میلاد پیامبر اسلام(ص)؛ از مولودی‌خوانی اهل‌سنت تا رؤیای وحدت امت محمد(ص)

عصر قم - ماموستا دکتر عابد نقیبی پژوهشگر ادیان و مذاهب اسلامی در یادداشتی که نسخه‌ای از آن به خبرگزاری ابنا ارسال شده است، به ضرورت موضوع وحدت اسلامی، بیانات و اقدامات برخی منادیان وحدت و لزوم اتحاد امت اسلام در شرایط کنونی پرداخته است.

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: هر سال هنگامی که نسیم ربیع‌الاول در جهان اسلام می‌وزد، میلیون‌ها مسلمان با زبان‌های گوناگون، در سرزمین‌های مختلف، نام یک انسان را با عشق بر زبان می‌آورند: محمد مصطفی(ص).
در مساجد اهل‌سنت، صدای مولودی و نعت پیامبر بلند می‌شود؛ در خانه‌ها صلوات فرستاده می‌شود؛ در منبرها از اخلاق و رحمت رسول خدا سخن گفته می‌شود و مسلمانان میلاد پیامبری را گرامی می‌دارند که خداوند او را «رحمت برای جهانیان» معرفی کرده است: «وَما أَرسَلناکَ إِلّا رَحمَهً لِلعالَمینَ»؛ و ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم. (انبیاء، ۱۰۷)
اما در میان این جشن‌ها و مولودی‌ها، یک سؤال جدی وجود دارد: آیا ما فقط میلاد پیامبر را جشن می‌گیریم یا پیامبر را در زندگی خود نیز الگو قرار می‌دهیم؟ اگر محمد(ص) پیامبر رحمت است، چرا گاهی مسلمانان با زبان خود به یکدیگر زخم می‌زنند؟ اگر پیامبر، پیامبر وحدت است، چرا اختلاف مذهبی گاهی به دشمنی تبدیل می‌شود؟ اگر او «رحمهً للعالمین» است، چرا گاهی نام او در منازعات سیاسی و مذهبی به ابزاری برای نفرت تبدیل می‌شود؟ شاید بزرگ‌ترین پیام میلاد پیامبر برای جهان امروز همین باشد: محمد(ص) را بیشتر از آنکه در اشعار و مراسم جست‌وجو کنیم، باید در اخلاق و رفتار خود پیدا کنیم.
مولودی‌خوانی؛ زبان عاشقانه اهل‌سنت برای پیامبر
در بخش بزرگی از جهان اهل‌سنت، مولودی‌خوانی یکی از جلوه‌های فرهنگی و دینی ابراز محبت به رسول اکرم(ص) است. در این مجالس، از ولادت، سیره، اخلاق، رحمت، شجاعت و فضایل پیامبر سخن گفته می‌شود و اشعار و نعت‌های نبوی با صلوات و ذکر همراه است.
در مناطق کردنشین نیز مولودی جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ دینی مردم دارد. صدای دف، نعت و صلوات در شب‌های میلاد، خاطره‌ای مشترک میان نسل‌های مختلف ساخته است. اما مولودی اگر قرار است حقیقتاً «محمدی» باشد، باید از حنجره به رفتار منتقل شود. مولودی حقیقی آن است که پس از پایان مراسم، دروغ کمتر بگوییم، تهمت کمتر بزنیم، کینه کمتر بورزیم، به مخالف خود احترام بیشتری بگذاریم و برای برادر مسلمان خود خیر بخواهیم. زیرا پیامبر اکرم(ص) در حدیثی که در منابع معتبر اهل‌سنت آمده است، مؤمنان را به یک پیکر تشبیه می‌کند: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِینَ فِی تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ...» مؤمنان در محبت، رحمت و همدلی مانند یک پیکرند؛ وقتی عضوی از آن به درد آید، تمام بدن با بی‌خوابی و تب واکنش نشان می‌دهد. این حدیث در صحیح مسلم، حدیث ۲۵۸۶a و صحیح بخاری، حدیث ۶۰۱۱ نقل شده است. پس اگر عضوی از امت اسلامی گرفتار فقر، جنگ، آوارگی یا ظلم است، دیگر مسلمانان نمی‌توانند نسبت به او بی‌تفاوت باشند.
