عصر قم - قم- مرجع تقلید شیعیان با تبیین نقش عظمت الهی در جان انسان مؤمن، ایستادگی در برابر تهدید و قدرت ظاهری دشمن را از جلوه‌های باور عمیق به خداوند دانست.
به گزارش خبرنگار مهر، آیت‌الله جعفر سبحانی پیش از ظهر یکشنبه در نخستین درس اخلاق سال تحصیلی جدید که در مسجد مؤسسه امام صادق(ع) قم برگزار شد، با تشریح آموزه‌های دعای مکارم‌الاخلاق امام سجاد(ع)، این دعا را مجموعه‌ای راهگشا برای تعالی اخلاقی و معنوی انسان دانست و بر ضرورت تلاش برای دستیابی به مراتب برتر ایمان و یقین تأکید کرد.
وی با تبیین فرازهای آغازین این دعا اظهار کرد: امام سجاد(ع) در این مناجات از خداوند می‌خواهند، ایمانشان به کامل‌ترین مرتبه برسد و یقینشان در شمار برترین مراتب یقین قرار گیرد، درخواستی که نشان می‌دهد انسان نباید به سطحی از ایمان و شناخت که به آن دست یافته است، بسنده کند.
وی با تأکید بر لزوم رشد مستمر در مسیر بندگی به فرموده امام سجاد علیه السلام گفت: مؤمن باید در کنار تقویت باورهای دینی، برای تعمیق معرفت، افزایش تقوا و اصلاح رفتار خود نیز تلاش کند.
آیت‌الله سبحانی با بیان اینکه ایمان صرفاً به اظهار زبانی اعتقادات محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: شناخت قلبی، اقرار به زبان و عمل به دستورات دین، ابعاد به‌هم‌پیوسته ایمان را تشکیل می‌دهند و هر اندازه این مؤلفه‌ها در زندگی انسان تقویت شوند، زمینه تعالی معنوی او نیز بیشتر فراهم می‌شود.
ایمان باید با عمل همراه شود
این استاد حوزه علمیه با اشاره به روایتی در کتاب عیون اخبار الرضا(ع) بیان کرد: در این روایت، ایمان با سه مؤلفه معرفت قلبی، اقرار زبانی و عمل با اعضا و جوارح معرفی شده است.
وی ادامه داد: بر اساس این بیان، باور قلبی و پذیرش زبانی باید در رفتار انسان نیز نمود پیدا کند و پایبندی عملی به آموزه‌های اسلامی، بخش جدایی‌ناپذیر ایمان است، ازاین‌رو نمی‌توان به اعتقاد و اقرار بسنده کرد و از مسئولیت‌های عملی دین غافل ماند.
آیت‌الله سبحانی با اشاره به آیات قرآن کریم درباره همراهی ایمان و عمل صالح گفت: در آیات متعددی از قرآن، ایمان و انجام کارهای شایسته در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
وی با طرح این پرسش که آیا اعتقاد به خداوند، پیامبر و معاد و عمل به تکالیف دینی برای رسیدن به بالاترین مرتبه ایمان کافی است، افزود: ایمان دارای درجات مختلفی است و انسان می‌تواند با افزایش معرفت و تقویت باور درونی، به مراتب بالاتری از یقین دست پیدا کند.
آیت‌الله سبحانی تصریح کرد: درخواست امام سجاد(ع) برای رسیدن به کامل‌ترین مرتبه ایمان، تنها ناظر به اصل اعتقاد نیست، بلکه همه ابعاد شناخت، باور، اقرار و عمل را در بر می‌گیرد و انسان باید در مسیر تکامل این مؤلفه‌ها گام بردارد.
یقین سه مرتبه دارد
آیت‌الله سبحانی در ادامه، با تبیین مراتب یقین اظهار کرد: در تبیین مراتب یقین، معمولاً از علم‌الیقین، عین‌الیقین و حق‌الیقین نام برده می‌شود که هر یک بیانگر سطحی از شناخت و درک حقیقت است و تفاوت آن‌ها را می‌توان با مثالی روشن توضیح داد.
این مرجع تقلید ادامه داد: اگر فردی از وجود آتش و ویژگی‌های آن آگاهی پیدا کند، به شناختی از نوع علم‌الیقین رسیده است، اما هنگامی که آتش را با چشم خود مشاهده کند، این شناخت در مرتبه عین‌الیقین قرار می‌گیرد.
وی با بیان اینکه حق‌الیقین از مرتبه‌ای عمیق‌تر از درک حقیقت حکایت دارد، توضیح داد: برای نمونه، در مثال آتش، تجربه مستقیم گرمای آن می‌تواند برای تقریب به ذهن، تفاوت این مرتبه با شنیدن درباره آتش یا مشاهده آن را روشن کند.
آیت‌الله سبحانی خاطرنشان کرد: در تبیین معنوی این مراتب، سخن از درکی عمیق‌تر از حقایق الهی و عوالم غیب است و مقصود از مشاهده حقایق دوزخ در برخی مراتب معرفت، لزوماً مشاهده دوزخ اخروی نیست، بلکه در این بیان به درک حقایقی از عالم برزخ نیز اشاره شده است.
متقین گویی بهشت و دوزخ را می‌بینند
این مرجع تقلید با استناد به سخنان امیرالمؤمنین علی(ع) در نهج‌البلاغه درباره ویژگی‌های پرهیزکاران گفت: در این بیان، پرهیزکاران چنان با حقیقت بهشت و دوزخ آشنایی دارند که گویی آن دو را مشاهده می‌کنند و این تعبیر، بیانگر عمق معرفت و یقین آنان به حقایقی است که از دیدگان عادی انسان‌ها پنهان می‌ماند.
