عصر قم - نخستین پیشهمایش هشتمین دوره کتاب سال حکومت اسلامی با موضوع بررسی مبانی فقهی، کلامی و حقوقی راهبرد «إثخان فی الارض» در نبرد نامتقارن در خانه فرهنگ دانشگاه قم برگزار شد.
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، نخستین پیشهمایش هشتمین دوره کتاب سال حکومت اسلامی با موضوع «بررسی مبانی فقهی، کلامی و حقوقی راهبرد إثخان فی الأرض در نبرد نامتقارن» با حضور حجتالاسلام والمسلمین محمدحسین بیاتی، نماینده مردم آذربایجان غربی در مجلس خبرگان رهبری، حجتالاسلام والمسلمین حسین ردایی، نماینده مردم استان البرز در مجلس خبرگان رهبری و حجتالاسلام مهدی گرامیپور، عضو هیئت علمی دانشگاه قم برگزار شد.
در این نشست که با محور بررسی الزامات فقهی، حقوقی، کلامی و راهبردی گفتمان مقاومت و ادبیات خونخواهی رهبر شهید انقلاب اسلامی برگزار شد، سخنرانان به تبیین مفهوم «إثخان فی الأرض» در قرآن کریم و نسبت آن با قواعد جنگ در اسلام، جنگهای نامتقارن، بازدارندگی، صلح و آتشبس، سلاحهای کشتار جمعی و نقش ولیامر در تشخیص موضوع پرداختند. این پیشهمایش در چارچوب سلسله نشستهای علمی مرکز تحقیقات حکومت اسلامی وابسته به دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری برگزار شد؛ مرکزی که هر ساله همایش «کتاب سال حکومت اسلامی» را در چهار محور حقوق اساسی اسلام، اندیشه سیاسی اسلام، فقه حکومتی و تجربه حکمرانی دینی برگزار میکند.
محور راهبردی همایش امسال، گفتمان مقاومت و ادبیات خونخواهی رهبر شهید انقلاب اسلامی اعلام شده و در پیشهمایشهای علمی آن، ابعاد فقهی، حقوقی، کلامی و سیاسی این مسئله مورد بررسی قرار میگیرد. در نخستین پیشهمایش نیز پرسش اصلی این بود که در الگوی جنگهای جدید، چگونه میتوان میان «إثخان مشروع» و «ارعاب نامشروع» و همچنین میان «اقتدار مشروع» و «خشونت نامشروع» مرزبندی کرد و در عین حال، تکلیفگرایی اخلاقی و دینی را با اقتضائات راهبردی جنگ جمع نمود.
إثخان؛ یک نتیجه عینی در میدان نبرد، نه مجوزی برای خشونت نامحدود
حجتالاسلام مهدی گرامیپور در ابتدای مباحث علمی این پیشهمایش، با عنوان «تبیین تفسیری و فقهی إثخان فی الأرض در جنگ نامتقارن»، تأکید کرد که مفهوم إثخان در قرآن کریم را نباید به عنوان یک فن رزمی، ابزار جنگی یا مجوزی مستقل برای تشدید نامحدود خشونت تلقی کرد.
وی با اشاره به دو مورد استعمال تعبیر «إثخان» در آیه ۶۷ سوره انفال و آیه ۴ سوره محمد، اظهار داشت: إثخان وصف یک نتیجه عینی در میدان منازعه است؛ به این معنا که نیروی مهاجم به اندازهای ناتوان شود که قدرت مؤثر برای ادامه تعرض یا بازتولید فوری صحنه نبرد از او سلب شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم تصریح کرد که تحقق این نتیجه، یک آستانه حقوقی ایجاد میکند؛ به گونهای که پیش از تحقق آن، اخذ اسیر نباید جایگزین دفع بالفعل دشمن شود، اما پس از تحقق إثخان و قرار گرفتن دشمن تحت سلطه، فرد از وضعیت مقاتل بالفعل خارج شده و به اسیر واجبالوثاق تبدیل میشود و سپس موضوع «مَنّ» یا «فداء» قرار میگیرد.
