- نوشته شده توسط:
عصر قم
-
شنبه ۲۸ شهريور ۱۴۰۵
عصر قم - آیا هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) به ایران، صرفاً یک سفر عاطفی برای دیدار برادر بود یا یک کنشگری هوشمندانه و سیاسی؟ این نوشتار نشان میدهد که حضور این بانوی قدسی، ضمن به چالش کشیدن سیاستِ انزوای امام رضا(ع) در عصر مأمون عباسی، با ظرفیتهای خاندان اشعری پیوند خورد و شهر قم را برای همیشه به کانون تمدن، فقاهت و مرجعیت علمی شیعه تبدیل کرد.
عصر قم - آیا هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) به ایران، صرفاً یک سفر عاطفی برای دیدار برادر بود یا یک کنشگری هوشمندانه و سیاسی؟ این نوشتار نشان میدهد که حضور این بانوی قدسی، ضمن به چالش کشیدن سیاستِ انزوای امام رضا(ع) در عصر مأمون عباسی، با ظرفیتهای خاندان اشعری پیوند خورد و شهر قم را برای همیشه به کانون تمدن، فقاهت و مرجعیت علمی شیعه تبدیل کرد.
خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: جغرافیای مذهبی و سیاسی جهان تشیع، همواره تحت تأثیر کانونهای هجرتی و زیارتی امامان و امامزادگان شکل گرفته است. در میان این کانونها، شهر قم جایگاهی منحصربهفرد دارد؛ شهری که پیش از ورود حضرت معصومه(س) میزبان مهاجران آل اشعر بود، با ورود و مدفن ایشان به یک زیستبوم مذهبی و تمدنی تبدیل شد.
امامزادگان تنها محدود به اسامی مشهور دارای گنبد و بارگاه نیستند؛ بلکه شواهد تاریخی گویای آن است که این بزرگان به دلیل حضور شیعیان و همچنین به سبب در امان ماندن از شرّ حکومتها، در اطراف و اکناف ایران پراکنده شده، به نقاط امن پناه برده و در همان نقاط به خاک سپرده شدهاند. در این گستره تاریخی، معدودی از امامزادگان نظیر حضرت زینب(س)، حضرت اباالفضل(ع)، حضرت شاهچراغ(ع) و بهویژه حضرت فاطمه معصومه(س) از جایگاهی بیبدیل برخوردارند. تعابیر وارد شده درباره حضرت معصومه(س) دارای ویژگیهای انحصاری است که نسبت به سایر فرزندان ائمه اطهار دیده نمیشود.
جایگاه معرفتی و قدسی در متون روایی
بررسی اسناد روایی نشان میدهد که مقامات معنوی حضرت معصومه(س) در بیانات ائمه معصومین(ع) پیش و پس از ولادت ایشان، فراتر از یک انتساب نسبیِ صرف به خاندان نبوت تبیین شده است:
الف) مقام شفاعت عامه و جایگاه قم در نقشه قدسی
امام جعفر صادق(ع)، پیش از ولادت امام کاظم(ع) و حضرت معصومه(س)، جایگاه مکانی قم و شخصیت معنوی ایشان را بیان نمود و در کلامی با استفاده از ادات تنبیه «أَلَا» فرمود: «أَلَا إِنَّ لِلْجَنَّهِ ثَمَانِیَهَ أَبْوَابٍ ثَلَاثَهٌ مِنْهَا إِلَی قُمَّ تُقْبَضُ فِیهَا امْرَأَهٌ مِنْ وُلْدِی اسْمُهَا فَاطِمَهُ بِنْتُ مُوسَی وَ تُدْخَلُ بِشَفَاعَتِهَا شِیعَتِی الْجَنَّهَ بِأَجْمَعِهِمْ» (۱). در این روایت دو نکته محوری وجود دارد؛
۱. گشایش سه در از هشت در بهشت از شهر قم
اختصاص سه در از درهای بهشت به قم، در ابتدای این حدیث، میان قداست سرزمینی این شهر و مدفن آن بانو پیوند برقرار میکند.
۲. دلالت لفظی تعبیر «بِأَجْمَعِهِمْ»
شمولیت و گستره بیبدیل شفاعت ایشان برای همه شیعیان، مقامی که جز برای معصومان و خواص اولیای الهی به کار نرفته است.
ب) همسنگی زیارت با مقام امامت
در بیانات ائمه معصومین(ع)، ثواب زیارت حضرت معصومه(س) با عالیترین درجات پاداش اخروی پیوند خورده است:
- امام رضا(ع): «مَنْ زَارَ الْمَعصُومَهَ بِقُمْ کَمَنْ زَارَنی»؛ تراز دانستن زیارت ایشان با زیارت امام معصوم که نشاندهنده عظمتی حیرتانگیز است و نیز عبارت: «مَنْ زَارَهَا فَلَهُ الْجَنَّهُ؛ کسی که حضرت معصومه را زیارت کند، برای او بهشت است» (۲).
