امام حسن عسکری(ع)؛ الگوی جوان مؤمن در روزگار سختی

عصر قم - میلاد باسعادت امام حسن عسکری(ع) فرصتی برای بازخوانی سیره امام یازدهم شیعیان در عرصه‌های علم، تقوا، شجاعت، صبر و مسئولیت‌پذیری است؛ امامی که با وجود محدودیت‌های شدید حکومت عباسی، ارتباط خود را با شیعیان حفظ کرد، به مشکلات فکری و مادی آنان رسیدگی نمود و با تأکید بر کرامت انسانی، امانت‌داری، رعایت حقوق دیگران و امید به آینده، الگویی ماندگار برای مؤمنان به‌ویژه جوانان ارائه داد.

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: میلاد باسعادت امام حسن عسکری(ع) فرصتی برای بازخوانی سیره شخصیتی است که با وجود کوتاهی عمر و محدودیت‌های شدید سیاسی و اجتماعی، الگویی ماندگار از علم، تقوا، شجاعت، صبر، مسئولیت‌پذیری و امیدآفرینی ارائه کرد. امام حسن عسکری(ع) در شرایطی به امامت رسید که حکومت عباسی، به دلیل آگاهی از جایگاه فکری و اجتماعی ائمه(ع) و اعتقاد آنان به شایستگی خاندان پیامبر(ص) برای رهبری جامعه اسلامی، محدودیت‌های گسترده‌ای بر آن حضرت و پیروانشان اعمال می‌کرد. با این حال، فشارها و مراقبت‌های امنیتی نتوانست مانع تداوم هدایت جامعه و تقویت پیوند میان امام و شیعیان شود.
امام حسن عسکری(ع)؛ الگوی مقاومت در شرایط دشوار
دوران امامت امام حسن عسکری(ع) از دشوارترین دوره‌های زندگی ائمه(ع) به شمار می‌رفت. امام(ع) در زندان تحت مراقبت جاسوسان قرار داشت و حتی در دوران آزادی نیز موظف بود به‌طور منظم، حضور خود را به دستگاه خلافت اعلام کند. یاران امام نیز اجازه نداشتند در مکان‌های عمومی ایشان را با نام صدا بزنند و گاهی به دلیل ارتباط با آن حضرت، خود نیز گرفتار زندان می‌شدند. با وجود این فشارها، امام مسیر هدایت و خدمت به جامعه را متوقف نکرد. شرایط دشوار، برای آن حضرت بهانه‌ای برای کناره‌گیری از مسئولیت نبود؛ بلکه ایشان با تدبیر، شجاعت و صبر، وظیفه امامت را ادامه دادند؛ یعنی، محدودیت‌ها نباید انسان مؤمن را از انجام وظیفه، اصلاح جامعه و خدمت به دیگران بازدارد.
شبکه وکالت؛ تدبیر امام برای ارتباط با شیعیان
با افزایش شمار شیعیان و پراکندگی آنان در مناطق مختلف، امام حسن عسکری(ع) از طریق وکلا با پیروان خود ارتباط برقرار می‌کردند. این ارتباط، مناطقی مانند خراسان، گرگان، قم، اهواز را دربرمی‌گرفت (۱). وکلای امام وظیفه داشتند مسائل فکری، معنوی و مادی شیعیان را پیگیری کنند. آنان در شرایطی که ارتباط مستقیم با امام دشوار بود، واسطه‌ای مطمئن برای انتقال نامه‌ها، دریافت وجوهات و رسیدگی به مشکلات مردم بودند. این اقدام نشان می‌دهد که امام(ع) در کنار هدایت معنوی، به سازمان‌دهی اجتماعی و حل مشکلات واقعی مردم نیز توجه داشتند؛ چراکه جامعه مؤمن باید در برابر مشکلات، منسجم، مسئولیت‌پذیر و برخوردار از سازوکارهای درست ارتباطی و خدمت‌رسانی باشد.
صراحت در دفاع از حق و مبارزه با تحریف
امام حسن عسکری(ع) در برابر بدعت‌ها و انحراف‌های فکری و اجتماعی سکوت نمی‌کردند. ایشان از زینت‌پردازی افراطی مساجد به سبک کاخ‌ها انتقاد کردند (۲) و درباره جایگاه امیرالمؤمنین(ع) و معنای سخن پیامبر اکرم(ص) در روز غدیر، روشنگری نمودند (۳)؛ بنابراین، مؤمن واقعی از نگاه سیره امام عسکری(ع)، کسی نیست که تنها به اصلاح فردی خود بپردازد؛ بلکه باید در برابر تحریف، ظلم و انحراف نیز مسئولانه رفتار کند.