حجت الاسلام گرامیپور بر همین اساس، فقه إثخان را «فقه قاطعیت مقید به موضوع، تناسب، تفکیک و توقف» دانست و خاطرنشان کرد که این مفهوم نه به معنای خشونت رهاشده از غایت است و نه میتواند دستاویزی برای تعلل در دفع تجاوز قرار گیرد.
وی در ادامه با اشاره به برخی تفاسیر که إثخان را به معنای مبالغه و شدت در قتل دانستهاند، گفت که کشتار فراوان، در واقع مصداق غالب إثخان در جنگهای کهن بوده است؛ چراکه در جنگهای گذشته، مواجههها عمدتاً تنبهتن و نزدیک بود، اما نمیتوان این مصداق تاریخی را به عنوان تعریف منحصر به فرد إثخان در نظر گرفت.
این استاد دانشگاه با توجه به تحول ماهیت جنگها افزود: در جنگهای امروز که بخش قابل توجهی از درگیریها هوایی، الکترونیک و مبتنی بر فناوری است و نیروهای زمینی کمتر درگیر میشوند، معیار إثخان باید بر اساس شکستن قدرت مؤثر دشمن سنجیده شود و قتل تنها یکی از مصادیق تاریخی آن به شمار میرود.
حجت الاسلام گرامیپور همچنین نسبت به توسعه بیضابطه مفهوم إثخان به عرصههای غیرنظامی هشدار داد و گفت که آیه ۶۷ سوره انفال در سیاق یک وضعیت عینی نظامی و درباره مسئله اسیرگیری پیش از ناتوانسازی دشمن سخن میگوید و نمیتوان بدون دلیل، این مفهوم را به استیلای جهانی یا سیطره نامحدود سیاسی، اقتصادی و اجتماعی توسعه داد.
وی با اشاره به کاربرد ماده «ثخن» در منابع لغوی و فقهی اظهار داشت که این واژه بر غلظت، سنگینی و استحکام دلالت دارد و در کاربرد آن درباره دشمن، ناتوانسازی و از دست رفتن قدرت تحرک در میدان جنگ مورد توجه قرار گرفته است.
دو آیه قرآن و ترسیم یک رژیم حقوقی چهارمرحلهای در جنگ
این استاد دانشگاه با تشریح نسبت آیه ۶۷ سوره انفال و آیه ۴ سوره محمد، تأکید کرد که میان این دو آیه تعارضی وجود ندارد و نمیتوان رابطه آنها را بر مبنای نسخ و منسوخ تحلیل کرد؛ بلکه این دو آیه در کنار یکدیگر، یک رژیم حقوقی چهارمرحلهای را ترسیم میکنند.
گرامیپور توضیح داد که در این چارچوب، ابتدا مواجهه رزمی و قتال مطرح است، سپس جنگ تا رسیدن به مرحله إثخان و ناتوانسازی دشمن ادامه مییابد، پس از غلبه بر دشمن مسئله بستن وثاق و اسیرگیری مطرح میشود و در نهایت نیز اسیر میتواند موضوع «مَنّ» یا «فداء» قرار گیرد.
وی افزود: نکته مهم در آیه ۶۷ سوره انفال، تقدم دفع تهدید اصلی بر منافع مادی زودرس است؛ از همین رو، قرآن کریم اخذ اسیر پیش از تحقق إثخان را با توجه به تقدم «عرض دنیا» بر غایت الهی مورد نکوهش قرار داده است.
حجت الاسلام گرامیپوردر ادامه با اشاره به ویژگی جنگهای نامتقارن گفت که در چنین جنگهایی به دلیل نبود آرایش ثابت و حضور پراکنده نیروها، إثخان را نمیتوان صرفاً با شمار تلفات یا تصرف جغرافیا سنجید. از نظر وی، از دست رفتن فرماندهی مؤثر دشمن، کاهش توان اجرای حمله قریبالوقوع، قطع یا اختلال پایدار در زنجیره تجهیز و ناتوانی دشمن از سازماندهی مجدد در افق زمانی متناسب با تهدید، از جمله شاخصهایی است که میتواند در احراز إثخان مورد توجه قرار گیرد.
وی در پایان این بخش، إثخان را یک موضوع مرکب در ساختار تصمیمگیری دانست و اظهار داشت که فقیه حدود حکم و مفهوم را استخراج میکند، کارشناس نظامی و اطلاعاتی استمرار یا زوال توان دشمن را احراز میکند و در نهایت ولیامر یا نهاد صالح قانونی بر اساس مصالح و مفاسد درباره آن تصمیم میگیرد.
