روایت آیت‌الله رمضانی از دفاع علامه حسن‌زاده آملی از جایگاه علمی و سیاسی امام شهید

عصر قم - آیت‌الله رمضانی با اشاره به ارادت ویژه علامه حسن‌زاده آملی به امام شهید، گفت: علامه همواره از جایگاه علمی، سوابق مبارزاتی و توانمندی سیاسی و مدیریتی امام شهید دفاع می‌کرد و تعابیر ستایش‌آمیزی همچون «خامنه‌ای کبیر» را برای ایشان به کار می‌برد.

به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، آیت‌الله حسن رمضانی استاد فلسفه و عرفان حوزه علمیه قم در نشست خبری همایش بزرگداشت پنجمین سالگرد ارتحال علامه حسن‌زاده آملی که در خبرگزاری رسا برگزار شد، با اشاره به جایگاه علمی و معنوی این عالم برجسته، اظهار داشت: شخصیت علامه حسن‌زاده آملی، چه در فضای فرهنگی و چه در محیط‌های دانشگاهی و حوزوی، شخصیتی ممتاز و مایه فخر و مباهات است و هم حوزویان و هم دانشگاهیان به وجود چنین شخصیتی افتخار می‌کنند .
وی افزود: علامه حسن‌زاده آملی در عرصه علم، معرفت و پیگیری مسائل علمی، خود را در بالاترین مرتبه وقف طلب دانش کرده بود و چیزی جز علم، معرفت و دانش در نظر نداشت. آن بزرگوار در یکی از سروده‌های خود می‌گوید : «منم آن تشنه دانش که گر دانش شود آتش/ مرا اندر دل آتش همی باشد نشیمن‌ها»
آیت‌الله رمضانی با اشاره به جایگاه علامه حسن‌زاده آملی در عرصه سیر و سلوک، تصریح کرد: آن مرحوم در این عرصه نیز اهل اجتهاد عملی بود. بزرگداشت یاد و خاطره چنین شخصیتی، علاوه بر نشان دادن قدردانی ما از بزرگان علم و معرفت، فرصتی برای الگوبرداری و درس‌آموزی حوزویان و دانشگاهیان است. با معرفی و تبیین شخصیت‌هایی از این دست، می‌توان در مسیر تحقق اهداف پاک و والای علمی و معنوی گام برداشت .
وی با اشاره به برگزاری این همایش در سال‌های پس از ارتحال علامه حسن‌زاده آملی در سوم مهرماه ۱۴۰۰، گفت: از زمان ارتحال ایشان، هر سال مراسمی با هدف بزرگداشت شخصیت علمی و معنوی آن عالم برجسته برگزار کرده‌ایم. در این برنامه‌ها تلاش می‌شود از ظرفیت یک شخصیت برجسته حوزوی و یک شخصیت دانشگاهی استفاده شود و در کنار سخنرانی‌ها، میزگردهای علمی نیز برگزار شود .
آیت‌الله رمضانی افزود: در همایش امسال از حجت الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور، نماینده پیشین رهبر معظم انقلاب در هند و نماینده کنونی در آفریقا، دعوت کرده‌ایم. وی حدود ۱۵ سال در هند مسئولیت نمایندگی رهبر معظم انقلاب را بر عهده داشت و در اواخر عمر امام شهید نیز به‌عنوان نماینده ایشان در آفریقا منصوب شد؛ مسئولیتی که پس از شهادت ایشان نیز ادامه یافت ؛ وی درباره جایگاه عرفان اسلامی در کشورهای شرقی و میزان استقبال از این معارف در آن مناطق سخنرانی خواهد کرد .
این استاد حوزه علمیه با اشاره به حضور دکتر همایون همتی در این همایش، خاطرنشان کرد: همایون همتی از چهره‌های علمی کشور است که علاوه بر پیشینه دانشگاهی، سابقه فعالیت‌های حوزوی و حضور در عرصه‌های فرهنگی خارج از کشور را نیز دارد. وی از جمله افرادی است که علامه حسن‌زاده آملی را درک کرده و در این همایش به ایراد سخن خواهد پرداخت .
«امام شهید؛ علوم عقلی و عرفان اسلامی» محور میزگرد علمی
آیت‌الله رمضانی با اشاره به برگزاری میزگرد علمی با موضوع «امام شهید؛ علوم عقلی و عرفان اسلامی»، اظهار داشت: با توجه به شرایط کنونی و شهادت امام شهید، تلاش کردیم موضوع میزگرد ارتباط مستقیمی با این مسئله داشته باشد. از سوی دیگر، این موضوع با شخصیت علمی و معنوی علامه حسن‌زاده آملی نیز ارتباط وثیقی دارد. در این میزگرد جمعی از شاگردان و صاحب‌نظران، از جمله آقایان رمضانی، یزدان‌پناه و امینی‌نژاد، به بررسی ابعاد مختلف این موضوع خواهند پرداخت .