اعتراف دوست و دشمن به عظمت امام
یکی از ویژگی‌های برجسته امام حسن عسکری(ع) آن بود که حتی مخالفان فکری و سیاسی نیز به جایگاه والای ایشان اعتراف می‌کردند. هنگامی که یکی از دانشمندان غیرشیعه درباره تناقض در قرآن کتابی نوشت، امام عباراتی را به شخصی آموزش دادند و نزد او فرستادند. آن دانشمند پس از شنیدن سخنان امام اعتراف کرد که چنین استدلالی تنها می‌تواند از خاندان پیامبر(ص) صادر شده باشد و دستور داد هرآنچه از کتاب مورد نظر را که نگاشته است، در آتش بسوزانند (۴).
همچنین یکی از زندان‌بانان حکومت که با علویان مخالف بود، پس از مدتی حضور امام در زندان، به جای گزارش منفی، از عبادت، تواضع و خلوص آن حضرت سخن گفت. یکی از کارگزاران حکومت عباسی نیز امام حسن عسکری(ع) را از نظر رفتار، وقار، پاکدامنی، بزرگواری و جایگاه اجتماعی، برتر از دیگر بزرگان بنی‌هاشم دانست. این اعتراف‌ها نشان می‌دهد که فضیلت حقیقی، حتی در فضای تبلیغات مخالفان نیز قابل انکار نیست و علم، اخلاق، پاکی و رفتار شایسته، مؤثرترین شیوه معرفی حقیقت به دیگران است.
امام عسکری(ع) و درس کرامت انسانی
امام حسن عسکری(ع) یکی از یاران خود را به دلیل بی‌احترامی به فردی گناهکار مورد تذکر قرار دادند. آن صحابی برای رفتار خود دلیل داشت، اما امام تأکید کردند که حتی چنین افرادی نیز نباید تحقیر یا توهین شوند؛ زیرا به خاندان اهل‌بیت(ع) منتسب هستند (۵). این رفتار امام، درس مهمی درباره شیوه اصلاح دیگران دارد. امام با گناه موافق نبودند، اما اصلاح انسان را از مسیر تحقیر و شکستن شخصیت او دنبال نمی‌کردند. نتیجه این برخورد نیز آن بود که فرد مورد نظر پس از شنیدن سخن امام، از گناه دست کشید و به یکی از پرهیزگاران زمان خود تبدیل شد. از این سیره می‌توان دریافت که در تربیت اجتماعی و دینی باید میان ردّ رفتار نادرست و تحقیر انسان تفاوت گذاشت. اصلاح واقعی زمانی شکل می‌گیرد که همراه با کرامت، خیرخواهی و فرصت بازگشت باشد.
معیار شیعه بودن در نگاه امام حسن عسکری(ع)
امام حسن عسکری(ع) در نامه‌ای به پیروان خود، معیارهایی روشن برای زندگی مؤمنانه بیان کردند. ایشان شیعیان را به رعایت تقوا، تلاش در راه خدا، امانت‌داری، طولانی کردن سجده و رعایت حقوق همسایگان سفارش نمودند و فرمودند هرکس چنین باشد، شیعه است و امام را خشنود می‌کند. همچنین امام از پیروان خود خواستند زینت اهل‌بیت(ع) باشند، نه مایه شرمندگی آنان؛ محبت‌ها را به سوی اهل‌بیت(ع) جذب کنند و زشتی‌ها را از آنان دور سازند. یاد خدا، یاد مرگ، تلاوت قرآن و فرستادن صلوات نیز از دیگر سفارش‌های آن حضرت بود (۶)؛ بنابراین، شیعه بودن تنها یک عنوان یا ادعا نیست؛ بلکه باید در رفتار روزمره انسان دیده شود:
- در امانت‌داری؛ 
- در رعایت حقوق همسایه؛ 
- در احترام به دیگران؛ 
- در کنترل زبان و رفتار؛ 
- در ارتباط با قرآن و یاد خدا؛ 
- و در تلاش برای آنکه رفتار انسان موجب عزت مکتب اهل‌بیت(ع) باشد.