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی: بهترین معادل إثخان در فارسی «زمینگیر کردن» است
در ادامه این پیشهمایش، حجتالاسلام والمسلمین محمدحسین بیاتی، نماینده مردم آذربایجان غربی در مجلس خبرگان رهبری، به تبیین مبانی فقهی مفهوم إثخان پرداخت و گفت که إثخان حقیقت شرعیه ندارد و با تتبع در کلمات فقها میتوان دریافت که این واژه بر همان معنای لغوی خود باقی مانده است.
وی با تشریح ریشه لغوی «ثخانت» و «سخونت» اظهار داشت که این مفاهیم بر غلظت و سنگینی دلالت دارند و جوهر معنای إثخان، «زمین نشستن، سنگین شدن و سلب قدرت حرکت» است؛ از این رو بهترین معادل فارسی برای إثخان، «زمینگیر کردن» است.
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی با اشاره به کلمات فقهای شیعه تأکید کرد که إثخان به معنای قتل کثیر یا مبالغه در کشتار نیست. وی برای نمونه به سخن صلاح علوی در «الکافی فی الفقه» اشاره کرد که اسیرگیری رزمنده مسلمان را پیش از آنکه جراحت، دشمن را زمینگیر و بیدفاع کرده باشد، جایز نمیداند.
نماینده مردم آذربایجان غربی در مجلس خبرگان رهبری همچنین با اشاره به عبارت علامه در «قواعد» گفت که در صورت إثخان دشمن توسط یک رزمنده و کشته شدن وی توسط رزمندهای دیگر، سلب متعلق به کسی است که دشمن را إثخان کرده است؛ مسئلهای که به گفته وی، نشان میدهد مفهوم إثخان با قتل یکسان نیست و میان این دو عنوان تفاوت وجود دارد.
وی کاربرد مفهوم إثخان در باب صید را نیز مورد اشاره قرار داد و گفت که در آنجا نیز إثخان به معنای سلب قدرت پرواز و حرکت شکار است و از همین رو، مجموعه شواهد فقهی و لغوی نشان میدهد که عنصر اصلی در مفهوم إثخان، «سلب قدرت» است، نه صرفاً کشتن.
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی در ادامه با تأکید بر عدم تعارض میان آیات سوره انفال و سوره محمد گفت که آیه ۶۷ سوره انفال ناظر به مرحله پیش از تحقق إثخان است و از اسیرگیری پیش از زمینگیر شدن دشمن منع میکند، در حالی که آیه ۴ سوره محمد وضعیت پس از تحقق إثخان را بیان میکند.
منافع اقتصادی نباید بر زمینگیر کردن دشمن مقدم شود
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به تقابل قرآنی میان «إثخان فی الأرض» و «تبتغون عرض الدنیا» اظهار داشت که حتی اگر اسیرگیری و دریافت فدیه سود اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته باشد، نباید منافع مادی نزدیک بر اولویت زمینگیر کردن نظامی دشمن مقدم شود.
وی این مسئله را در چارچوب نگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی به رابطه اقتصادی با آمریکا نیز مورد توجه قرار داد و با اشاره به خاطرهای از ایشان گفت که مخالفتی با اصل رابطه اقتصادی با آمریکا مطرح نبوده، بلکه مسئله زمان و شرایط آن است و برقراری چنین رابطهای زمانی معنا پیدا میکند که برابری در جایگاه سیاسی و تحقق إثخان دشمن حاصل شده باشد.
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی تشخیص مصداق زمینگیر شدن دشمن را بر عهده ولیامر و با بهرهگیری از نظر کارشناسان نظامی دانست و در ادامه به نسبت إثخان با صلح، هدنه و مهادنه پرداخت.
وی تصریح کرد که صلح و آتشبس در فقه جهاد، ماهیتی موقت دارند و در مسیر رسیدن به إثخان تعریف میشوند، نه اینکه غایت إثخان را مقید یا لغو کنند. این استاد حوزه همچنین با استناد به مباحث مطرحشده از سوی رهبر شهید انقلاب اسلامی در کتاب «ثلاث رسائل فی الجهاد» و آیه شریفه «فلا تهنوا و تدعوا إلى السلم»، بر حرمت دعوت ابتدایی مسلمانان به صلح در شرایطی که جنگ در جریان است تأکید کرد.
