عصر قم - دهمین پیش‌نشست همایش ملی دین، فرهنگ و رسانه‌های نوین با تأکید بر چالش‌های قانونی، ساختاری و اجرایی حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر در ایران در دانشگده دین و رسانه برگزار شد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، دهمین پیش‌نشست همایش ملی دین، فرهنگ و رسانه‌های نوین، با موضوع «بایسته‌های حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر در ایران؛ از چارچوب‌های سیاستی تا الزامات اجرایی»، در سالن جلسات دانشکده دین و رسانه سازمان صداوسیما برگزار شد .
در این نشست، دکتر سید مرتضی اسماعیلی‌طبا، مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب، و دکتر محمد گاپله، مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما، به بررسی وضعیت حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر، چالش‌های حقوقی و نهادی تنظیم‌گری، نسبت میان سیاست‌گذاری و اجرا و راهکارهای اصلاح سازوکارهای موجود پرداختند.
دکتر سیدعلی محمد رضوی، مدیر گروه ارتباطات دانشکده دین و رسانه، دبیری این نشست را بر عهده داشت .
پلتفرم‌ها دیگر صرفاً ابزارهای فنی نیستند
رضوی در آغاز نشست، حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر را از موضوعات جدی حکمرانی در محیط رسانه‌ای امروز دانست و اظهار کرد: نظام‌های رسانه‌ای در گذشته عمدتاً بر مبنای رسانه‌های جمعی کلاسیک شکل گرفته بودند و تولید، توزیع و انتشار محتوا در ساختارهای سازمانی مشخصی انجام می‌شد؛ اما گسترش پلتفرم‌های دیجیتال، مناسبات پیشین را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار داده و رویه‌های جدیدی را در عرصه رسانه ایجاد کرده است .
وی با بیان اینکه پلتفرم‌های دیجیتال دیگر صرفاً ابزارهای فنی نیستند، افزود: این پلتفرم‌ها به بازیگرانی اثرگذار در فضای رسانه‌ای تبدیل شده‌اند که می‌توانند محیط رسانه‌ای را سازمان‌دهی کنند، الگوهای مصرف فرهنگی مخاطبان را شکل دهند و بر جریان اطلاعات در سطح ملی و بین‌المللی تأثیر بگذارند .
دبیر نشست تأکید کرد که حکمرانی پلتفرم‌ها نباید صرفاً به نظارت بر محتوا تقلیل پیدا کند؛ چراکه در کنار مسائل محتوایی، مجموعه‌ای از موضوعات حقوقی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نیز در فعالیت این پلتفرم‌ها مطرح است و باید در طراحی الگوی حکمرانی مورد توجه قرار گیرد .
رضوی با طرح پرسش‌هایی درباره وضعیت فعلی حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر در ایران، اصول و مبانی الگوی مطلوب، مرزبندی سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و نظارت و نحوه تقسیم کار میان نهادهای حاکمیتی و خود پلتفرم‌ها، گفت: همچنین باید مشخص شود که چه سازوکارهایی برای شفافیت، پاسخ‌گویی و نظارت مؤثر بر عملکرد پلتفرم‌ها ضرورت دارد و این الزامات چگونه می‌توانند در عمل اجرایی شوند .
وی با اشاره به وجود مقررات، آیین‌نامه‌ها، اسناد و چارچوب‌های سیاستی در این حوزه، تصریح کرد: با وجود این اسناد، در مرحله اجرا با رویکردهای متفاوت و چالش‌هایی مواجه هستیم که ضرورت بررسی دقیق‌تر وضعیت حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر را نشان می‌دهد .
حکمرانی فضای مجازی به قانون جامع نیاز دارد
دکتر سید مرتضی اسماعیلی‌طبا در این نشست با تأکید بر ضرورت بررسی کارشناسی حکمرانی فضای مجازی و پلتفرم‌های صوت و تصویر اظهار کرد: پرداختن به این موضوع از وظایف مراکز علمی و دانشگاهی، از جمله دانشکده دین و رسانه، است تا مسائل موجود شناسایی و راهکارهای اصلاحی در اختیار مسئولان ذی‌ربط قرار گیرد .
