عصر قم - عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام با تبیین مفهوم نظریه در مطالعات ارتباطات گفت: نظریه را میتوان همچون تور، عینک و نقشهای دانست که به انسان کمک میکند واقعیتهای پیچیده اجتماعی و ارتباطی را بهتر ببیند، دستهبندی و تحلیل کند.
حجتالاسلام علیاصغر اسلامیتنها در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، با اشاره به اهمیت نظریه در فهم پدیدههای ارتباطی اظهار داشت: نظریه مجموعهای از گزارههای مرتبط با یکدیگر است که به ما امکان میدهد پدیدهها را توصیف، تبیین و تفسیر کنیم؛ بنابراین نظریه صرفاً مجموعهای از مطالب برای حفظ کردن نیست، بلکه ابزاری برای فهم دقیقتر جهان پیرامون است .
وی افزود: برای فهم بهتر نظریه میتوان از سه استعاره «تور»، «عینک» و «نقشه» استفاده کرد. هر کدام از این استعارهها بخشی از کارکرد نظریه را نشان میدهند و کمک میکنند بدانیم نظریه چگونه بر نوع نگاه ما به واقعیت اثر میگذارد .
نظریه مانند تور، همه واقعیت را در بر نمیگیرد
این استاد حوزه و دانشگاه با تشبیه نظریه به تور خاطرنشان کرد: وقتی تور را در آب میاندازیم، همه چیز را نمیگیرد؛ بلکه بر اساس اندازه سوراخها و ساختار خود، برخی چیزها را میگیرد و برخی دیگر از آن عبور میکنند. نظریه نیز همین ویژگی را دارد و نمیتواند تمام ابعاد واقعیت را به یک اندازه در اختیار ما قرار دهد .
حجتالاسلام اسلامی ادامه داد: هر نظریه برخی روابط و عناصر واقعیت را برجسته میکند و در عین حال ممکن است نسبت به برخی ابعاد، سکوت داشته باشد. بنابراین نباید انتظار داشته باشیم یک نظریه به تنهایی بتواند تمام ابعاد یک پدیده پیچیده اجتماعی یا ارتباطی را توضیح دهد .
وی با اشاره به نمونهای از نظریههای ارتباطی تصریح کرد: برای مثال، نظریه تعاملگرایی نمادین به ما کمک میکند روابط و تعاملات میان افراد و مفاهیمی مانند «من» و «خود» را بهتر بررسی کنیم؛ اما ممکن است در این چارچوب، برخی مسائل ساختاری، قدرت و زمینههای اجتماعی به اندازه سایر ابعاد برجسته نباشند .
حجتالاسلام اسلامیتنها نظریه را به «عینک» نیز تشبیه کرد و گفت: وقتی عینک خاصی به چشم میزنیم، جهان را از طریق همان عینک میبینیم. نظریه نیز نوعی چارچوب ذهنی در اختیار پژوهشگر قرار میدهد که بر اساس آن، برخی ابعاد واقعیت بیشتر دیده و برخی ابعاد کمتر مورد توجه قرار میگیرند .
وی ادامه داد: ممکن است یک پدیده واحد از منظر نظریههای مختلف، توضیحهای متفاوتی پیدا کند. برای نمونه، درباره افسردگی میتوان از منظر روانکاوی یا از منظر شناختی به مسئله نگاه کرد و هر کدام بخشی از واقعیت را برجسته میکنند .
این پژوهشگر حوزه ارتباطات افزود: واقعیت اجتماعی پیچیده و چندبعدی است و به همین دلیل، شناخت آن نیازمند توجه به دیدگاههای مختلف است. استفاده از نگاههای میانرشتهای نیز میتواند به درک کاملتر پدیدهها کمک کند .
نظریه، نقشهای برای حرکت در جهان اجتماعی است
حجتالاسلام اسلامی در ادامه، نظریه را به نقشه تشبیه کرد و گفت: همانطور که نقشه، تمام جزئیات یک شهر را در خود جای نمیدهد، نظریه نیز نسخهای سادهشده از واقعیت است که به ما کمک میکند در میان پیچیدگیهای جهان اجتماعی و ارتباطی مسیر خود را پیدا کنیم .
