نگاه اندیشکده‌های ترکیه به ایران؛ از بحران مدیریت‌شده تا بازتنظیم راهبردی

عصر قم - دکتر حسن صادقیان، استاد دانشگاه تهران و دبیر میز ترکیه اندیشکده زاویه، در یادداشتی تحلیلی با بررسی دیدگاه‌های اخیر اندیشکده‌های ترکیه، به واکاوی سیاست «بی‌طرفی فعال» آنکارا در قبال ایران پرداخت و نوشت: در اتاق‌های فکر آنکارا گزاره‌ای راهبردی تثبیت شده است که ترکیه ایرانی قدرتمند را برنمی‌تابد، اما از فروپاشی آن نیز به‌شدت وحشت دارد.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ در ادبیات راهبردی ترکیه، ایران هم‌زمان همسایه، رقیب ژئوپلیتیکی، شریک اقتصادی و یک متغیر امنیتی حیاتی تلقی می‌شود. به همین دلیل، حتی در شرایط تشدید فشار آمریکا و کاهش همکاری اقتصادی، غالب تحلیل‌های ترکیه‌ای از ضرورت جلوگیری از تبدیل رقابت به رویارویی مستقیم سخن می‌گویند.
مطالعه دیدگاه‌های اخیر اندیشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی نظیر SETA، EDAM، ORSAM و Türkiye Araştırmaları Vakfı نشان می‌دهد که در آنکارا یک گزاره بنیادی در حال تقویت است: «ترکیه نمی‌خواهد ایران قدرتمند و رقیب باشد، اما ایران بی‌ثبات یا فروپاشیده را نیز نمی‌خواهد». هرچند این دوگانه، کلید فهم سیاست آینده ترکیه در قبال ایران است؛ اما سؤال مهمی که هم اکنون به ذهن متبادر است بدین قرار است: «آیا تشدید تقابل آمریکا- رژیم صهیونیستی با ایران و تبعات بین‌المللی- منطقه‌ای آن می‌تواند گزاره فوق را تغییر دهد؟» به عبارت دیگر آیا تغییر شرایط، «اندیشکده‌های ترکیه‌ای را به این جمع‌بندی می‌رساند که میان «ایران ضعیف» و «ایران فروپاشیده» تفاوتی دیگر نیست و هر دو منافع ترکیه را محقق خواهد کرد؟
برداشت نخست: ایران «تهدید» است، اما «فروپاشی ایران» تهدید بزرگ‌تری است
در مطالعات ترکیه‌ای، نگرانی اصلی از ایران به چند حوزه مربوط می‌شود: برنامه هسته‌ای، شبکه نفوذ منطقه‌ای، سوریه، عراق، قفقاز و رقابت بر سر مسیرهای انرژی و ترانزیت.
گزارش امنیتی SETA در سال ۲۰۲۶ نیز روابط ایران و ترکیه را در چارچوب «عمل‌گرایی پس از بیگانگی طولانی» بررسی می‌کند و بر ادامه رقابت دو کشور در سوریه، عراق و قفقاز تأکید دارد. اما نکته مهم‌تر این است که اندیشکده‌های ترکیه میان «ایران ضعیف» و «ایران فروپاشیده» تفاوت می‌گذارند.
در تحلیل بنیاد تحقیقات ترکیه (Türkiye Araştırmaları Vakfı)، فروپاشی یا بی‌ثباتی شدید ایران می‌تواند موجب افزایش مهاجرت، ناامنی مرزی، اختلال در مسیرهای تجاری و تقویت گروه‌های مسلح کردی شود. بنابراین، از منظر آنکارا، مطلوب‌ترین وضعیت نه پیروزی کامل ایران و نه فروپاشی آن، بلکه ایرانِ ضعیف‌شده اما باثبات و قابل پیش‌بینی است.
راهبرد غالب ترکیه: «بی‌طرفی فعال» نه بی‌طرفی منفعل
SETA در تحلیل مارس ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴)، سیاست ترکیه را در برابر جنگ ایران، آمریکا و اسرائیل «عدم جنگ‌طلبی، مهار و دیپلماسی» توصیف می‌کند؛ یعنی آنکارا نمی‌خواهد وارد جنگ شود، اما نمی‌تواند نسبت به تحولات ایران نیز بی‌تفاوت بماند. EDAM نیز جنگ ایران را بحرانی چندبعدی برای ترکیه می‌داند که هم‌زمان امنیت، اقتصاد، سیاست خارجی و ثبات داخلی این کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
در نتیجه، رویکرد ترکیه را می‌توان چنین خلاصه کرد: «نه همسویی کامل با ایران؛ نه پیوستن کامل به جبهه ضدایرانی؛ بلکه حفظ امکان مانور میان طرفین.» این همان چیزی است که برخی تحلیل‌های ترکیه‌ای از آن با مفهوم «بی‌طرفی فعال/active neutrality» یاد می‌کنند. Araştırmaları Vakfı نیز بر تداوم چنین رویکردی تأکید کرده است.