این استاد حوزه علمیه با اشاره به جایگاه علوم عقلی در حوزه‌های علمیه، گفت: گاهی علوم عقلی در فضای حوزوی با بی‌مهری مواجه می‌شود و این مسئله برای طلاب تازه‌وارد ابهام ایجاد می‌کند؛ تا جایی که گاهی چنین القا می‌شود که حرکت به سمت فلسفه و علوم عقلی، حرکت به سمت مطالب نادرست یا حتی کفرآمیز است . فلسفه امر نامطلوبی نیست، بلکه انسان را به سوی عقلانیت و فهم عمیق‌تر مسائل هدایت می‌کند. عقل، انسان را در مسیر صحیح حیات انسانی نگه می‌دارد و از این جهت، علوم عقلی اهمیت ویژه‌ای دارند .
وی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود قرآن و روایات، به علوم عقلی نیاز داریم، توضیح داد: گاهی گفته می‌شود اسلام به علوم عقلی نیاز ندارد؛ در پاسخ باید توجه داشت که نیازمندی به علوم عقلی، در واقع نیاز انسان برای بهره‌مندی صحیح و عمیق از معارف اسلامی است، نه نیاز اسلام به این علوم . فرض کنید هواپیمایی وجود داشته باشد که بتواند در شرایط جوی مختلف پرواز کند؛ آیا هر کسی می‌تواند از آن استفاده کند؟ خیر؛ فرد باید آموزش‌های لازم را دیده باشد تا بتواند از ظرفیت آن بهره‌مند شود. در مورد قرآن و روایات نیز مسئله همین است. برای بهره‌گیری صحیح از این منابع، باید تخصص و توانایی لازم را به دست آورد .
این استاد حوزه علمیه ادامه داد: کسی که عقلانیت در وجود او زنده و فعال است، می‌تواند بهره متفاوتی از قرآن و روایات داشته باشد. بنابراین، وقتی از ضرورت علوم عقلی سخن می‌گوییم، منظور این نیست که اسلام برای کامل شدن به این علوم نیاز دارد؛ بلکه انسان برای فهم بهتر و بهره‌مندی عمیق‌تر از معارف اسلامی به این دانش‌ها نیازمند است .
تأکید امام خمینی و امام شهید بر علوم عقلی
آیت‌الله رمضانی با اشاره به حمایت امام خمینی و امام خامنه ‌ ای شهید از فلسفه و علوم عقلی، گفت: امام خمینی به دلیل جامعیت علمی و تخصص فلسفی خود، از فلسفه حمایت می‌کردند. کسانی که برای پذیرش این مسئله به شخصیت‌های علمی توجه دارند، می‌توانند تأیید و حمایت بزرگان را نیز مورد توجه قرار دهند .
وی با اشاره به دیدگاه‌های حضرت آیت‌الله سیستانی در زمینه علوم عقلی، اظهار داشت: هنگامی که در سفر سال ۱۳۹۰ با گرایش‌ها و دیدگاه‌های این مرجع بزرگ درباره علوم عقلی آشنا شدیم، بسیار خوشحال شدیم؛ زیرا این مسئله نشان می‌دهد که توجه به علوم عقلی در میان بزرگان حوزه نیز جایگاه مهمی دارد .
این استاد حوزه علمیه با اشاره به حمایت‌های امام شهید از علوم عقلی و عرفان اسلامی، افزود: در سال ۱۳۹۱ در دیدار اعضای مجمع عالی حکمت با رهبر معظم انقلاب به ایشان عرض کردم که حمایت‌های جدی شما از علوم عقلی و عرفان اسلامی، به‌ویژه ابراز محبت و بوسه بر پیشانی علامه حسن‌زاده آملی، تأثیر فراوانی در تقویت جایگاه این علوم داشته است . علامه حسن‌زاده آملی از حمایت‌های امام شهید برخوردار بود و امام خمینی نیز از ایشان حمایت می‌کردند. بررسی این ارتباط‌ها و حمایت‌ها از جمله موضوعاتی است که در میزگرد علمی همایش به آن پرداخته خواهد شد .
تبیین دیدگاه امام شهید درباره عرفان نظری و عملی
آیت‌الله رمضانی با اشاره به دیدگاه امام شهید درباره عرفان نظری و عملی، اظهار داشت: در سفری که در سال ۱۳۸۹ انجام شد، ایشان تأکید کردند که عرفان نظری فایده ‌ ای ندارد بلکه آنچه مهم است تهذیب نفس و حرکت عملی در مسیر معنویت است. ایشان در همین زمینه خطاب به آقای رجبی که به عنوان طرح درس عرفان بود مطرح کردند که عرفان نظری در برنامه درسی مؤسسه امام خمینی گنجانده نشود .