محمد(ص)؛ پیامبری فراتر از مرزهای مذهبی
یکی از اشتباهات بزرگ عصر ما این است که شخصیت پیامبر را در مرزهای اختلافات مذهبی محصور کنیم. محمد(ص) پیامبر شیعه تنها نیست؛ پیامبر اهل‌سنت تنها نیست؛ پیامبر عرب‌ها تنها نیست؛ پیامبر یک ملت و یک سرزمین نیست.
او پیامبر اسلام و بنا بر تعبیر قرآن، رحمت برای «العالمین» است.
قرآن کریم در جایی دیگر می‌فرماید:
«لَقَد کانَ لَکُم فی رَسولِ اللَّهِ أُسوَهٌ حَسَنَهٌ» (احزاب، ۲۱) در رسول خدا برای شما الگویی نیکوست. بنابراین مسئله فقط این نیست که پیامبر را دوست داشته باشیم؛ مسئله این است که از او الگو بگیریم. پیامبر برای ما فقط یک شخصیت تاریخی نیست؛ معیار سنجش اخلاق، عدالت، رحمت، مسئولیت اجتماعی و حتی شیوه مواجهه با مخالف است.
از «امت واحده» تا دیوارهای تفرقه
قرآن صریح‌ترین پیام را درباره وحدت مسلمانان داده است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آل‌عمران، ۱۰۳) همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید. این آیه به معنای حذف تفاوت‌های مذهبی نیست. وحدت اسلامی به معنای آن نیست که شیعه، سنی شود یا سنی، شیعه.
وحدت یعنی در عین حفظ مذهب، برادری را حفظ کنیم. همین برداشت را قائد وامام شهید حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای رضوان الله تعالی علیه در سخنانی درباره وحدت اسلامی به‌صراحت بیان کرده است. ایشان تأکید می‌کند که مقصود از وحدت این نیست که «شیعه، سنی و سنی، شیعه بشود»، بلکه وحدت به معنای احساس برادری و به رسمیت شناختن حق اسلامی طرف مقابل است. این نگاه، اگر جدی گرفته شود، می‌تواند بسیاری از نزاع‌های مذهبی جهان اسلام را از اساس تغییر دهد.
شیعه بمانیم؛ سنی بمانیم؛ اما دشمن یکدیگر نباشیم.
آیت‌اله بروجردی و شیخ شلتوت؛ هنگامی که دو عالم بزرگ، دیوارها را کوتاه کردند
در تاریخ معاصر اسلام، رابطه آیت‌الله سیدحسین بروجردی و شیخ محمود شلتوت، یکی از زیباترین نمونه‌های تقریب میان شیعه و اهل‌سنت است.
آیت‌الله بروجردی تنها درباره وحدت سخن نگفت؛ برای تقریب مذاهب اقدام عملی کرد و از فعالیت‌های «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه» حمایت نمود. منابع تاریخی مربوط به این جریان گزارش می‌کنند که ایشان حتی در معرفی فقه و منابع شیعه به علمای اهل‌سنت و تقویت گفت‌وگوی علمی میان دو طرف نقش داشت.
در سوی دیگر، شیخ محمود شلتوت، رئیس وقت الازهر، در سال ۱۳۷۸ قمری / ۱۹۵۹ میلادی فتوای تاریخی خود را درباره جواز پیروی از مذهب جعفری صادر کرد. در متن این فتوا آمده است که مذهب جعفری، معروف به مذهب شیعه دوازده‌امامی، از نظر شرعی مذهبی است که پیروی از آن همانند مذاهب اهل‌سنت جایز است و مسلمانان باید از تعصب ناروا نسبت به یک مذهب خاص دوری کنند.
این اتفاق فقط یک فتوا نبود؛ یک پیام تاریخی بود: اختلاف مذهبی نباید به نفی هویت اسلامی طرف مقابل منجر شود.
آیت‌الله خامنه‌ای نیز در بازخوانی این دوره، از آیت‌الله بروجردی و شیخ شلتوت به‌عنوان چهره‌های مؤثر در تقریب یاد کرده و بر اهمیت میراث آنان تأکید کرده است.