وی با بیان اینکه حکمرانی فضای مجازی در کشورهای مختلف به شکل‌های گوناگون دنبال می‌شود، افزود: با گسترش اینترنت و رسانه‌های نوین، شیوه‌های سنتی نظارت بر رسانه‌ها دستخوش تغییر شده است. در گذشته با رسانه‌هایی مشخص مانند روزنامه، کتاب یا فیلم سینمایی مواجه بودیم، اما در محیط رسانه‌ای جدید، نظارت بر پلتفرم‌ها به دلیل گستردگی فعالیت و پیچیدگی مناسبات آنها دشوارتر شده است .
مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به اینکه حکمرانی صرفاً به اقدامات محدودکننده و نظارت سلبی خلاصه نمی‌شود، خاطرنشان کرد: حکمرانی باید ابعاد سلبی و ایجابی را هم‌زمان در بر بگیرد. هدف آن نیز باید تحقق منافع عمومی جامعه، کاهش آسیب‌ها و فراهم کردن زمینه بهره‌برداری مناسب از ظرفیت‌های فضای مجازی باشد .
اسماعیلی‌طبا با اشاره به مشکلات موجود در حوزه قانون‌گذاری گفت: یکی از مسائل اساسی کشور، نبود قانون جامع، شفاف، به‌روز و دارای ضمانت اجرای کافی برای حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر است. طرح‌هایی مانند طرح صیانت و طرح اداره سازمان صداوسیما در سال‌های گذشته مطرح شده‌اند، این فرایندها هنوز به نتیجه مورد انتظار نرسیده‌اند .
وی برای تبیین پیامدهای نبود چارچوب حقوقی روشن، به اختلاف در نحوه رسیدگی قضایی به پرونده‌های مرتبط با پلتفرم‌ها اشاره کرد و گفت: در برخی موارد، درباره مسئولیت ناشر محتوا یا صاحب پلتفرم و نحوه برخورد با آنها برداشت‌های متفاوتی وجود داشته است؛ وضعیتی که از نگاه او ضرورت وجود مقررات روشن و قابل استناد را نشان می‌دهد .
این استاد دانشگاه، دومین مشکل اساسی را نبود ساختار نهادی متناسب با الزامات حکمرانی دانست و افزود: علاوه بر قانون جامع، باید نهادی با جایگاه مشخص، استقلال کافی و صلاحیت روشن ایجاد شود تا بتواند وظایف تنظیم‌گری و نظارت را با پرهیز از تعارض منافع انجام دهد .
ضرورت تفکیک سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و ارزیابی
اسماعیلی‌طبا با تشریح فرایند حکمرانی توضیح داد: این فرایند باید با تعیین اهداف و مأموریت‌های کلان آغاز شود و سپس سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری متناسب با آن صورت گیرد. در مراحل بعد، تنظیم‌گری، تدوین مقررات اجرایی، صدور مجوز، نظارت و پایش قرار می‌گیرند و در نهایت باید عملکرد مجموعه ارزیابی شود .
وی افزود: اگر ارزیابی مستمر وجود نداشته باشد، مشخص نمی‌شود که یک الگوی نظارتی در طول چند سال تا چه اندازه موفق بوده، در کدام بخش‌ها نتیجه مطلوب داشته و چه مشکلاتی در اجرای آن ایجاد شده است. بنابراین، بازخوردگیری و ارزیابی عملکرد باید به بخشی از چرخه حکمرانی تبدیل شود .
مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به وضعیت پلتفرم‌های خارجی نیز اظهار کرد: مسئله حکمرانی تنها به پلتفرم‌های داخلی محدود نیست و نحوه مواجهه با پلتفرم‌های خارجی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. دسترسی گسترده کاربران ایرانی به برخی خدمات خارجی و ضعف در اعمال نظارت مؤثر بر آنها، شرایط رقابتی متفاوتی برای پلتفرم‌های داخلی ایجاد کرده است .
وی با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در زمینه تنظیم‌گری رسانه‌ها گفت: در برخی کشورها، نهادهای تنظیم‌گر با اختیارات مشخص بر رسانه‌های دولتی و غیردولتی نظارت می‌کنند. از این منظر، لازم است تجربه‌های بین‌المللی در زمینه ساختار نهادهای تنظیم‌گر و نحوه اعمال حاکمیت بر پلتفرم‌ها بررسی شود .