جوان امروز و الگوگیری از امام عسکری(ع)
امام حسن عسکری(ع) در حدود بیست‌سالگی به امامت رسیدند و در بیست‌وهشت‌سالگی به شهادت رسیدند؛ اما همین عمر کوتاه، سرشار از هدایت، مبارزه، صبر، مدیریت و تربیت انسان‌ها بود. زندگی آن حضرت برای جوان امروز چند پیام کاربردی دارد:
الف. جوانی، دوران مسئولیت‌پذیری است
امام عسکری(ع) نشان دادند که سن کم مانع انجام مسئولیت‌های بزرگ نیست. جوان مؤمن می‌تواند در خانواده، جامعه، محیط علمی و فضای فرهنگی نقش‌آفرین باشد.
ب. فشارها نباید انسان را منفعل کند
امام در شرایط مراقبت، زندان و محدودیت، از هدایت مردم و حل مشکلات آنان دست نکشیدند. بنابراین، دشواری‌های اجتماعی و شخصی نباید به بی‌تفاوتی و ناامیدی منجر شود.
ج. ایمان باید با اخلاق همراه باشد
احترام به دیگران، پرهیز از تحقیر، امانت‌داری، رعایت حقوق همسایه و خدمت به مردم، بخش جدایی‌ناپذیر ایمان در مکتب امام عسکری(ع) است.
د. دفاع از حق نیازمند بصیرت و شجاعت است
امام با وجود فضای امنیتی، از بیان حق و مقابله با بدعت‌ها خودداری نکردند. جوان مؤمن نیز باید در برابر تحریف و انحراف، با آگاهی، منطق و شجاعت موضع درست بگیرد.
ه. امید، سرمایه مؤمن در روزگار سختی است
امام حسن عسکری(ع) حتی در زندان، پیروان خود را به آینده امیدوار می‌کردند و از آمدن فرزندی خبر می‌دادند که جهان را پس از فراگیری ظلم، سرشار از عدل و داد خواهد کرد. این امید، امیدی منفعلانه نبود؛ بلکه با صبر، عمل، مسئولیت‌پذیری و انتظار سازنده همراه بود (۷).
میلاد امام عسکری(ع)؛ فرصتی برای بازنگری در سبک زندگی
میلاد امام حسن عسکری(ع) علاوه بر مناسبتی برای تبریک و شادباش؛ فرصتی برای بازنگری در سبک زندگی فردی و اجتماعی است. می‌توان در این روز از خود پرسید:
- آیا در رفتار خود موجب عزت اهل‌بیت(ع) هستیم؟ 
- آیا در برابر دشواری‌ها صبر و استقامت داریم؟ 
- آیا به حقوق همسایگان و اطرافیان توجه می‌کنیم؟ 
- آیا از افراد خطاکار، با هدف اصلاح و خیرخواهی رفتار می‌کنیم یا آنان را تحقیر می‌کنیم؟ 
- آیا در برابر انحراف‌ها و تحریف‌ها، آگاهانه و مسئولانه موضع می‌گیریم؟ 
- آیا امید به آینده، ما را به تلاش بیشتر برای اصلاح جامعه وادار می‌کند؟
امام حسن عسکری(ع) در عمر کوتاه خود الگویی کامل از علم، تقوا، پاکی، شجاعت، صبر، مدیریت و امید ارائه کردند. آن حضرت در سخت‌ترین شرایط سیاسی و اجتماعی، ارتباط خود را با شیعیان حفظ کردند، به مشکلات آنان رسیدگی نمودند، از حق دفاع کردند و معیارهای روشن زندگی مؤمنانه را به پیروان خود آموختند. میلاد آن امام بزرگوار، یادآور این حقیقت است که بزرگی انسان به طول عمر و فراهم بودن شرایط وابسته نیست؛ بلکه به میزان ایمان، مسئولیت‌پذیری، خدمت به مردم و استقامت او در مسیر حق بستگی دارد.
نویسنده: زینب خاتون شیرین‌کار
پی‌نوشت
۱. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۴۲۵.
۲. طوسی، الغیبه، ص۲۰۶.
۳. اراد بذلک علما یعرف به حزب الله عند التفرقه؛ اربلی، کشف الغمه، ج۳، ص۲۱۹.
۴. ابن شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ج۴، ص۴۲۴.
۵. موسوعه الامام العسکری(علیه‌السّلام)، ص۲۷۵.
۶. موسوعه الامام العسکری(علیه‌السّلام)، ص۳۱۵.
۷. «والله سیکون لی ولد یملا الارض عدلا کما ملئت ظلما و جورا»؛ اربلی، کشف الغمه، ج۳، ص۳۰۷.