- امام صادق(ع): «إِنَّ لِلَّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَکَّهُ أَلَا إِنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِینَهُ أَلَا وَ إِنَّ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَرَماً وَ هُوَ الْکُوفَهُ أَلَا وَ إِنَّ قُمَّ الْکُوفَهُ الصَّغِیرَهُ أَلَا إِنَّ لِلْجَنَّهِ ثَمَانِیَهَ أَبْوَابٍ ثَلَاثَهٌ مِنْهَا إِلَی قُمَّ تُقْبَضُ فِیهَا امْرَأَهٌ مِنْ وُلْدِی اسْمُهَا فَاطِمَهُ بِنْتُ مُوسَی وَ تُدْخَلُ بِشَفَاعَتِهَا شِیعَتِی الْجَنَّهَ بِأَجْمَعِهِمْ» (۳).
- امام جواد (ع): «مَنْ زَارَ قَبْرَ عَمَّتِی فِی قُمٍّ فَلَهُ الْجَنَّهُ» (۴).
همنوایی کلام این سه امام معصوم، حاکی از شأنی فراتر از سایر امامزادگان است. در متن زیارتنامه نیز عبارت «یا فاطمه اشفعی لی فی الجنه فان لک شان من شان»، آمده است؛ یعنی هنگام زیارت، درخواست شفاعت در بهشت داریم؛ زیرا، حضرت معصومه(س) شانی از شئون عظیم الهی را داراست و میتواند این کار را انجام دهد.
ج) همارزی زیارت با درک محضر معصوم
روایات صادرشده از امام هشتم و نهم شیعیان، تأکیدی مضاعف بر همپایگی پاداش معرفتی زیارت ایشان دارند. امام رضا (ع) در بیانی تصریح میفرمایند: «مَنْ زَارَهَا عَارِفاً بِحَقِّهَا فَلَهُ الْجَنَّهُ» قید «عارفاً بحقّها» نشان میدهد پاداش اخروی زیارت، مشروط به درک ابعاد امامت و معرفت به جایگاه قدسی ایشان به عنوان حامل ولایت است.
د) القاب و اوصاف قدسی
القاب حضرت معصومه(س) گویای کمالات باطنی ایشان است:
- طاهره، رضیه، تقیه: نشانگر طهارت و تقوای وجودی.
- حمیده: ستوده شده.
- رشیده: خوش قد و قامت.
- مرضیه: مورد رضایت حقتعالی.
- شفیعه و کریمه اهلبیت: مظهر جود و شفاعت در درگاه الهی.
تحلیل تاریخی هجرت: کنشگری سیاسی و پشتیبانی از امامت
گرچه به دلیل فضای خفقانآور و وضعیت اسفبار آن دوران، گزارشهای تاریخی با محدودیت مواجه است، اما شواهد نشان میدهند که هجرت حضرت معصومه(س) را نباید رویدادی مجزا و صرفاً مبتنی بر دلتنگی خانوادگی انگاشت؛ این حرکت واجد ابعاد ساختاریافته اجتماعی و سیاسی بود.
۱. حضور در رأس قافلهای متشکل از خاندان امامت و شکستن انزوای تحمیلی
پس از انتقال اجباری امام رضا(ع) به مرو، تحت راهبرد مأمون عباسی جهت مهار شبکه وکالت و پایگاههای شیعی، حضور کاروانی متشکل از علویان و برادران امام به همراه حضرت معصومه(س) به سمت مرو، حرکتی معنادار در به چالش کشیدن فضای رسانهای و امنیتی عباسیان بود. درواقع همراهی کاروانی بالغ بر بیست تن از بستگان و نزدیکان امام، نقشی افشاگرانه علیه سیاست مأمون در ولایتعهدی فرمایشی ایفا کرد و به منزله یک مانور مشروعیتبخش برای امامت واقعی امام رضا(ع) در قلمرو اسلامی تلقی میشد. اگر انگیزه صرفاً دیدار خانوادگی بود، با یک یا دو همراه محقق میشد؛ اما حرکت جمعی نشاندهنده هدفی والاتر بوده است (۵).
۲. حمایت ساختاری از امامت در برابر تحمیل ولایتعهدی
با توجه به پذیرش اجباری ولایتعهدی توسط امام رضا(ع) و معرفی خود به عنوان فردی غریب و تنها در طوس، حرکت این کاروان در قالب یک «جمع حامی» و با هدف اثبات عدم غربت و تنهایی امام در برابر حکومت سازماندهی شد. این هجرت علیرغم آرام بودن، دارای ماهیتی جهتبخش بود.
