عصر قم - دکتر حیاتی گفت: تغییر رفتار خانواده‌ها با بمباران آماری و مشوق‌های مادی محقق نمی‌شود؛ بلکه باید با اصلاح نگرش‌ها، تقویت انگیزه و ایجاد گرایش درونی نسبت به فرزندآوری، زمینه تغییر رفتار اجتماعی فراهم شود.
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، خانم دکتر طاهره حیاتی، استاد مجتمع آموزش عالی الهدی جامعهالمصطفی العالمیه در پنجاه و پنجمین پیش‌نشست در قالب کرسی علمی ـ ترویجی تخصصی با موضوع: « تغییر نگرش خانواده ایرانی؛ راهکار عملیاتی حکمرانی جمعیت در ایران» که روز گذشته برگزار شد، با اشاره به اینکه مباحث مطرح‌شده برآمده از یک طرح اقدام‌پژوهی مستند در نشریه مطالعات اجتماعی است، مسئله جمعیت را فراتر از یک چالش آماری دانست و اظهار کرد: با وجود هشدارهای مکرر رهبر معظم انقلاب از ابتدای دهه ۹۰ و ورود گسترده نهادهای علمی، فرهنگی و تبلیغی به موضوع جمعیت، روندهای جمعیتی کشور همچنان به نقطه مطلوب نرسیده است.
وی افزود: بخش مهمی از سیاست‌ها و فعالیت‌های سال‌های گذشته بر اطلاع‌رسانی و ارائه صرف آمارهای جمعیتی متمرکز بوده، در حالی که مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی گره‌های ذهنی و بینشی مؤثر بر تصمیم خانواده‌ها برای عدم فرزندآوری بوده است.
استاد مجتمع آموزش عالی الهدی جامعهالمصطفی العالمیه با اشاره به هفت مانع ذهنی و فرهنگی که طی دهه‌های گذشته در جامعه رسوب کرده است، نخستین مانع را نهادینه‌شدن شعار «فرزند کمتر، زندگی بهتر» دانست و گفت: این نگرش موجب شده میان کاهش تعداد فرزندان و ارتقای کیفیت زندگی، نوعی رابطه قطعی و بدیهی در اذهان شکل بگیرد.
وی، نگاه منفی و تحقیرآمیز جامعه به خانواده‌های پرجمعیت، القای شبهه ناامنی روانی و جسمی در مادران دارای چند فرزند از سوی بخشی از جامعه پزشکی، و گسترش فردگرایی، لذت‌گرایی و ترس از پذیرش مسئولیت والدگری را از دیگر موانع برشمرد.
دکتر حیاتی همچنین بازتعریف افراطی مفهوم رفاه را عاملی مهم دانست و با اشاره به پارادوکس «کیفیت بهتر، کمیت کمتر» تصریح کرد: این تصور حتی در میان خانواده‌های مذهبی شکل گرفته که به جای آوردن چند فرزند، تمام توان خود را صرف تربیت یک فرزند نخبه به عنوان «سردار» کنند تا مبادا فرزندان پرتعداد به افراد «سربار جامعه» تبدیل شوند.
وی در ادامه از «فوبیای اقتصادی» و تضعیف باور به رزاقیت الهی به عنوان هفتمین مانع یاد کرد و گفت: نگرانی‌های معیشتی در تصمیم خانواده‌ها بی‌تأثیر نیست، اما ترسی کاذب در این زمینه شکل گرفته و نمی‌توان تمام مسئله کاهش جمعیت را به موانع اقتصادی تقلیل داد؛ زیرا ریشه اصلی در خطاهای شناختی و فرهنگی است.
نقد رویکرد مشوقمحور در سیاست‌های جمعیتی
استاد مجتمع آموزش عالی الهدی جامعهالمصطفی العالمیه با اشاره به قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت اظهار کرد: الگوی حاکم بر این قانون بر ارائه مشوق‌های مادی استوار شده است و در شرایطی که این مشوق‌ها در سال‌های اخیر کم‌رنگ شده یا محقق نشده‌اند، کل روند اثرگذاری سیاست‌ها با رکود مواجه شده؛ چراکه در کنار بسته‌های اقتصادی، جایگزین فرهنگی و نگرشی متناسبی تعبیه نشده بود.
دکتر حیاتی با اشاره به اجرای طرح اقدام‌پژوهی در نمایشگاه‌های خانواده و جمعیت طی سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ گفت: در این طرح از محتوای چندرسانه‌ای و گفت‌وگو برای بزرگسالان و از روش داستانی و ابزارهای هنری برای کودکان استفاده شد و محور اصلی فعالیت‌ها نیز تبیین «شیرینی پیوند خواهر و برادری» و مطالبه آن از سوی کودکان بود.
وی افزود: بر اساس پایش انجام‌شده، در بیش از ۸۰ درصد مخاطبان مورد مطالعه، بی‌تفاوتی نسبت به بحران جمعیت کاهش یافت، به شبهات پیرامون رفاه و هزینه‌ها پاسخ داده شد و زمینه برای اقدام عملی فراهم گردید؛ از جمله مطالبه‌گری کودکان برای داشتن برادر و خواهر، رغبت مجدد زوجین به فرزندآوری و تبدیل افراد سالمند به مبلغان این فرهنگ در میان بستگان.
ضرورت عبور از «بینش» به «گرایش»
استاد مجتمع آموزش عالی الهدی جامعهالمصطفی العالمیه خطای راهبردی در اقدامات جمعیتی گذشته را توقف در مرحله «شناخت و بینش» دانست و تصریح کرد: بمباران آماری به‌تنهایی نمی‌تواند اراده عمل ایجاد کند؛ بلکه تغییر رفتار اجتماعی زمانی رخ می‌دهد که بینش به «گرایش»، عاطفه، انگیزه و اشتیاق درونی پیوند بخورد و جامعه از الگوهای انحرافی نظیر تک‌فرزندی احساس دلزدگی کند.
دکتر حیاتی در ادامه، بازخوانی و بازتعریف مفاهیمی همچون والدگری، مادری، خانواده و رفاه بر اساس تعالیم اصیل دینی را ضروری دانست و گفت: سیاست‌گذاری جمعیتی باید از رویکرد صرفاً مشوقمحور و مادی عبور کرده و به سمت «حکمرانی شناختی ـ گرایشی» حرکت کند.
وی همچنین بر ضرورت پایش و ارزیابی مستمر سیاست‌ها و قوانین پیشین، به‌ویژه قانون جوانی جمعیت، با استفاده از روش اقدام‌پژوهی تأکید کرد و بهره‌گیری هوشمندانه از ابزارهای حسی، بصری و محیطی در فضای شهری، رسانه‌ها و به‌ویژه مراکز درمانی و مطب‌ها را از دیگر الزامات این عرصه برشمرد.
استاد مجتمع آموزش عالی الهدی جامعهالمصطفی العالمیه در پایان، سیاست‌گذاری هم‌زمان میان‌نسلی را مورد تأکید قرار داد و آموزش کودکان و دانش‌آموزان مدارس به عنوان «والدین فردا» را یکی از الزامات اصلاح نگرش و رفتار جمعیتی در جامعه عنوان کرد.