وی افزود: در سال 91 در آن دیدار خدمت ایشان عرض کردم که عرفان نظریِ صرف، اگر از عرفان عملی جدا باشد، برای من فایده‌ای ندارد؛ زیرا اصطلاحات به‌تنهایی نمی‌توانند انسان را به مقصد برسانند و تا زمانی که سیر و سلوک عملی صورت نگیرد، آموختن این اصطلاحات کفایت نمی‌کند .
این استاد حوزه علمیه ادامه داد: اصطلاحات عرفانی جنبه معرفتی دارند، اما هنگامی ارزش عملی پیدا می‌کنند که در خدمت سیر و سلوک قرار گیرند. اگر عرفان نظری بتواند راه را برای عرفان عملی هموار کند، مفید خواهد بود. من سخن ایشان را نیز در همین چارچوب فهم کردم و همین امر را به ایشان منتقل کردم و پاسخ دادند.
وی با نقل پاسخ امام شهید گفت: ایشان فرمودند که خودشان عرفان نظری نخوانده‌اند و شما می‌توانید آن را بخوانید؛ بنابراین، مخالفتی با اصل مطالعه عرفان نظری وجود ندارد. آنچه اهمیت اساسی دارد، تهذیب نفس است؛ همان مسیری که در سیره شخصیت‌هایی همچون حضرت آیت‌الله بهجت، آیت‌الله قاضی و آیت‌الله بهاءالدینی مشاهده می‌شود . ازاین ‌ رو نسبت عرفان نظری و عملی و جایگاه تهذیب نفس در سیر و سلوک، از مباحث مهمی است که در میزگرد همایش مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت .
وی با اشاره به برنامه‌های علمی و فرهنگی همایش بزرگداشت علامه حسن‌زاده آملی، از رونمایی سه کتاب خبر داد و اظهار داشت: یکی از آثاری که در این مراسم معرفی می‌شود، کتاب «طرفه‌الحکیم» است که از سوی انتشارات حکمت اسلامی منتشر شده است.
آیت‌الله رمضانی در ادامه به کتاب «معرفت نفس» اشاره کرد و گفت: این اثر در سه دفتر و مشتمل بر ۱۵۳ درس تنظیم شده است. دوستان لبنانی این کتاب را به زبان عربی ترجمه کرده‌اند و اشعار به‌کاررفته در آن نیز با دقت ترجمه شده است. در بررسی‌هایی که انجام داده‌ام، مشاهده کردم که در بخش‌های مختلف، ترجمه‌ها به‌خوبی از عهده انتقال مفاهیم برآمده‌اند .
وی افزود: کتاب دیگری نیز از یکی از علمای مشهد در حوزه عرفان در این برنامه معرفی خواهد شد. در منزل این عالم، جلسات ذکر و مباحث معنوی برگزار می‌شد و مجمع عالی حکمت اسلامی برای انتشار این اثر تلاش جدی داشته است . اثر سوم، مجموعه درس‌هایی است که درباره آشنایی با عرفان برای طلاب ارائه کرده‌ام. این درس‌ها پیاده‌سازی شده و پس از آن، حدود یک سال برای بررسی و تدوین نهایی آن‌ها وقت گذاشته‌ام .
بررسی ابعاد ادبی و سیاسی شخصیت علامه حسن‌زاده آملی
آیت‌الله رمضانی با تأکید بر جامعیت علمی علامه حسن‌زاده آملی، اظهار داشت: این عالم برجسته در علوم مختلف تبحر داشت و شخصیت او را نمی‌توان تنها در یک حوزه علمی یا عرفانی خلاصه کرد. در همایش امسال، جنبه‌های ادبی شخصیت ایشان نیز مورد بررسی قرار خواهد گرفت .
وی با رد برخی برداشت‌ها درباره دوری علامه حسن‌زاده آملی از مسائل سیاسی، به خاطره‌ای از دوران پیش از انقلاب اسلامی اشاره کرد و گفت: علامه در دوران حضور خود در تهران، در محضر علامه شعرانی بود. پیش از خرداد سال ۱۳۴۲، پیام امام خمینی در خصوص به روحانیونی برای عزیمت به تبلیغ به مناطق مختلف می ‌ رفتند به مرحوم علامه رسید. در آن پیام بر ضرورت آگاه‌سازی مردم درباره مسائل سیاسی و تبیین اهداف سیاسی تأکید شده بود .