اسماعیلی‌طبا در ادامه، با اشاره به واگذاری مسئولیت نظارت بر پلتفرم‌های صوت و تصویر فراگیر به سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی (ساترا) بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۴۰۰، مجموعه‌ای از پرسش‌های حقوقی، مدیریتی و اجرایی را درباره نحوه فعالیت این نهاد مطرح کرد .
وی با تأکید بر اینکه در این نشست قصد ورود تفصیلی به مناقشات حقوقی درباره مبنای این واگذاری را ندارد، پرسش اصلی را چگونگی ایجاد یک نظام تنظیم‌گری شفاف، پاسخ‌گو و کارآمد دانست و خواستار روشن شدن جایگاه قوانین بالادستی، حدود اختیارات نهاد تنظیم‌گر و مبنای تدوین دستورالعمل‌های اجرایی شد .
تعارض منافع و استقلال نهاد تنظیم‌گر
اسماعیلی‌طبا یکی از محورهای مهم بحث را نسبت میان سازمان صداوسیما و ساترا عنوان کرد و گفت: سازمان صداوسیما خود یکی از بازیگران اصلی تولید و پخش محتوای صوتی و تصویری است و هم‌زمان، نهاد تنظیم‌گر پلتفرم‌های رقیب نیز در ساختار این سازمان فعالیت می‌کند؛ ازاین‌رو، باید بررسی شود که این وضعیت چه نسبتی با اصول استقلال تنظیم‌گری و مدیریت تعارض منافع دارد .
وی افزود: هنگامی که یک نهاد تنظیم‌گر در ساختار سازمانی فعالیت می‌کند که خود در بازار رسانه حضور دارد، لازم است سازوکارهایی وجود داشته باشد که از تأثیر احتمالی ملاحظات سازمان مادر بر تصمیم‌های تنظیم‌گر جلوگیری کند. استقلال نهادی و روشن بودن حدود اختیارات، از موضوعات مهم در طراحی ساختار تنظیم‌گری است .
مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب همچنین بر ضرورت تعیین دقیق قلمرو مفهوم «صوت و تصویر فراگیر» تأکید کرد و پرسید که حدود صلاحیت نهادهای مختلف، از جمله ساترا و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چگونه باید مشخص شود تا تداخل وظایف و اختلاف در صدور مجوزها به حداقل برسد .
وی با اشاره به ضرورت ایجاد توازن میان اهداف فرهنگی و دینی، حقوق مخاطبان و پایداری اقتصادی صنعت رسانه، اظهار کرد: نهاد تنظیم‌گر باید بتواند میان این سه محور تعادل برقرار کند؛ زیرا توجه یک‌جانبه به هر یک از آنها ممکن است به تضعیف سایر اهداف منجر شود .
اسماعیلی‌طبا همچنین پرسش‌هایی درباره میزان شفافیت مقررات ساترا، نحوه اطلاع‌رسانی دستورالعمل‌ها به ذی‌نفعان، مشارکت فعالان صنعت در تدوین مقررات، امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری نظارت و وجود سازوکار روشن برای اعتراض به تصمیم‌های تنظیم‌گر مطرح کرد .
وی ارزیابی پیامدهای عملکرد این نهاد بر خلاقیت، نوآوری، تنوع و کیفیت محصولات رسانه‌ای را نیز ضروری دانست و گفت: باید بررسی شود که آیا فرایندهای طولانی صدور مجوز و تعیین تکلیف آثار، موجب بلاتکلیفی سرمایه‌گذاران، کاهش ریسک‌پذیری بخش خصوصی یا سوق یافتن مخاطبان به سمت پلتفرم‌های غیررسمی خارجی شده است یا خیر .
او در عین حال تأکید کرد که نقدهای مطرح‌شده به معنای نادیده گرفتن تلاش‌های فعالان این حوزه نیست و هدف اصلی، کمک به اصلاح فرایندها و بهبود حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر است .
پنج پیشنهاد برای اصلاح نظام حکمرانی پلتفرم‌ها
اسماعیلی‌طبا در بخش پایانی سخنان خود، تدوین مقررات جامع، به‌روز و دارای ضمانت اجرا را نخستین ضرورت اصلاح حکمرانی پلتفرم‌ها دانست و تأکید کرد که باید مرجع تصویب قوانین و جایگاه اسناد بالادستی در این حوزه روشن باشد .
