عصر قم - پیشنشست همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» با موضوع «پیامدهای رشد جمعیت جهان بر امنیت و منافع برونمرزی ایالات متحده؛ بازخوانی سند مطالعات امنیتی NSSM 200» برگزار شد.
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، پیشنشست همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» با موضوع «پیامدهای رشد جمعیت جهان بر امنیت و منافع برونمرزی ایالات متحده؛ بازخوانی سند مطالعات امنیتی NSSM 200» برگزار شد .
محمد بهلگردی، پژوهشگر جمعیتشناسی، در این پیشنشست با اشاره به ابعاد گسترده مسئله جمعیت اظهار داشت: وقتی از جمعیت سخن میگوییم، در واقع درباره مجموعهای از مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، امنیتی و حتی ژئوپلیتیکی صحبت میکنیم .
وی افزود: به همین دلیل، جمعیت را باید یکی از مسائل مهم و میانرشتهای علوم انسانی دانست؛ موضوعی که با بسیاری از حوزههای دیگر ارتباط مستقیم دارد و بررسی آن نیازمند نگاهی تاریخی، تطبیقی و میانرشتهای است .
پژوهشگر جمعیتشناسی با اشاره به موضوع این پیشنشست خاطرنشان کرد: مسئله جمعیت را میتوان از منظر جمعیتشناسی سیاسی و در ارتباط با قدرت، امنیت، اقتصاد سیاسی بینالملل، مهاجرت، قومیتها و مناسبات ملی، منطقهای و بینالمللی بررسی کرد .
بهلگردی، بازخوانی سند NSSM 200 و زمینه شکلگیری آن را یکی از محورهای اصلی بحث دانست و گفت: منطق تحلیلی این سند در پیوند با منابع، اقتصاد، توسعه و امنیت نیز باید مورد مطالعه قرار گیرد .
وی بررسی راهبردها و سازوکارهای سیاستگذاری جمعیتی در سطح جهان و همچنین تجربه ایران را از دیگر محورهای این بحث عنوان کرد و افزود: سیاستهای جمعیتی ایران نیز باید با رویکردی تاریخی و تطبیقی مورد مطالعه قرار گیرد .
این پژوهشگر با اشاره به اهداف برگزاری پیشنشستهای همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده تصریح کرد: تلاش این نشستها آن است که ابعاد مختلف مسئله جمعیت بررسی شود و در هر نشست، یکی از ابعاد کمتر مورد توجه این مسئله با حضور استادان و کارشناسان مورد واکاوی قرار گیرد .
جمعیت فقط یک عدد نیست
در ادامه، دکتر عرب، کارشناس روابط بینالملل و عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، با اشاره به ویژگیهای تحولات امروز جهان اظهار داشت: مواجهه کشورها با یکدیگر، چه در چارچوب نظم موجود و چه در چارچوب نظم در حال شکلگیری، دیگر صرفاً کلاسیک و تکلایه نیست و به سمت مواجهههای ترکیبی و هیبریدی حرکت کرده است .
وی افزود: یکی از مهمترین موضوعات عصر حاضر مسئله جمعیت است؛ موضوعی که ابعاد فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و روانشناختی دارد و از این منظر در ذیل جمعیتشناسی سیاسی قابل بررسی است .
عرب با بیان اینکه جمعیتشناسی سیاسی در مرز میان علوم سیاسی و جامعهشناسی قرار دارد، گفت: کنشگری سیاسی جمعیت، اقتصاد سیاسی بینالملل، مهاجرت، قومیتها، قدرت و امنیت و نسبت این مؤلفهها با جمعیت، از جمله موضوعات این حوزه است .
وی هیدروپلیتیک، مناسبات جمعیت با نظام سیاسی، مهاجرت، ساختار قدرت و تحولات جمعیتی در سطوح ملی، منطقهای و بینالمللی را از دیگر موضوعات جمعیتشناسی سیاسی برشمرد و خاطرنشان کرد: مطالعه اسناد بینالمللی جمعیتی نیز یکی از بخشهای مهم این حوزه است و سند NSSM 200 در همین چارچوب قابل بررسی است .
این کارشناس روابط بینالملل درباره سند NSSM 200 گفت: عنوان رسمی این سند «پیامدهای رشد جمعیت جهان بر امنیت و منافع برونمرزی ایالات متحده» است و این سند در سال ۱۹۷۴ در ساختار مطالعات امنیت ملی آمریکا تهیه شد .
وی تأکید کرد : NSSM 200 را نباید صرفاً یک سند جمعیتی دانست؛ مسئله اصلی آن، پیوند دادن تحولات جمعیتی با امنیت، منابع، اقتصاد، توسعه و منافع خارجی آمریکا است .
عرب افزود: اهمیت مطالعه این سند از این جهت است که نشان میدهد سیاستهای جمعیتی چگونه میتوانند در یک چارچوب راهبردی و بلندمدت طراحی شوند و مسئله جمعیت چگونه با غذا، مواد معدنی، سوخت، اقتصاد، توسعه و امنیت پیوند پیدا میکند .