آیت‌الله سبحانی با اشاره به اینکه رسیدن به چنین جایگاهی نیازمند خودسازی است، اظهار کرد: تهذیب نفس، تهجد، تحمل دشواری‌ها و چشم‌پوشی از برخی خواسته‌های نفسانی، از زمینه‌هایی است که در مسیر رشد معنوی انسان مورد توجه قرار می‌گیرد.
وی خاطرنشان کرد: انسان باید از خداوند بخواهد ایمان و یقینی به او عطا کند که تنها در حد ادعا باقی نماند، بلکه در عمق جان و در رفتار روزمره‌اش اثرگذار باشد و او را در مسیر بندگی و رعایت ارزش‌های دینی استوار سازد.
وی بیان کرد: هنگامی که عظمت آفریدگار در جان انسان جای بگیرد، امور دنیوی و جلوه‌های قدرت و ثروت در مقایسه با عظمت الهی اهمیت پیشین خود را از دست می‌دهند.
عظمت خداوند، مؤمن را در برابر تهدید دشمن استوار می‌کند
آیت‌الله سبحانی خاطرنشان کرد: هنگامی که عظمت پروردگار در جان انسان جای می‌گیرد، هیبت قدرت‌های ظاهری در نگاه او فرو می‌ریزد و چنین باوری می‌تواند زمینه استواری انسان در مواجهه با تهدیدها و دشواری‌ها باشد.
دعای مکارم‌الاخلاق راه تربیت انسان عارف است
آیت‌الله سبحانی با تشریح جایگاه دعای مکارم‌الاخلاق در صحیفه سجادیه اظهار کرد: این دعا، دعای بیستم صحیفه سجادیه است و معارف ارزشمندی در زمینه پرورش انسان و تعالی اخلاقی در آن گرد آمده است.
وی افزود: مقصود از تربیت انسان عارف در این آموزه‌ها، پرورش فردی است که شناخت حقیقی از خداوند و پیامبران داشته باشد و در کنار معرفت دینی، به فضایل اخلاقی نیز آراسته شود، بنابراین معرفت و اخلاق در این مسیر از یکدیگر جدا نیستند.
این مرجع تقلید با اشاره به شرایط دوران امام سجاد(ع) ادامه داد: واقعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان، تأثیر عمیقی بر نگاه مردم به حکومت اموی گذاشت و رفتار این حکومت با خاندان پیامبر(ص) و به اسارت بردن زنان اهل‌بیت(ع)، زمینه توجه بیشتر جامعه به جایگاه اهل‌بیت(ع) را فراهم کرد.
وی برای تبیین جایگاه اجتماعی امام سجاد(ع) به ماجرای استلام حجرالاسود اشاره کرد و گفت: در نقل این واقعه آمده است که هنگام حضور امام علی بن الحسین(ع) در مسجدالحرام، مردم برای ایشان راه باز کردند، درحالی‌که هشام بن عبدالملک نیز در آنجا حضور داشت و با وجود انتظار، جمعیت برای او راهی نگشوده بود.
دعاهای امام سجاد(ع) معارف دینی را گسترش می‌داد
این مرجع تقلید با اشاره به شیوه فعالیت فرهنگی و دینی امام سجاد(ع) اظهار کرد: یکی از اقدامات مهم آن حضرت، تدوین و آموزش دعاهایی بود که در اختیار شاگردان قرار می‌گرفت و از این طریق، معارف دینی در جامعه انتشار می‌یافت.
وی افزود: امام سجاد(ع) از ظرفیت دعا برای تبیین حقایق دینی و پرورش انسان بهره می‌بردند و این شیوه، زمینه انتقال آموزه‌های معرفتی و اخلاقی به مخاطبان را فراهم می‌کرد.
آیت‌الله سبحانی با اشاره به دیگر ابعاد زندگی اجتماعی امام چهارم شیعیان گفت: فعالیت‌های آن حضرت تنها به آموزش معارف از مسیر دعا محدود نبود، بلکه رسیدگی به محرومان، کمک به نیازمندان و پاسخ‌گویی به پرسش‌های مردم نیز در شمار اقداماتی قرار داشت که در گزارش‌های مربوط به سیره ایشان نقل شده است.
وی با تأکید بر ضرورت شناخت درست شخصیت امام سجاد(ع) اظهار کرد: نباید از برخی تعابیر درباره بیماری آن حضرت، تصویری از ضعف و ناتوانی ایشان در ذهن مخاطب شکل بگیرد، زیرا امام شخصیتی توانمند، استوار و برخوردار از روحیه خدمت بودند.
این مرجع تقلید با اشاره به نقل‌هایی درباره کمک‌رسانی شبانه امام به نیازمندان افزود: در گزارش‌های مربوط به سیره ایشان آمده است که امام سجاد(ع) شب‌ها مواد غذایی را بر دوش می‌گذاشتند و به خانه مستمندان می‌رساندند و این رفتار، جلوه‌ای از اهتمام آن حضرت به دستگیری از محرومان بود، خدمتی که به دور از خودنمایی و برای رضای خداوند انجام می‌شد.
این مرجع تقلید در پایان با تأکید بر بهره‌گیری از معارف صحیفه سجادیه بیان کرد: دعای مکارم‌الاخلاق به انسان می‌آموزد که برای رسیدن به ایمان کامل‌تر و یقین برتر، باید در مسیر شناخت خداوند، تقوا، تهذیب نفس و عمل صالح حرکت کند و این مسیر را به‌صورت مستمر در زندگی دنبال کند.