عصر قم - کتاب «بحوث أصولیه» اثر آیتالله محسن اراکی، مجموعهای تخصصی در چهار رساله است که با رویکردی تطبیقی و روششناختی، به بررسی ساختار علم اصول، مباحث زبانی اصولی، تحول مکاتب اصولی و مسئله حجیت سنت صحابه میپردازد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، کتاب «بحوث أصولیه» مجموعهای از چهار رساله و پژوهش بنیادین در علم اصول فقه به قلم آیتالله محسن اراکی است که در آن، ضمن بررسی برخی مباحث کلان و مبنایی اصول فقه، دیدگاههای مکاتب مختلف اصولی مورد مقایسه و ارزیابی قرار گرفته است.
نخستین رساله این اثر با عنوان «معالم الفکر الأصولی الجدید» به بررسی تطبیقی دو جریان مهم در تحول اندیشه اصولی معاصر، یعنی مکتب شیخ اعظم انصاری و مکتب شهید سید محمدباقر صدر اختصاص دارد. در این بخش، نویسنده ضمن بررسی سیر تحول علم اصول، به تفاوتهای روشی و ساختاری این دو مکتب پرداخته و برخی نوآوریهای اصولی شهید صدر را بررسی میکند.
در این چارچوب، نظریه «تزاحم حفظی» از جمله مباحث مورد توجه قرار گرفته است. در این دیدگاه، احکام ظاهری دارای ملاک مستقل از احکام واقعی دانسته نمیشوند، بلکه این احکام در شرایط جهل و اختلاط، برای تعیین اهم در میان ملاکات واقعی مورد توجه قرار میگیرند. این مبنا در تحلیل مسئله حکم ظاهری و پاسخ به برخی چالشهای مربوط به نسبت احکام ظاهری و واقعی به کار گرفته شده است.
بازخوانی مبنای حجیت قطع
از دیگر مباحث مطرحشده در این اثر، بررسی مبنای «ذاتی بودن حجیت قطع» است. آیتالله اراکی در تقریر خود، در این مسئله با دیدگاهی متفاوت از مبنای رایج پس از شیخ انصاری مواجه میشود و حجیت قطع و سایر امارات عقلایی را از جهت ملاک کشف از تکلیف مولوی مورد بررسی قرار میدهد.
بر اساس این تقریر، تفاوت میان قطع و دیگر امارات در امکان یا عدم امکان ترخیص در مخالفت با آنها مورد توجه قرار میگیرد و مسئله حجیت از زاویه ملاک کشف از تکلیف تحلیل میشود.
دومین رساله کتاب با عنوان «تحدید مکانه علم الأصول بین العلوم» به جایگاه علم اصول در میان علوم اختصاص دارد. نویسنده در این بخش، از منظر فلسفی و معرفتشناختی به تعریف و دستهبندی علوم پرداخته و تقسیمبندی آنها را بر اساس نوع محمول مورد بررسی قرار میدهد.
در این تقسیمبندی، علم اصول در زمره علومی قرار میگیرد که محمول آنها از امور اعتباری وضعی است؛ در حالی که در علم فقه، محمول از سنخ امور اعتباری تکلیفی دانسته میشود. همچنین روش علم اصول ترکیبی از روش عقلی، استقرایی و نقلی معرفی شده است.
بررسی مباحث زبانی و اصولی
«طبیعه البحث اللغوی الأصولی» عنوان سومین رساله کتاب است که به ماهیت پژوهشهای زبانی در علم اصول اختصاص دارد. این بخش با بررسی دیدگاههای علامه سید محمدتقی حکیم، به تحلیل ساختار مباحث الفاظ و جایگاه قواعد زبانی در فرآیند کشف مراد متکلم میپردازد.
در این نگاه، مباحث الفاظ صرفاً مجموعهای از مباحث تعبدی تلقی نمیشوند، بلکه بهعنوان قواعد عقلایی حاکم بر نظام تفاهم میان انسانها مورد بررسی قرار میگیرند.
نویسنده مباحث زبانی اصول را در سه سطح مورد توجه قرار میدهد؛ سطح نخست شامل مباحث مقدماتی و تصوری است، سطح دوم به تعیین مدلول مفردات عام در فضای تفاهم اختصاص دارد و سطح سوم، قواعد عقلایی برای کشف مراد متکلم مانند اصالت ظهور را بررسی میکند که از نظر رتبی پس از مرحله تعیین مدلول قرار میگیرند.
بررسی حجیت سنت صحابه
چهارمین رساله کتاب با عنوان «بحوث حول حجّیه سنّه الصحابی» به بررسی دیدگاه حجیت سنت صحابه در فقه اهل سنت اختصاص دارد.
آیتالله اراکی در این بخش، این نظریه را از منظر آیات قرآن، روایات و سیره مأثور از صحابه بررسی کرده و با ارائه استدلالهای مختلف، مبانی این نظریه را مورد نقد قرار میدهد. در این بررسی، برخی تعارضها و اشکالات درونی نظریه حجیت سنت صحابه نیز مورد توجه قرار گرفته است.
تأکید بر رویکرد تطبیقی و تاریخی
از ویژگیهای روششناختی «بحوث أصولیه»، رویکرد تطبیقی آن در بررسی مکاتب اصولی است. نویسنده با قرار دادن اندیشه اصولی شیخ انصاری و شهید صدر در کنار یکدیگر، تفاوتهای مبنایی و روششناختی این دو جریان را بررسی میکند.
این اثر همچنین با نگاهی تاریخی، تحول علم اصول را از دورههای نخستین و اشتراکات موجود میان جریانهای شیعه و اهل سنت تا تحولات دورههای بعد، از جمله شکلگیری جریان اخباریگری و سپس نقش وحید بهبهانی در احیای اصول، دنبال میکند.
در ادامه این روند، برخی تحولات مهم در علم اصول، از جمله توسعه و صورتبندی مباحثی مانند «حکومت» و «ورود» در مدرسه اصولی شیخ انصاری مورد توجه قرار گرفته است.
کتاب «بحوث أصولیه» در مجموع تلاش میکند با بررسی تطبیقی مکاتب اصولی، تحلیل جایگاه علم اصول در منظومه علوم، بازخوانی مباحث زبانی و نقد دیدگاه حجیت سنت صحابه، مجموعهای از مباحث بنیادین علم اصول را در قالب چهار رساله مستقل ارائه کند.