وی ادامه داد: همچنین باید سازوکارهای اجرایی و سیاستگذاری مورد توجه سند را شناخت و بررسی کرد که آیا و تا چه اندازه میتوان میان این الگوها و تحولات جمعیتی کشورهای مختلف، از جمله ایران، ارتباط برقرار کرد .
عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) چهار حوزه اصلی مورد توجه در تحلیل NSSM 200 را منابع غذایی، مواد معدنی و سوخت، اقتصاد و توسعه و سیاست و امنیت عنوان کرد .
وی درباره مسئله غذا اظهار داشت: در این سند، افزایش جمعیت و افزایش تقاضا برای غذا، ثبات اجتماعی و سیاسی، بهرهوری کشاورزی، فناوری، بذرهای اصلاحشده، مکانیزاسیون و حرکت از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن مورد توجه قرار گرفته است .
عرب درباره مواد معدنی و سوخت نیز گفت: در سند، ذخایر معدنی کشورها، میزان مصرف، جمعیت، ظرفیت استخراج و بهرهبرداری از منابع در کنار یکدیگر بررسی شدهاند که نشان میدهد جمعیت، منابع و قدرت اقتصادی در یک شبکه به هم پیوسته قرار دارند .
وی با اشاره به محور اقتصاد و توسعه افزود: آثار رشد جمعیت بر رفاه اقتصادی، پسانداز، سرمایهگذاری، محیط زیست و توسعه مورد توجه قرار گرفته است؛ البته رابطه جمعیت و منابع یک رابطه خطی و ساده نیست و فناوری، افزایش بهرهوری، نوآوری و سرمایه انسانی نیز بر آن اثر میگذارند .
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: جمعیت را میتوان از زاویهای دیگر نیز دید؛ جمعیت نیروی انسانی، بازار، نیروی کار، تولیدکننده، مصرفکننده، ظرفیت علمی، اقتصادی و دفاعی است و در نهایت یکی از عناصر قدرت ملی به شمار میآید .
جمعیت در پیوند با سیاست و امنیت
عرب درباره محور سیاست و امنیت در NSSM 200 اظهار داشت: در این بخش مجموعهای از درگیریها و منازعات در کشورهای کمتر توسعهیافته بررسی شده و تلاش شده است میان برخی از آنها و عوامل جمعیتی ارتباط برقرار شود؛ برای مثال رقابت بر سر زمین، آب، منابع غذایی و مراتع میتواند با فشارهای جمعیتی تشدید شود .
وی افزود: در منطق این سند، رشد جمعیت صرفاً یک مسئله اجتماعی نیست، بلکه میتواند پیامدهایی برای سیاست، امنیت و منافع خارجی داشته باشد .
عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با اشاره به سناریوهای جمعیتی مطرحشده در NSSM 200 گفت: در این سند سه سناریوی ادامه روند موجود، کاهش متوسط رشد و رسیدن به سطح جایگزینی مورد توجه قرار گرفته است .
وی تصریح کرد: نکته مهم فقط اعداد و سناریوها نیست، بلکه باید دید چگونه یک سناریوی جمعیتی به هدف سیاستی تبدیل میشود و سپس برای تحقق آن مجموعهای از سیاستها و برنامههای اجرایی تعریف میشود؛ این همان نقطهای است که جمعیتشناسی وارد حوزه حکمرانی میشود .
عرب شش راهبرد اصلی مورد توجه در سند را راهبرد جهانی، تمرکز بر کشورهای کلیدی، ادغام سیاست جمعیتی با برنامههای توسعه کشورها، ایجاد شرایط مساعد برای کاهش باروری، کمکهای غذایی و کشاورزی و ایجاد تعهد سیاسی برای اجرای برنامهها عنوان کرد .
وی افزود: در سند، مجموعهای از کشورها با توجه به وزن جمعیتی و اهمیت راهبردی آنها مورد توجه ویژه قرار گرفتهاند و در نهایت ۱۳ کشور به عنوان کشورهای دارای اولویت ویژه مطرح شدهاند .
عرب آموزش و فرهنگسازی را از بخشهای مهم سند دانست و گفت: در متن NSSM 200 بر این نکته تأکید شده که استفاده از اجبار و فشار مستقیم لزوماً روش مناسبی برای تغییر رفتار جمعیتی نیست، بلکه باید شرایطی ایجاد شود که افراد، سیاست مطلوب را به عنوان انتخاب خودشان بپذیرند .
وی ادامه داد: اگر به مردم آموزش داده شود که اندازه خاصی از خانواده با رفاه بیشتر، زندگی بهتر و آینده مناسبتر ارتباط دارد، این تصور میتواند به تدریج به یک هنجار اجتماعی تبدیل شود .
این کارشناس روابط بینالملل رسانه را نیز در تغییر نگرش جمعیتی مؤثر دانست و افزود: شناخت ساختار رسانهای هر جامعه اهمیت دارد؛ در یک جامعه ممکن است تلویزیون مؤثرترین ابزار باشد و در جامعهای دیگر مدارس، دانشگاهها، شبکههای اجتماعی یا رسانههای محلی نقش بیشتری داشته باشند .