سلام دیگران را ناقص ادا کنیم.
سلام ناقص؛ آیا فقط یک عادت گفتاری است؟
ممکن است برخی تصور کنند گفتن «سلام علیکم» یا «سلام» و کوتاه کردن آن تفاوت چندانی ندارد و نباید روی چنین موضوع ساده‌ای حساس بود. اما باید میان استفاده از عبارت‌های مختلف سلام و تحریف لفظی آن تفاوت قائل شد. برای مثال، گفتن «سلام» در مکالمات روزمره، یک شیوه رایج احوال‌پرسی است؛ اما اگر کسی قصد دارد عبارت عربی «السلام علیکم» را به کار ببرد، بهتر است آن را به شکل صحیح و قابل فهم ادا کند. همچنین پاسخ «علیکم» به‌تنهایی، جایگزین متعارف و کامل «و علیکم السلام» در پاسخ به سلام یک مسلمان نیست.
موضوع اصلی، اجبار به استفاده همیشگی از یک عبارت خاص نیست؛ بلکه توجه به معنا، حفظ احترام و پرهیز از تغییر نادرست کلمات است. وقتی سلام را به زبان می‌آوریم، باید مراقب باشیم که آن را به شکلی ادا نکنیم که معنای آن تغییر کند یا به عبارتی نامفهوم تبدیل شود.
سلام کردن؛ تمرینی برای رعایت ادب در جامعه
آداب معاشرت فقط در رفتارهای بزرگ و موقعیت‌های رسمی خلاصه نمی‌شود. شخصیت اجتماعی انسان را می‌توان در رفتارهای ساده روزمره او نیز مشاهده کرد؛ از شیوه خطاب کردن دیگران گرفته تا نحوه سلام کردن، پاسخ دادن و انتخاب کلمات. کسی که برای یک سلام ساده وقت می‌گذارد و آن را درست و محترمانه ادا می‌کند، در حقیقت به مخاطب خود احترام گذاشته است. در مقابل، اگر به بهانه خودمانی بودن، کلمات را ناقص ادا کنیم، عبارات را تغییر دهیم و حتی به اشتباهات گفتاری خودمان افتخار کنیم، به‌تدریج مرز میان صمیمیت و بی‌ملاحظگی را از بین می‌بریم. البته نباید فراموش کرد که هر اشتباه در تلفظ، لزوماً نشانه بی‌فرهنگی یا قصد بی‌احترامی نیست؛ ممکن است فردی از روی ناآگاهی یا عادت چنین صحبت کند. آنچه اهمیت دارد، آگاهی از شکل صحیح کلمات و تلاش برای اصلاح عادت‌های نادرست است.
از یک سلام ساده شروع کنیم!
گاهی اصلاح فرهنگ عمومی جامعه، از همین رفتارهای کوچک آغاز می‌شود. لازم نیست برای رعایت ادب، همیشه رسمی و خشک صحبت کنیم؛ می‌توانیم صمیمی باشیم، شوخی کنیم و با دوستانمان خودمانی حرف بزنیم، اما در عین حال حرمت کلمات را هم حفظ کنیم. سلام کردن یکی از زیباترین جلوه‌های فرهنگ اسلامی است؛ عبارتی که با آن برای دیگری آرامش و سلامت آرزو می‌کنیم. پس چه بهتر که این دعای خیر را درست، روشن و محترمانه بر زبان بیاوریم. شاید وقت آن رسیده باشد که پیش از اصلاح رفتارهای بزرگ اجتماعی، از همین سلام‌های روزمره شروع کنیم؛ نه سلام را به بهانه صمیمیت تحریف کنیم و نه پاسخ آن را از روی بی‌حوصلگی ناقص بگذاریم. صمیمیت با بی‌ادبی فرق دارد؛ می‌توان خودمانی بود، اما درست و محترمانه سلام کرد.
نویسنده: فاطمه پورعباس، فعال فرهنگی و فضای مجازی