وی دومین پیشنهاد خود را ایجاد ساختاری مستقل، فراقوه‌ای و فرافـرهنگی برای تنظیم‌گری عنوان کرد و گفت: نهاد تنظیم‌گر باید از استقلال کافی برخوردار باشد و تصمیم‌های آن تحت تأثیر ملاحظات یک سازمان یا بازیگر خاص قرار نگیرد .
این استاد دانشگاه، ارزیابی مستمر عملکرد نهاد تنظیم‌گر و اصلاح خطاها بر اساس شاخص‌های مشخص را سومین پیشنهاد خود برشمرد و افزود: تنظیم‌گری باید به‌گونه‌ای باشد که عملکرد نهاد مسئول به‌صورت دوره‌ای بررسی شود و نقاط ضعف و قوت آن مبنای اصلاح سیاست‌ها و رویه‌ها قرار گیرد .
وی چهارمین پیشنهاد را توجه هم‌زمان به سیاست‌های سلبی و ایجابی دانست و تصریح کرد: حکمرانی نباید تنها بر محدودسازی و برخورد متمرکز باشد؛ بلکه حمایت از تولید داخلی، تقویت صنعت رسانه، ارتقای سواد رسانه‌ای و فراهم کردن زمینه توسعه پلتفرم‌های داخلی نیز باید در دستور کار قرار گیرد .
اسماعیلی‌طبا پنجمین محور پیشنهادی خود را ایجاد سازوکار مشخص برای حل اختلاف میان پلتفرم‌ها و نهادهای تنظیم‌گر عنوان کرد و گفت: وجود مرجعی روشن و کارآمد برای رسیدگی به اعتراض‌ها و اختلافات می‌تواند از طولانی شدن منازعات و بلاتکلیفی فعالان رسانه‌ای جلوگیری کند .
گاپله: ۴۵ درصد جامعه مخاطب شبکه نمایش خانگی هستند
دکتر محمد گاپله، مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما، در ادامه نشست با اشاره به سابقه فعالیت خود در ساترا و تجربه حضور در حوزه مطالعات تنظیم‌گری رسانه‌ها، گفت: برای بررسی الزامات اجرایی حکمرانی باید ابتدا وضعیت واقعی مصرف رسانه‌ای جامعه و نسبت آن با عملکرد نهادهای تنظیم‌گر را شناخت .
وی با اشاره به یک پیمایش ملی درباره وضعیت کاربران شبکه نمایش خانگی در ایران اظهار کرد: این پیمایش با جامعه آماری حدود دو هزار و ۵۰۰ نفر از افراد بالای ۱۵ سال و با همکاری مرکز پژوهش‌ها، مرکز رشد امام صادق(ع) و مرکز متا انجام شده است. پیمایش به‌صورت آنلاین و در سطح ملی طراحی شده و نتایج ارائه‌شده مربوط به مرحله نخست آن است؛ همچنین قرار است در مراحل بعدی، تغییرات و پیامدهای وضعیت موجود ارزیابی شود .
گاپله با بیان اینکه بر اساس تعریف مورد استفاده در این پژوهش، حدود ۴۵ درصد جامعه مورد مطالعه مخاطب شبکه نمایش خانگی هستند، گفت: در این پیمایش، افرادی مخاطب یک رسانه محسوب شده‌اند که دست‌کم ۲۰ دقیقه از آن استفاده کرده باشند. وی تأکید کرد که تفاوت در جامعه آماری و معیار سنجش می‌تواند به تفاوت نتایج پیمایش‌های رسانه‌ای منجر شود .
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما با اشاره به شیوه تماشای محصولات شبکه نمایش خانگی افزود: بر اساس نتایج ارائه‌شده، بخش قابل توجهی از مخاطبان، محتوای ایرانی این شبکه را از مجاری رایگان و غیررسمی تماشا می‌کنند. وی سهم این گروه را حدود ۶۹ درصد از مخاطبان مورد بررسی اعلام کرد و گفت که این وضعیت می‌تواند بر درآمد و پایداری اقتصادی پلتفرم‌های داخلی اثر بگذارد .