از مجموع مطالعات می‌توان چهار میدان اصلی رقابت را استخراج کرد:
الف) سوریه
سوریه مهم‌ترین میدان رقابت ژئوپلیتیکی دو کشور است. تغییر حکومت دمشق موقعیت ایران را تضعیف و نقش ترکیه را تقویت کرده است. SETA نیز سوریه را یکی از مهم‌ترین حوزه‌های اختلاف ساختاری دو کشور می‌داند.
ب) عراق
رقابت بر سر انرژی، تجارت، آب، گروه‌های مسلح و مسیرهای ترانزیتی در عراق در حال افزایش است.
ج) قفقاز
ایران نسبت به گسترش نفوذ ترکیه و آذربایجان در قفقاز جنوبی حساس است؛ در مقابل، ترکیه می‌کوشد از موقعیت جدید برای تقویت کریدورهای شرقی ـ غربی استفاده کند.
د) مسئله کردی
این شاید حساس‌ترین نقطه مشترک امنیتی باشد. ترکیه نگران است که بی‌ثباتی ایران، سوریه یا عراق فرصت جدیدی برای PKK/PJAK و گروه‌های مرتبط ایجاد کند. به همین دلیل، از دید آنکارا، حتی اگر ایران رقیب باشد، حفظ تمامیت سرزمینی و کنترل مرزهای ایران اهمیت امنیتی مستقیم برای ترکیه دارد.
مهم‌ترین تغییر: رقابت از «نظامی» به «ژئواکونومیک»
یکی از نکات جالب در مطالعات جدید ترکیه این است که آینده رقابت ایران و ترکیه فقط در میدان نظامی تعریف نمی‌شود. بنیاد تحقیقاتی ترکیه Türkiye Araştırmaları Vakfı صراحتاً تأکید می‌کند که با کاهش یا تغییر جنگ مستقیم، رقابت به سمت کریدورها، حوزه‌های نفوذ و معماری جدید امنیتی منتقل خواهد شد.
در این چارچوب، کریدور میانی، زنگزور، مسیر توسعه عراق، انرژی و ارتباط ترکیه با آسیای مرکزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. این تحول برای ایران یک هشدار راهبردی است: «اگر تهران روابط خود با آنکارا را صرفاً از دریچه امنیتی ببیند، ممکن است میدان اصلی رقابت را که به سمت اقتصاد، ترانزیت و اتصال منطقه‌ای حرکت کرده است، از دست بدهد».
آیا اندیشکده‌های ترکیه خواهان قطع رابطه با ایران هستند؟
بررسی مواضع موجود چنین تصویری ارائه نمی‌دهد. حتی تحلیل‌هایی که از تضعیف موقعیت منطقه‌ای ایران به‌عنوان فرصت برای ترکیه سخن می‌گویند، هم‌زمان هشدار می‌دهند که خلأ قدرت در ایران می‌تواند برای ترکیه بسیار پرهزینه باشد. در واقع، محاسبه ترکیه‌ای چنین است:
ایران قدرتمند = رقیب- ایران ضعیف = فرصت و ریسک توأمان – ایران فروپاشیده = تهدید امنیتی
چگونه می‌توان از وضعیت بحرانی کنونی عبور کرد؟
از مجموع پیشنهادهای موجود در ادبیات اندیشکده‌ای ترکیه، می‌توان یک چارچوب پنج‌مرحله‌ای برای کاهش تنش استخراج کرد:
مرحله اول: تفکیک اختلافات
تهران و آنکارا نباید همه اختلافات را در یک سبد قرار دهند. باید میان: «اختلافات آمریکا و ایران؛ اختلافات ایران و اسرائیل؛ اختلافات ایران و ترکیه؛ رقابت در سوریه؛ رقابت در قفقاز؛ مسائل اقتصادی تفکیک ایجاد شود.» این تفکیک به ترکیه امکان می‌دهد بدون پذیرش سیاست‌های ایران، از تبدیل همه اختلافات به تقابل دوجانبه جلوگیری کند.
مرحله دوم: ایجاد کانال دائمی امنیتی
ضروری است میان دو کشور یک کانال امنیتی ـ نظامی دائمی برای مدیریت حوادث مرزی، موشکی، هوایی و فعالیت گروه‌های مسلح ایجاد شود. حادثه‌های ناخواسته می‌توانند سریع‌تر از اختلافات سیاسی روابط را وارد مرحله خطرناک کنند.
