عصر قم - نشست پنجم همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» با عنوان «بحران خانواده یا بحران جمعیت؟ بازاندیشی حکمرانی اجتماعی» برگزار شد.
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، نشست پنجم همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» با عنوان «بحران خانواده یا بحران جمعیت؟ بازاندیشی حکمرانی اجتماعی» برگزار شد؛ نشستی که در آن حجتالاسلام والمسلمین دکتر اسماعیل چراغی کوتیانی، عضو هیئت علمی گروه جامعهشناسی و عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، به بررسی تحولات خانواده و نسبت آن با مسائل جمعیتی پرداخت.
محمد بهلگردی، دبیر نشست «بحران خانواده یا بحران جمعیت؟ بازاندیشی حکمرانی اجتماعی»، اظهار داشت: یکی از محورهای اصلی این نشست، بازتعریف مسئله جمعیت و بررسی خانواده به عنوان کانون دگرگونیهای جمعیتی بود و در همین چارچوب، چهار گذار اساسی در خانواده و تحولات مرتبط با آن مورد توجه قرار گرفت.
بهلگردی ادامه داد: در این نشست همچنین موضوع عبور از مهندسی مکانیکی جمعیت به سمت حکمرانی اجتماعی مورد بحث قرار گرفت و بر ضرورت توجه به حکمرانی خانوادهمحور با لحاظ افقهای فرهنگی و دینی تأکید شد.
دبیر نشست «بحران خانواده یا بحران جمعیت؟» خاطرنشان کرد: مسائل جمعیتی را نمیتوان صرفاً در شاخصهایی مانند نرخ تولد، باروری، ازدواج، طلاق و مهاجرت خلاصه کرد، بلکه برای فهم دقیقتر این مسائل باید مجموعهای از عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، امنیتی و معنایی مؤثر بر تحولات جمعیتی نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به اهمیت نسبت میان دولت، بازار، جامعه و خانواده در سیاستگذاریهای جمعیتی گفت: نحوه مواجهه با تحولات خانواده و جمعیت نیازمند بازاندیشی است و نمیتوان این مسائل را صرفاً با سیاستهای مقطعی و دستوری دنبال کرد.
حجت الاسلام چراغی کوتیانی در ادامه نشست سخنان خود را از این نقطه آغاز کرد که جمعیتشناسی در سطح نخست با آمار، اعداد و شاخصهایی مانند تولد، مرگومیر، باروری، ازدواج، طلاق و مهاجرت سروکار دارد، اما تحلیل عمیقتر پدیدههای جمعیتی نیازمند توجه به لایههای زیرین اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، امنیتی و معنایی است.
از «بحران» به «دگرگونی»
یکی از محورهای اصلی سخنان وی، بازتعریف مفهوم بحران خانواده بود. او تصریح کرد که کاهش باروری و کاهش رشد جمعیت را نباید بهصورت مستقیم نشانه فروپاشی خانواده دانست.
وی افزود: خانواده همچنان یک نهاد اجتماعی پویاست که در برابر شرایط جدید، خود را بازتنظیم میکند و ساختار، روابط، ارزشها و الگوهای رفتاری آن در حال تغییر است. از این منظر، «مسئله» خانواده با «بحران»، «دگرگونی» و «فروپاشی» یکسان نیست.
حجت الاسلام چراغی کوتیانی هشدار داد که اگر وضعیت موجود صرفاً بحران تلقی شود، سیاستگذار ممکن است به سمت اقدامات فوری، موعظه و سیاستهای ضربتی حرکت کند؛ در حالی که اگر مسئله به عنوان دگرگونی فهم شود، ضرورت فراهم کردن شرایطی برای حفظ کارکردهای مطلوب خانواده در شرایط جدید مورد توجه قرار میگیرد.
خانواده؛ کانون تحولات جمعیتی
وی خانواده و روابط و تصمیمهای درون آن را کانون مهم این تحولات دانست و گفت: تغییر ارزشهای درونی خانواده، الگوهای تصمیمگیری درباره ازدواج و فرزندآوری را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
وی در عین حال تأکید کرد: سخن گفتن از تغییر ارزشها به معنای قضاوت درباره ایمان یا بیایمانی افراد نیست؛ بلکه منظور، تغییر ارزشهای عملی، ترجیحات و نظام تصمیمگیری انسانها در شرایط جدید اجتماعی است.