او همچنین با اشاره به مسیرهای دسترسی مخاطبان به محتوای ایرانی شبکه نمایش خانگی گفت: طبق آمار ارائه‌شده در نشست، حدود ۳۰.۸ درصد از مخاطبان این محتوا از طریق تلگرام و شبکه‌های اجتماعی به آن دسترسی پیدا می‌کنند و نزدیک به ۲۲ درصد نیز از ماهواره استفاده می‌کنند. گاپله در عین حال تأکید کرد که برای تحلیل وضعیت بازار باید میان مشاهده محتوا از مسیرهای مختلف و استفاده از اشتراک قانونی پلتفرم‌ها تفاوت قائل شد .
وی یکی از خطاهای تحلیلی در حوزه رسانه را تصور تقابل مستقیم صداوسیما و شبکه نمایش خانگی دانست و اظهار کرد: سبد مصرف رسانه‌ای کاربران متنوع شده است و یک فرد می‌تواند هم‌زمان از تلویزیون، شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های نمایش خانگی استفاده کند؛ بنابراین، مصرف یک رسانه لزوماً به معنای کنار گذاشتن رسانه دیگر نیست .
تماشای خانوادگی و چالش‌های محتوایی
گاپله با اشاره به برخی یافته‌های پیمایش درباره شیوه تماشای محتوا اظهار کرد: بر اساس نتایج ارائه‌شده، نزدیک به نیمی از کاربران شبکه نمایش خانگی گفته‌اند که محتوای این پلتفرم‌ها را در کنار خانواده تماشا می‌کنند. این موضوع ضرورت توجه به هویت اسلامی، سبک زندگی، حقوق مخاطبان و ملاحظات مربوط به خانواده و کودک را در سیاست‌گذاری رسانه‌ای برجسته می‌کند .
وی افزود: در بخشی از نتایج پیمایش، درباره احساس مخاطبان نسبت به تماشای برخی محتواها در حضور خانواده نیز پرسش شده است؛ به‌گونه‌ای که حدود نیمی از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند هنگام تماشای بعضی محصولات شبکه نمایش خانگی در حضور خانواده احساس خجالت می‌کنند و نیم دیگر چنین احساسی نداشته‌اند. گاپله این یافته را نشانه‌ای از تفاوت دیدگاه‌ها و نگرش‌های موجود در میان مخاطبان دانست .
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما همچنین به ترجیح برخی کاربران برای تماشای نسخه‌های سانسورنشده محصولات خارجی اشاره کرد و گفت: در پیمایش، درباره ترجیح مخاطبان میان نسخه‌های سانسورشده و سانسورنشده نیز پرسش شده است. وی با بیان اینکه دسترسی به نسخه‌های غیررسمی می‌تواند امکان انتخاب محتوای خارج از چارچوب‌های پلتفرم‌های داخلی را فراهم کند، این مسئله را از موضوعات قابل بررسی در سیاست‌گذاری رسانه‌ای دانست .
او در بخش دیگری از سخنان خود، مشکلات فنی را از جمله دغدغه‌های کاربران شبکه نمایش خانگی عنوان کرد و گفت: مصرف بالای ترافیک اینترنت، قطعی و وصلی، تأخیر در بارگذاری و کیفیت پایین تصویر از جمله مشکلاتی است که در پاسخ‌های کاربران مورد توجه قرار گرفته است .
گاپله با اشاره به آگاهی محدود کاربران از ساختار تنظیم‌گری رسانه‌ای اظهار کرد: بر اساس نتایج پیمایش، حدود ۷۵ درصد از مخاطبان شبکه نمایش خانگی از هویت نهاد ناظر بر پلتفرم‌های صوت و تصویر در ایران اطلاع نداشته‌اند. بخشی از پاسخ‌دهندگان نیز نهادهای دیگری را مسئول نظارت معرفی کرده‌اند؛ موضوعی که ضرورت اطلاع‌رسانی عمومی درباره وظایف و اختیارات نهادهای تنظیم‌گر را نشان می‌دهد .