وی افزود: نقشه به دلیل سادهسازی، الزاماً تمام واقعیت را نشان نمیدهد؛ اما همین سادهسازی به انسان امکان میدهد مسیرها، روابط و نقاط مهم را بهتر تشخیص دهد. نظریه نیز چنین کارکردی دارد و با نظم دادن به واقعیت، امکان مطالعه و تحلیل آن را فراهم میکند .
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر ضرورت نگاه انتقادی به نظریهها خاطرنشان کرد: هیچ نظریهای را نباید بدون بررسی و ارزیابی پذیرفت. نظریه باید در ارتباط با شواهد و واقعیت مورد سنجش قرار گیرد و نقاط قوت، محدودیتها و کاستیهای آن شناخته شود .
یادگیری نظریه، حفظ کردن مطالب نیست
حجتالاسلام اسلامیتنها با بیان اینکه یکی از خطاهای رایج در آموزش نظریه، تقلیل آن به حفظ کردن تعاریف است، گفت: یادگیری نظریه زمانی اتفاق میافتد که فرد بتواند با استفاده از آن نظریه، پدیدههای واقعی را ببیند و تحلیل کند .
وی ادامه داد: دانشجو نباید صرفاً تعریف یک نظریه یا نام صاحب آن را به خاطر بسپارد؛ بلکه باید بتواند از آن نظریه برای فهم یک پدیده ارتباطی یا اجتماعی استفاده کند. در واقع، نظریه زمانی آموخته شده است که به بخشی از شیوه نگاه کردن و تحلیل کردن فرد تبدیل شود .
حجتالاسلام اسلامیتنها با اشاره به اینکه نظریه نوعی گفتمان تخصصی ایجاد میکند، اظهار داشت: وقتی فرد یک نظریه را بهدرستی یاد میگیرد، تنها چند مفهوم جدید به ذهن او اضافه نمیشود، بلکه نوع نگاه او به پدیدهها نیز تغییر میکند و میتواند مسائل را از منظر یک متخصص ببیند .
وی افزود: برای مثال، ممکن است یک فرد عادی در مواجهه با یک پرچم، صرفاً یک نشانه یا نماد را مشاهده کند؛ اما کسی که ارتباطات را مطالعه کرده است، میتواند از خود بپرسد این پرچم در چه شرایطی و چگونه به یک رسانه تبدیل میشود و چه پیامی را منتقل میکند .
رسانه تنها به رسانههای جمعی محدود نمیشود
این پژوهشگر حوزه ارتباطات با اشاره به دیدگاه مارشال مکلوهان گفت: در مطالعات ارتباطات، رسانه را نباید فقط به رسانههای جمعی مانند تلویزیون و رادیو محدود کرد. مکلوهان رسانه را در معنای گستردهتری بررسی میکند و آن را به مثابه امتداد برخی تواناییهای انسانی مورد توجه قرار میدهد .
وی افزود: در این نگاه، رادیو میتواند امتداد گوش و تلویزیون امتداد چشم تلقی شود. همچنین در بحث رسانههای گرم و سرد، میزان اطلاعاتی که رسانه در اختیار مخاطب قرار میدهد و میزان مشارکت مورد نیاز مخاطب اهمیت پیدا میکند .
حجتالاسلام اسلامیتنها در پایان تأکید کرد: هدف از یادگیری نظریه این نیست که مجموعهای از اصطلاحات و تعاریف را حفظ کنیم؛ بلکه باید نظریه را به ابزاری برای دیدن، فهمیدن و تحلیل کردن تبدیل کنیم. زمانی میتوان گفت نظریه را آموختهایم که بتوانیم با کمک آن، پدیدههای واقعی زندگی اجتماعی و ارتباطی را دقیقتر مشاهده و تحلیل کنیم .