حجت الاسلام چراغی کوتیانی با اشاره به مفهوم «مهندسی مکانیکی جمعیت» گفت: اگر جمعیت همچون یک سیستم قابل تنظیم از بیرون دیده شود و خانواده صرفاً به واحدی برای تولید جمعیت تبدیل شود، عاملیت انسان نادیده گرفته میشود.
وی بر این اساس، حرکت از «حکمرانی دستوری» به سمت «تسهیلگری اجتماعی» را ضروری دانست؛ رویکردی که در آن به جای تمرکز صرف بر تغییر رفتار، موانع ساختاری و ناامنیهای پیش روی خانوادهها مورد توجه قرار میگیرد.
بازار کار، هزینه مراقبت و امنیت اقتصادی
وی بر ضرورت توجه به امنیت شغلی زنان پس از بارداری و زایمان، مشارکت پدران در مراقبت از فرزند و ایجاد سازوکارهایی برای هماهنگی میان اشتغال و زندگی خانوادگی تأکید کرد.
حجت الاسلام چراغی کوتیانی در ادامه، ثبات اقتصادی و پیشبینیپذیری آینده را نیز مهم دانست و گفت: خانوادهای که نسبت به آینده درآمد، مسکن و شغل خود اطمینان ندارد، برای تصمیمی بلندمدت مانند فرزندآوری با دشواری بیشتری مواجه خواهد بود.
نسبت فرهنگ دینی و زندگی معاصر
وی تأکید کرد: سبک زندگی اسلامی نباید با سبک زندگی سنتی یکسان تلقی شود؛ زیرا جامعه، فناوری، اقتصاد، آموزش، بازار کار و روابط اجتماعی تغییر کردهاند.
وی بر ایجاد همزیستی میان عناصر هویتی سنتی، دینی و مدرن تأکید کرد و ارزشهایی مانند مادری، فرزند و همراهی با همسر را از جمله عناصر مهم نظام معنایی خانواده برشمرد.
فرهنگسازی؛ ضروری اما ناکافی
حجت الاسلام چراغی کوتیانی فرهنگسازی را یکی از مؤلفههای مهم سیاست جمعیتی دانست، اما تأکید کرد که فرهنگسازی به تنهایی کافی نیست.
حجت الاسلام چراغی کوتیانی افزود: فرهنگ در خلأ شکل نمیگیرد و میان پیامهای فرهنگی و شرایط واقعی زندگی باید هماهنگی وجود داشته باشد. اگر از ارزش مادری و فرزند سخن گفته شود اما زنان با ناامنی شغلی مواجه باشند یا خانواده برای تأمین مسکن و هزینه مراقبت از کودک با مشکل روبهرو باشد، میان ارزشهای اعلامی و تجربه واقعی زندگی شکاف ایجاد میشود. بنابراین فرهنگ، اقتصاد، بازار کار، خدمات اجتماعی و سیاستگذاری باید در کنار یکدیگر دیده شوند.
جمعبندی؛ پشت عدد جمعیت را ببینیم
حجت الاسلام چراغی کوتیانی در پایان با تأکید بر اینکه مسئله امروز نه «مرگ خانواده» و نه «مرگ جمعیت» است، گفت: جامعه با دگرگونی عمیق در خانواده مواجه است و بخشی از برونداد این دگرگونی در شاخصهای جمعیتی مشاهده میشود.
وی تأکید کرد: پشت عدد جمعیت، تصمیم انسانها، پشت تصمیم انسانها خانواده و روابط خانوادگی، و پشت خانواده ارزشها و نظام معنایی قرار دارد و در کنار همه اینها، ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی نیز نقش دارند.
حجت الاسلام چراغی کوتیانی در پایان بر ضرورت حرکت از حکمرانی دستوری به سمت تسهیلگری اجتماعی، از مهندسی مکانیکی جمعیت به سمت حکمرانی خانوادهمحور و از مشوقهای مقطعی به سمت ایجاد امنیت، ثبات و پیشبینیپذیری پایدار تأکید کرد.
وی همچنین خاطرنشان کرد: تغییر مسیر روندهای فرهنگی نیازمند زمان و عقلانیت است و باید سیاست اقتصادی، تنظیم بازار کار، خدمات اجتماعی و بازسازی نظام معنایی و فرهنگی در کنار یکدیگر قرار گیرند.