این استاد فلسفه و عرفان حوزه افزود: علامه حسن ‌ زاده لازم دید برای بیعت به قم برود و اولین سفر وی به قم مربوط به چنین دیداری است؛ در شرح این دیدار گفته بود که برای نخستین بار به قم آمد، در صف ملاقات نشست و هنگامی که نوبت به او رسید، خود را به امام رساند و اعلام کرد که در خدمت ایشان است. در آن دیدار علامه حسن ‌ زاده خطاب به امام خمینی گفت که ان ‌ شاءالله کافران و فاسقان را از کشور بیرون کنیم و دین خدا را اجرا کنیم. بنا بر این خاطره، امام خمینی از سخنان او خوشحال شدند و هنگام خداحافظی، وی را در آغوش گرفتند .
آیت‌الله رمضانی با اشاره به این خاطره تصریح کرد: این اتفاق مربوط به پیش از خرداد ۱۳۴۲ است و نشان می‌دهد که علامه حسن‌زاده آملی از همان دوران نسبت به مسائل سیاسی و سرنوشت جامعه بی‌تفاوت نبود .
وی با اشاره به حضور علامه در مبارزات مردم آمل پیش از انقلاب، اظهار داشت: در درس‌های معرفت نفس که در بحبوحه انقلاب ارائه شده بود نیز مطالبی وجود دارد که مواضع سیاسی ایشان را منعکس می‌کند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، علامه چند سال امام جمعه آمل بود و پس از مدتی استعفا داد تا بتواند بیشتر به فعالیت‌های علمی و پژوهشی خود بپردازد . علامه حسن‌زاده آملی در سمینارها و برنامه‌های مختلف حضور داشت و سخنرانی‌های او نیز نشان می‌دهد که شخصیتی منزوی و جدا از فضای انقلاب نبود. ایشان تا جایی که در توان داشت، در مسیر حمایت از امام شهید و همراهی با انقلاب گام برداشت .
وی افزود: ممکن بود علامه در برخی مسائل نقد یا نظری متفاوت داشته باشد، اما این به معنای تلاش برای برهم زدن بنیان نظام نبود. مطالبی که گاهی درباره مخالفت ایشان با انقلاب مطرح می‌شود، با شواهد و مستندات موجود سازگاری ندارد و نمی‌توان آن را مبنای قضاوت درباره شخصیت ایشان قرار داد .
ارادت متقابل امام شهید و علامه حسن‌زاده آملی
آیت‌الله رمضانی با اشاره به ارتباط عمیق علامه حسن‌زاده آملی با امام شهید، گفت: امام شهید نیز ارادت فراوانی به علامه داشتند و این ارتباط دوسویه، بخشی از تاریخ علمی و معنوی معاصر کشور است .
وی با اشاره به تعابیر علامه حسن‌زاده آملی درباره امام شهید افزود: علامه از ایشان با عنوان «خامنه‌ای کبیر» یاد می‌کرد و در توصیف شخصیت و جایگاه رهبری نیز از عبارات ستایش‌آمیزی استفاده می‌کرد ؛ در آن نامه معروف شش صفت «قائد، ولی، وفی، رائد، سائس، حفی» آمده است. پس از آن دیدار یکی را در خیابان دیدم و از من سؤال کرد که واقعا علامه چنین نامه و تعبیری در خصوص حضرت آیت الله خامنه ‌ ای داشته است. گفتم آری. گفت که به هیچکس دیگر نمی ‌ شود اعتماد کرد؛ انگار توقع داشت که یک عارف مهذب به سیاست کار نداشته باشد اما ایشان ارادت بسیار ویژه ‌ ای به امام شهید داشت.
این استاد حوزه علمیه در ادامه به خاطره‌ای از واکنش علامه حسن‌زاده آملی به انتقادهای مطرح‌شده درباره امام شهید اشاره کرد و گفت: در مقطعی، یکی از افراد درباره سیزدهم رجب مطالبی مطرح کرده بود و روز بعد که خدمت علامه رسیدم و از آن سخنان خبر نداشتم که علامه در واکنش به این سخنان، با صراحت از جایگاه علمی، سوابق مبارزاتی و توان مدیریتی امام شهید دفاع کرد و از من تعجب کرد که چرا از آن سخنرانی خبر نداشتم. علامه در پاسخ به آن فرد، با لحنی تند تأکید کرده بود که حتی اگر کسی خود را اعلم بداند، این مسئله به‌تنهایی برای نادیده گرفتن جایگاه و ویژگی‌های شخصیتی حضرت آیت الله خامنه ‌ ای کافی نیست؛ زیرا ایشان از سوابق مبارزاتی، دانش و توانایی سیاسی و مدیریتی برخوردار است .
آیت‌الله رمضانی با اشاره به واکنش علامه به این اظهارات، خاطرنشان کرد: این خاطره نیز از ارادت علامه حسن‌زاده آملی به امام شهید و حساسیت او نسبت به جایگاه علمی، سیاسی و مدیریتی ایشان حکایت دارد .