تعدد نهادها و تداخل وظایف؛ مانعی برای پیش‌بینی‌پذیری
گاپله در ادامه، با اشاره به مطالعات خود درباره ساختار حکمرانی رسانه‌های صوت و تصویر گفت: در بررسی‌های انجام‌شده، مجموعه‌ای از نهادهای رسمی و غیررسمی در فرایند سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، تصویب مقررات، ارائه خدمات و تخصیص منابع شناسایی شده‌اند. در این ساختار، ۱۴ نهاد در کنار ساترا و سازمان صداوسیما در حوزه‌های مختلف مرتبط با تنظیم‌گری نقش دارند .
وی با بیان اینکه تعدد نهادهای اثرگذار لزوماً به معنای هماهنگی میان آنها نیست، افزود: هنگامی که حدود وظایف و صلاحیت‌ها به‌روشنی تعیین نشده باشد، احتمال تداخل مسئولیت‌ها و بروز اختلاف افزایش می‌یابد. برای نمونه، با تغییر قالب عرضه محتوا از کتاب به پادکست یا از رسانه مکتوب به رسانه صوتی و تصویری، ممکن است درباره مرجع صدور مجوز و نهاد مسئول نظارت اختلاف ایجاد شود .
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما، پیش‌بینی‌پذیری را یکی از شاخص‌های مهم تنظیم‌گری دانست و گفت: فعالان صنعت رسانه باید بتوانند بر اساس مقررات روشن، برای سرمایه‌گذاری، تولید و عرضه محصولات خود برنامه‌ریزی کنند. هنگامی که یک اثر با هزینه زیاد تولید می‌شود اما زمان و شرایط عرضه آن به‌طور روشن مشخص نیست، امکان افزایش ریسک سرمایه‌گذاری و کاهش انگیزه مشارکت بخش خصوصی وجود دارد .
گاپله با اشاره به برخی اسناد سیاستی موجود، از جمله مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره وظایف نهادهای تنظیم‌گر، اظهار کرد: این اسناد بخشی از وظایف نهادهای مسئول را مشخص کرده‌اند، اما همچنان باید درباره نحوه هماهنگی میان نهادها، حدود اختیارات و چگونگی اجرای مقررات، سازوکارهای روشن‌تری وجود داشته باشد .
وی همچنین به مسئله توزیع منابع و حمایت از صنعت رسانه اشاره کرد و گفت: در سال‌های گذشته، پیشنهادهایی برای حمایت مالی از تولید محتوای داخلی و ایجاد سازوکارهای حمایتی مطرح شده بود، اما برخی از این برنامه‌ها به مرحله اجرا نرسیدند. از نگاه او، سیاست‌گذاری رسانه‌ای باید علاوه بر تعیین محدودیت‌ها و الزامات، ابزارهای لازم برای تقویت تولید و پایداری اقتصادی پلتفرم‌ها را نیز در نظر بگیرد .
تنظیم‌گری نباید به ممیزی محتوا محدود شود
گاپله با تشریح نسبت حکمرانی، سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری اظهار کرد: تنظیم‌گری را می‌توان یکی از ابزارهای اجرایی حکمرانی رسانه دانست؛ ابزاری که با اتکا به سیاست‌ها و مقررات مشخص، در پی اصلاح رفتار بازیگران و ایجاد تعادل میان منافع عمومی، الزامات حاکمیتی و پویایی بازار است .
وی افزود: تنظیم‌گری صرفاً به معنای نظارت بر محتوا و اعمال محدودیت نیست، بلکه باید ابعاد مختلفی همچون صدور مجوز، نظارت، تشویق و تنبیه، حمایت از صنعت، حفاظت از حقوق مخاطبان و ایجاد فضای رقابتی را پوشش دهد. هنگامی که چارچوب قانونی و ضمانت اجرا به اندازه کافی روشن نباشد، اعمال مؤثر مقررات نیز با دشواری مواجه می‌شود .
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما با اشاره به نقش مشارکت ذی‌نفعان در تنظیم‌گری تصریح کرد: در الگوهای جدید، استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها، انجمن‌های تخصصی، جامعه مدنی و خود کاربران اهمیت دارد. تنظیم‌گری مشارکتی می‌تواند به افزایش شناخت نهاد مسئول از واقعیت‌های بازار و جامعه و در نتیجه بهبود کیفیت مقررات کمک کند .