مرحله سوم: بازسازی پیوند اقتصادی
تحلیل‌های ترکیه‌ای همچنان تجارت و اتصال منطقه‌ای را یکی از ابزارهای کاهش تنش می‌دانند. بنابراین حتی در شرایط تحریم باید حوزه‌هایی برای همکاری باقی بماند: انرژی، ترانزیت، مرز، گردشگری، تجارت غیرتحریمی و همکاری بخش خصوصی.
مرحله چهارم: ایجاد تفاهم درباره کردها
این شاید مهم‌ترین حوزه گفت‌وگوی امنیتی آینده باشد. تهران و آنکارا منافع مشترکی در جلوگیری از تبدیل مناطق مرزی ایران، عراق و سوریه به فضای فعالیت مسلحانه فرامرزی دارند.
مرحله پنجم: احیای دیپلماسی منطقه‌ای
تحلیل‌های ترکیه‌ای نشان می‌دهند که آنکارا می‌خواهد خود را به‌عنوان میانجی و بازیگر متوازن‌کننده تثبیت کند. بنابراین، گفت‌وگوی تهران و آنکارا می‌تواند از قالب صرفاً دوجانبه خارج شده و در قالب ترتیبات منطقه‌ای گسترده‌تر دنبال شود.
سناریوی مطلوب اندیشکده‌های ترکیه چیست؟
با کنار هم گذاشتن مطالعات اخیر می‌توان یک تصویر نسبتاً روشن از وضعیت مطلوب برای آنکارا ترسیم کرد:
ایران باقی بماند؛ اما ضعیف‌تر از گذشته باشد؛ ثبات داخلی خود را حفظ کند؛ وارد جنگ منطقه‌ای نشود؛ برنامه هسته‌ای آن تحت کنترل باشد؛ نفوذ منطقه‌ای آن محدودتر شود؛ اما خلأ قدرت در مرزهای ترکیه ایجاد نکند.
مطالعه دیدگاه‌های اخیر اندیشکده‌های ترکیه نشان می‌دهد که آنکارا به سمت قطع رابطه با تهران حرکت نمی‌کند؛ بلکه در حال بازتعریف رابطه است. رابطه آینده احتمالاً از الگوی: «همکاری گسترده ـ رقابت محدود» به سمت: «رقابت گسترده ـ همکاری انتخابی» حرکت خواهد کرد.
در این وضعیت، تهران نباید در تعریف ترکیه از عنوان «دشمن جدید» استفاده کند؛ زیرا چنین تعریفی دقیقاً با منطق ژئوپلیتیکی مورد نیاز آنکارا – یعنی فاصله گرفتن از ایران و نزدیک‌تر شدن به شبکه‌های رقیب – هم‌راستا خواهد شد. در مقابل، برای ترکیه نیز تبدیل رقابت با ایران به دشمنی تمام‌عیار پرهزینه است؛ زیرا ایران همچنان همسایه، بازار، مسیر انرژی، عامل امنیت مرزی و بازیگر مهم عراق، قفقاز و آسیای مرکزی است.
از این رو، محتمل‌ترین مسیر، «رقابت مدیریت‌شده» است؛ رقابتی که اگر کانال‌های گفت‌وگو حفظ شود، می‌تواند از بحران به یک نوع توازن رقابتی ـ همکاری تبدیل شود.
و شاید مهم‌ترین نتیجه برای سیاست‌گذاران ایرانی این باشد:
مسئله اصلی آینده روابط ایران و ترکیه، جلوگیری از اختلاف نیست؛ زیرا اختلاف ساختاری اجتناب‌ناپذیر است. مسئله اصلی، جلوگیری از تبدیل اختلاف به خصومت نهادی و تبدیل رقابت ژئوپلیتیکی به تقابل امنیتی است.
این نکته با ارزیابی‌های اخیر ترکیه نیز سازگار است: حتی تحلیل‌هایی که افزایش نقش منطقه‌ای ترکیه را فرصت می‌دانند، بر این تأکید دارند که فروپاشی یا بی‌ثباتی ایران می‌تواند برای آنکارا موج مهاجرت، ناامنی مرزی، تهدید کردی و اختلال در مسیرهای تجاری ایجاد کند.
بنابراین، از نگاه راهبردی، نقطه ورود مناسب برای تهران نه تلاش برای متوقف کردن نقش منطقه‌ای ترکیه، بلکه طراحی یک «توافق رقابت مدیریت‌شده ایران ـ ترکیه» است؛ توافقی که رقابت در سوریه، عراق و قفقاز را به رسمیت بشناسد، اما خطوط قرمز مشترک در امنیت مرزی، مسئله کردی، تجارت و جلوگیری از جنگ مستقیم را تثبیت کند.
...............
پایان پیام