سلاحهای کشتار جمعی؛ ابزار نامشروع در چارچوب قواعد جنگ اسلامی
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی سلاحهای کشتار جمعی را به دلیل آنچه مصداق افساد، إهلاک حرث و نسل و ناتوانی از تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان دانست، شرعاً ممنوع و نامشروع عنوان کرد و با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب اسلامی بر «نقطهزنی» در قضیه موشکی گفت که حفظ جان غیرنظامیان و جلوگیری از آسیب به کودکان، زنان و پیران، از الزامات شرعی در جنگ است.
وی تأکید کرد که هر ابزاری که مصداق اعتداء و هلاکت نسل نباشد و کارشناسان آن را در تحقق زمینگیر شدن دشمن مؤثر تشخیص دهند، میتواند در چارچوب قواعد شرعی مورد بررسی قرار گیرد.
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی استخدام و بهکارگیری سلاح هستهای را شرعاً حرام دانست و درباره ساخت و نگهداری آن، دیدگاهی را مطرح کرد که در صورت یقین به عدم امکان استفاده، ساخت آن را مصداق تبذیر میداند. در مقابل، یکی از اساتید حاضر در جلسه تأکید کرد که ساخت و داشتن توانمندی هستهای را میتوان از باب ایجاد ارعاب و بازدارندگی در برابر دشمن تحلیل کرد و یادآور شد که رهبر معظم انقلاب اسلامی، بهکارگیری سلاح هستهای را حرام دانستهاند، نه اصل داشتن توانمندی بازدارنده را.
حجتالاسلام والمسلمین ردایی: در جنگ ترکیبی، هدف دشمن فلج کردن ارادههاست
حجتالاسلام والمسلمین حسین ردایی، نماینده مردم استان البرز در مجلس خبرگان رهبری، با اشاره به تحول ماهیت جنگها اظهار داشت که جنگهای گذشته عمدتاً متقارن، خطی و رو در رو بودند، اما از زمان انقلاب صنعتی و به ویژه در دوران معاصر، جنگها به سمت الگوهای نامتوازن، ترکیبی، اطلاعاتی و جنگ ارادهها حرکت کردهاند.
وی با بیان اینکه هدف اصلی دشمن در جنگ ترکیبی، برهم زدن قوای تصمیمگیری و فلج کردن ارادههاست، اظهار داشت که قرآن کریم نیز برنامهای جامع برای تقویت ارادهها در اختیار جامعه اسلامی قرار داده است.
حجتالاسلام والمسلمین ردایی افزود که دشمن در جنگهای جدید از ابزارهای سیاسی، اقتصادی، سایبری، روانی و رسانهای استفاده میکند تا در ذهن نخبگان و مردم ابهام ایجاد کند و مرز میان جنگ و صلح یا هجوم و دفاع را مخدوش سازد.
وی در ادامه با استناد به آیه ۶۷ سوره انفال، مفهوم إثخان را در جنگهای نامتقارن مورد توجه قرار داد و گفت که در این شرایط باید چنان اقتدار قاطع و ضربه فلجکنندهای ایجاد شود که فکر تجاوز مجدد از دشمن سلب گردد.
نماینده مردم البرز در مجلس خبرگان رهبری با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی در جلد نهم «المیزان» اظهار داشت که آیه إثخان میتواند به عنوان مستندی مهم برای یک راهبرد کلی در جهت خاتمه دادن سریع و قاطع به مخاصمه دشمن مورد توجه قرار گیرد.
حجتالاسلام والمسلمین ردایی مسئله اصلی پژوهش را این دانست که آیا إثخان فی الأرض قابلیت بازخوانی به عنوان یک راهبرد کلامی، فقهی و حقوقی در نبردهای نامتقارن را دارد یا خیر و در پاسخ، مبانی کلامی این راهبرد را در اصل توحید افعالی و قاعده «نفی سبیل» جستوجو کرد.