وی در این زمینه به برخی انتقادهای موجود درباره محتوای شبکه نمایش خانگی اشاره کرد و گفت: گاهی از سوی نهادهای مختلف، درباره بازنمایی مصرف دخانیات، خشونت، مصرف مشروبات الکلی و اعتیاد در محصولات رسانه‌ای نگرانی‌هایی مطرح می‌شود. از سوی دیگر، بخشی از مخاطبان و فعالان فرهنگی نیز از عملکرد تنظیم‌گر انتقاد دارند. این وضعیت نشان می‌دهد که ارزیابی عملکرد تنظیم‌گری باید از زوایای مختلف و با توجه به آثار واقعی مقررات صورت گیرد .
گاپله با اشاره به نتایج پیمایش درباره برداشت کاربران از وظایف نهاد ناظر گفت: بخش بزرگی از مخاطبان، تنظیم‌گر را بیشتر به‌عنوان نهادی برای ممیزی و سانسور می‌شناسند؛ در حالی که تنظیم‌گری مطلوب باید کارکردهای گسترده‌تری داشته باشد و میان الزامات فرهنگی، حقوق کاربران، اقتصاد رسانه و مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها توازن برقرار کند .
انحصار بازار و ضرورت حمایت از رقابت
گاپله یکی دیگر از چالش‌های مهم شبکه نمایش خانگی را تمرکز بازار و احتمال شکل‌گیری انحصار دانست و گفت: بر اساس برآورد مطرح‌شده در نشست، سهم یکی از پلتفرم‌های بزرگ از بازار شبکه نمایش خانگی بیش از ۵۰ درصد است. در چنین شرایطی باید سازوکارهای رقابت به‌گونه‌ای طراحی شوند که پلتفرم‌های کوچک‌تر نیز امکان دسترسی به بازار، همکاری با اپراتورها و عرضه محصولات خود را داشته باشند .
وی توضیح داد: اگر یک پلتفرم بزرگ از موقعیت بازار خود برای محدود کردن همکاری دیگر پلتفرم‌ها با اپراتورها استفاده کند، ممکن است رقابت تضعیف شود و فعالان کوچک‌تر نتوانند محصولات خود را به مخاطبان عرضه کنند. او این وضعیت را از جمله عواملی دانست که می‌تواند به افزایش واسطه‌گری در بازار محتوا و کاهش فرصت‌های مستقیم فروش برای تولیدکنندگان منجر شود .
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما همچنین با اشاره به تنوع مدل‌های اقتصادی پلتفرم‌ها گفت: برخی از این کسب‌وکارها از محل اشتراک کاربران درآمد کسب می‌کنند و برخی دیگر از ترکیب اشتراک، تبلیغات و فروش ترافیک استفاده می‌کنند. سیاست‌گذاری باید واقعیت‌های اقتصادی این بازار و دشواری‌های تأمین درآمد از مسیرهای رسمی را در نظر بگیرد .
او افزود: اگر بخش خصوصی نتواند در چارچوب مقررات روشن و قابل پیش‌بینی فعالیت کند، ممکن است انگیزه سرمایه‌گذاری در تولید محتوای داخلی کاهش یابد. ازاین‌رو، حمایت از رقابت، توجه به مالکیت فکری، تسهیل دسترسی به بازار و فراهم کردن امکان درآمدزایی پایدار برای تولیدکنندگان، از موضوعات مهم حکمرانی رسانه است .
گاپله با اشاره به اینکه دغدغه‌های حاکمیت، بازار و جامعه مخاطبان یکسان نیست، تصریح کرد: حاکمیت به حفظ امنیت و تحقق اهداف کلان فرهنگی توجه دارد، صنعت رسانه به پایداری اقتصادی و درآمدزایی می‌اندیشد و جامعه مخاطبان نیز انتظارات و ترجیحات خاص خود را دارد. هنر تنظیم‌گر در این است که میان این سه حوزه توازن ایجاد کند و اجازه ندهد توجه به یک بخش، سایر ابعاد را نادیده بگیرد .
حکمرانی هوشمند و مشارکتی؛ مسیر اصلاح تنظیم‌گری
گاپله در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به تجربه حدود یک دهه فعالیت ساترا، گفت: این نهاد در مسیر فعالیت خود با چالش‌های حقوقی، ساختاری، سیاستی و اقتصادی متعددی مواجه بوده است و برای اصلاح وضعیت موجود، باید علاوه بر مسئله قانون جامع، سایر ابعاد عملکردی و نهادی نیز مورد توجه قرار گیرد .