۳. تغییر مسیر به قم، انتخابی راهبردی
انتخاب قم توسط حضرت معصومه(س) مبتنی بر یک زمینه تاریخی آماده و مبتنی بر «جهاد و بصیرت» بود. پس از بروز درگیریهایی در حوالی ساوه و بیماری حضرت معصومه(س)، این مقصد، تصمیمی کاملاً آگاهانه بر پایه شناخت ژئوپلیتیک مذهبی آن دوران بود. قم در آن مقطع، پناهگاه امن شیعیان و تنها نقطه مرکزی ایران با جمعیت حداکثری دوستداران اهلبیت به شمار میرفت. حکومت عباسی، همراهان و براداران حضرت معصومه(س) را شناسایی کرد و به شهادت رساند؛ این امر خود گواه بر وجهه سیاسی و مخالفتآمیز این حرکت با دستگاه حاکم است و نه صرفا برای دلتنگی یا دیدن برادر، بلکه توجه دادن به حکومت است که امام رضا(ع) تنها و غریب نیست.
بستر تاریخی قم؛ نقطه تلاقی جهاد اشعریون و ولایت اهلبیت(ع)
ورود حضرت معصومه(س) به قم و استقبال سران آل اشعر به رهبری موسی بن خزرج اشعری، نقطه پیوند سرمایه انسانی با سرمایه معنوی بود. پیدایش شهر قم، ریشه در حرکت جهادی اشعریون دارد. آنان پیش از استقرار در قم، در رکاب جناب زید بن علی(ع) جهاد نظامی کرده بودند و به دلیل خشم حجاج بن یوسف، به این منطقه مهاجرت نمودند. اشعریون قم را به منطقهای امن، پایگاه علم و کانون نشر معارف اهلبیت(ع) تبدیل کردند. حضرت معصومه(س) پس از بیماری در ساوه و پرسش از فاصله تا قم، به سبب حضور همین بزرگان اشعریون ابراز تمایل کردند که به قم بیایند. بزرگان اشعری نیز به استقبال ایشان شتافته و مقدمات استقرار حضرت را فراهم آوردند. تا پیش از ورود ایشان، فعالیتهای علمی در قم در حد تشکلی محلی بود. حضور مدفن ایشان موجب مهاجرت گسترده محدثان، روات بزرگ نظیر احمد بن محمد بن عیسی، احمد بن ابیعبدالله برقی و ابراهیم بن هاشم قمی و علمای برجسته دیگری به شهر قم شد و مکتب فکری و حدیثی قم را در برابر دیگر مکاتب دوران تثبیت کرد (۶).
امتداد تاریخی پایگاه قم در تحولات معاصر
میراث تمدنی ناشی از کانونیت قدسی حضرت معصومه(س)، در طول تاریخ ماهیتی پویا و کنشگر داشته است. با مهاجرت آیتالله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی و بازتأسیس حوزه علمیه قم، ظرفیتهای تاریخی این کانون معنوی، بار دیگر به یک نهاد بینالمللی آموزشی و اجتهادی مبدل گشت. قداست و استقلال نهاد حوزه در جوار بارگاه آن حضرت، قم را به مهد اصلی جریانهای اثرگذار در تاریخ معاصر ایران، بهویژه در مقاطعی نظیر وقایع ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و ۱۹ دی ۱۳۵۶، تبدیل نمود و کارکرد آن را از یک مرکز آموزشِ صرف به یک کانون جریانساز تغییر داد (۷).
بنابراین حضور حضرت فاطمه معصومه(س) در سه لایه تأثیرگذار بوده است:
لایه سیاسی تاریخی: ایفای نقش پشتیبان نسبت به امامت علی بن موسی الرضا(ع) و شکستن انزوای تحمیلی مأمون از طریق هجرتی هدفمند.
لایه معرفتی کلامی: مقام شفاعت و مرجعیت معنوی برای هدایت جامعه شیعه از طریق نصوص روایی.
لایه تمدنی هویتی: خلق یک زیستبوم علمی پایدار، از مکتب حدیثی سدههای نخستین تا حوزههای علمیه و کانونهای تحولخواه معاصر
نویسنده: زینب خاتون شیرینکار
پینوشت
۱. محلاتی، ذبیحالله، ریاحین الشریعه فی ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ج ۵، تهران: دار الکتب الإسلامیه،۱۳۷۹، ص۳۵.
۲. مجلسی، محمد باقر، زاد المعاد- مفتاح الجنان، بیروت: موسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ ق، ص۵۴۶.
۳. مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، ج۵۷، دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق، ص۲۲۸.
۴. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف: دار المرتضویه، ۱۳۵۶ش، ص۳۲۴.
۵. حسینی عاملی، جعفرمرتضی، الحیاه السیاسیه للإمام الرضا، چاپ دوم، بیروت: دار الأضواء، ۱۹۸۳م، ص ۴۲۷-۴۳۰.
۶. دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۱۰۰۶.
۷. مرکز اسناد انقلاب اسلامی
تا کنون هیچ نظری ارسال نشده است ...