وی با اشاره به آیه «لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا» تصریح کرد که نفی سبیل به معنای نفی ولایت، سلطه و تسلیم در برابر طاغوت و بستن مجاری نفوذ دشمن است.
نفی سبیل و ضرورت ایجاد بازدارندگی ترکیبی
حجتالاسلام والمسلمین ردایی ارتباط این اصل با راهبرد إثخان را در این نکته دانست که حفظ جامعه اسلامی از سلطه دشمن در یک رویارویی نامتقارن، بدون دستیابی به اقتدار قاطع و ضربات فلجکننده امکانپذیر نیست. به گفته وی، اگر جامعه اسلامی در برابر تجاوز، رفتاری انفعالی یا مبتنی بر سازش زودهنگام داشته باشد، زمینه تثبیت سلطه دشمن فراهم خواهد شد.
وی برخورداری از توان و سلاحهای بازدارنده را یکی از ابزارها و مصادیق إثخان فی الأرض در دنیای امروز دانست و اظهار داشت که داشتن قدرت بازدارنده را نمیتوان مصداق تبذیر دانست، بلکه این توانمندی میتواند به عنوان مصرفی عقلایی برای ارعاب دشمن و حفاظت از جامعه اسلامی مورد تحلیل قرار گیرد.
حجتالاسلام والمسلمین ردایی در ادامه، راهبرد إثخان را با قواعد فقهی اضطرار، ضرورت و دفع ضرر مرتبط دانست و گفت که حکمت إثخان فی الأرض در فقه دفاع، ایجاد بازدارندگی نامتقارن در بالاترین سطح دفاعی و سلب اراده تجاوز از دشمن است.
این استاد حوزه و دانشگاه در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد که بررسی جامع مبانی معرفتی، حقوقی، کلامی و فقهی نشان میدهد که میتوان از «إثخان فی الأرض» به عنوان یک دکترین راهبردی سخن گفت؛ دکترینی که از نظر وی، مجوزی برای خشونت بیحد و ادامه نامحدود جنگ نیست، بلکه راهبردی بازدارنده با کارکرد تهاجمی ـ دفاعی برای ایجاد موازنه اقتدار و پایانبخشی سریع و قاطع به تجاوزات دشمن در بستر جنگهای نابرابر است.
رونمایی از «مبانی الفکر السیاسی فی الإسلام»
پس از پایان بخش علمی پیشهمایش، آیین رونمایی از اثر جدید مرکز تحقیقات حکومت اسلامی با عنوان «مبانی الفکر السیاسی فی الإسلام» برگزار شد.
این اثر به تألیف حجت الاسلام و المسلمین مجتبی مصباح یزدی و حجت الاسلام محیطی اردکانی و به زبان عربی تدوین شده و به تحلیل اندیشه ولایت فقیه از مبانی معرفتشناختی تا نظام حکمرانی میپردازد. رونمایی از این اثر با حضور اساتید و میهمانان پیشهمایش انجام شد.
در بخش پایانی جلسه همچنین نمایندگان مؤسسه موعود، به معرفی «رساله تخصصی امر به معروف و نهی از منکر» پرداختند و بر ضرورت احیای این فریضه تأکید کردند. در این بخش عنوان شد که در شرایط کنونی، علاوه بر پژوهشهای فقهی درباره امر به معروف و نهی از منکر، باید راهکارها، اسلوبها و روشهای نوین انتقال معروف و پیشگیری از منکر متناسب با اقتضائات نسل جدید، به ویژه نسل Z، مورد مطالعه و برنامهریزی قرار گیرد.
بر این اساس، نخستین پیشهمایش هشتمین دوره کتاب سال حکومت اسلامی تلاش داشت مفهوم قرآنی «إثخان فی الأرض» را از یک تعبیر صرفاً تاریخی درباره جنگهای گذشته فراتر برده و نسبت آن را با مسائل فقهی و راهبردی جنگهای جدید بررسی کند؛ مسئلهای که در سخنان سه استاد حاضر، از ابعاد تفسیری و فقهی تا مباحث بازدارندگی، جنگ ترکیبی، قواعد درگیری، صلح و آتشبس و محدودیتهای شرعی ابزارهای جنگی مورد واکاوی قرار گرفت.