وی با تأکید بر ضرورت تقویت استقلال نهاد تنظیم‌گر اظهار کرد: یکی از موضوعات مهم، تأمین استقلال ساختاری و مالی است. وابستگی بودجه نهاد تنظیم‌گر به سازمانی که خود از بازیگران بازار رسانه است، می‌تواند پرسش‌هایی درباره استقلال آن ایجاد کند و لازم است این موضوع در طراحی ساختار مطلوب مورد بررسی قرار گیرد .
گاپله همچنین بر ضرورت تدوین سازوکارهای نظارت بر خود نهاد تنظیم‌گر تأکید کرد و گفت: همان‌طور که پلتفرم‌ها باید پاسخ‌گو باشند، عملکرد نهاد تنظیم‌گر نیز باید با شاخص‌هایی روشن ارزیابی شود. شفافیت، پیش‌بینی‌پذیری، پاسخ‌گویی، کنترل تعارض منافع و انتشار گزارش‌های عملکرد از جمله معیارهایی هستند که می‌توانند در این ارزیابی مورد استفاده قرار گیرند .
وی با اشاره به تحولات فناوری، به‌ویژه گسترش امکان دسترسی مستقیم تلفن‌های همراه به اینترنت ماهواره‌ای، اظهار کرد: تحقق چنین فناوری‌هایی می‌تواند شیوه‌های دسترسی به محتوا و امکان اعمال نظارت را تغییر دهد و کشورها را با مسائل تازه‌ای در حوزه حکمرانی رسانه مواجه کند. در چنین شرایطی، ارتقای سواد رسانه‌ای و تقویت رویکردهای ایجابی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند .
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما در جمع‌بندی سخنان خود، حرکت به سمت حکمرانی هوشمند، نوآورانه و مشارکتی را ضروری دانست و تأکید کرد: اصلاح نظام حکمرانی رسانه باید با شناخت واقعیت‌های مصرف رسانه‌ای، شفاف‌سازی وظایف نهادها، حمایت از رقابت و پایداری اقتصادی صنعت، حفاظت از حقوق مخاطبان و تقویت مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها همراه باشد .
تأکید دوباره بر ضرورت اصلاح فرایندها
در بخش پایانی نشست، اسماعیلی‌طبا با قدردانی از مباحث مطرح‌شده، بار دیگر بر ضرورت توجه به فناوری‌های نوین و تقویت سیاست‌های ایجابی تأکید کرد و گفت: گسترش فناوری‌هایی مانند اتصال مستقیم تلفن همراه به اینترنت ماهواره‌ای می‌تواند شیوه‌های سنتی حکمرانی و نظارت را با چالش‌های تازه‌ای مواجه کند؛ ازاین‌رو، سیاست‌گذاران باید برای مواجهه با این تحولات آماده باشند .
وی همچنین با اشاره به تجربه برخی کشورهای دیگر در زمینه تنظیم‌گری رسانه‌ها اظهار کرد: بررسی تطبیقی ساختار نهادهای تنظیم‌گر و نحوه نظارت بر رسانه‌های دولتی و غیردولتی می‌تواند به شناسایی الگوهای مناسب برای اصلاح ساختار داخلی کمک کند .
گاپله نیز در جمع‌بندی خود با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره ارزیابی عملکرد نهادهای تنظیم‌گر، بر ضرورت تدوین شاخص‌های روشن برای سنجش عملکرد، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و کنترل تعارض منافع تأکید کرد .
دهمین پیش‌نشست همایش ملی دین، فرهنگ و رسانه‌های نوین با طرح دیدگاه‌ها و پرسش‌هایی درباره ابعاد حقوقی، نهادی، اقتصادی و فرهنگی حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر به پایان رسید؛ موضوعاتی که به گفته سخنرانان، بررسی دقیق‌تر آنها می‌تواند زمینه‌ساز اصلاح مقررات، افزایش شفافیت و بهبود تعامل میان حاکمیت، صنعت رسانه و جامعه مخاطبان باشد .