اقبال لاهوری: پیامبر، رمز جمعیت مسلمانان
علامه محمد اقبال لاهوری، شاعر و متفکر بزرگ جهان اسلام، نیز پیامبر اکرم(ص) را محور وحدت امت می‌دید. اقبال در اشعار خود پیوند مسلمانان را نه در نژاد و جغرافیا، بلکه در محبت به پیامبر جست‌وجو می‌کرد: «نیست از روم و عرب پیوند ما/ دل به محبوب حجازی بسته‌ایم»
و در جای دیگری می‌گوید: «عشق او سرمایه جمعیت است/ عشق در جان و نسب در پیکر است»
در نگاه اقبال، پیامبر اکرم(ص) همان حلقه‌ای است که می‌تواند اقوام و ملت‌های گوناگون را در یک امت گرد آورد. منابع مربوط به اندیشه اقبال نیز بر این محور تأکید کرده‌اند که او پیامبر را نماد وحدت اسلامی می‌دانست و از تفرقه مسلمانان به‌شدت رنج می‌برد.
اقبال به مسلمانان هشدار می‌دهد که اگر از روح محمدی فاصله بگیرند، «امت» را به «امم» تبدیل خواهند کرد؛ یعنی از یک پیکر واحد به گروه‌های پراکنده تبدیل می‌شوند.
این سخن اقبال هنوز زنده است.
پیامبر و مسئله تکفیر
یکی از خطرناک‌ترین پدیده‌های جهان اسلام، تبدیل اختلاف مذهبی به تکفیر است. تاریخ نشان داده است که هرگاه اختلاف فقهی و کلامی به نفرت اجتماعی تبدیل شود، زمینه برای خشونت و افراط‌گرایی فراهم می‌شود.
اما آیا این رفتار با سیره پیامبر سازگار است؟
پیامبر اکرم(ص) جامعه‌ای را که گرفتار قبیله‌گرایی بود، به سوی امت‌سازی برد. او از انسان‌ها خواست فراتر از قبیله، نژاد و نسب بیندیشند.
قرآن نیز معیار کرامت را چنین بیان می‌کند: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» (حجرات، ۱۳) یعنی گرامی‌ترین انسان نزد خداوند، پرهیزکارترین اوست.
پس چگونه می‌توان با نام پیامبر، مسلمان دیگری را به دلیل مذهب، قومیت یا تفاوت فقهی تحقیر کرد؟
میلاد پیامبر؛ فرصتی برای بازگشت به اخلاق
امروز جهان اسلام بیش از آنکه به سخنرانی‌های طولانی درباره وحدت نیاز داشته باشد، به اخلاق وحدت نیازمند است. وحدت از مسجد شروع می‌شود؛ از منبر شروع می‌شود؛ از مدرسه شروع می‌شود؛ از رسانه شروع می‌شود و حتی از یک جمله در شبکه‌های اجتماعی آغاز می‌گردد.
اگر امام جماعت شیعه، مقدسات اهل‌سنت را محترم بداند و عالم اهل‌سنت نیز مقدسات شیعه را محترم بشمارد، اگر مداح و مولودی‌خوان به جای تحریک احساسات مذهبی، از محبت، اخلاق و برادری بگوید، اگر رسانه به جای برجسته کردن اختلافات، مشترکات را برجسته کند، آن‌گاه «هفته وحدت» از یک عنوان تقویمی به یک فرهنگ اجتماعی تبدیل خواهد شد.
پیامبر را برای فردا بخواهیم
میلاد پیامبر نباید فقط بازگشت به گذشته باشد؛ باید راهی برای ساختن آینده باشد. ما امروز در جهانی زندگی می‌کنیم که جنگ، افراط‌گرایی، اسلام‌هراسی، نژادپرستی و نفرت مذهبی، میلیون‌ها انسان را گرفتار کرده است.
در چنین جهانی، معرفی چهره واقعی پیامبر اسلام می‌تواند یک رسالت جهانی باشد.
پیامبر اکرم(ص) برای انسان امروز پیام دارد: رحمت در برابر خشونت؛ عدالت در برابر تبعیض؛ اخلاق در برابر نفرت؛ گفت‌وگو در برابر تکفیر؛ و وحدت در برابر تفرقه.
اگر میلاد پیامبر را جشن می‌گیریم، اجازه دهیم این جشن از چراغ‌های خیابان و صدای مولودی فراتر رود و وارد قلب و رفتار ما شود.
چه زیباست که در شب میلاد محمد مصطفی(ص)، شیعه و سنی کنار یکدیگر بنشینند؛ یکی مولودی بخواند و دیگری صلوات بفرستد؛ یکی از سیره پیامبر بگوید و دیگری از اخلاق او؛ و هر دو به این نتیجه برسند که اختلاف فقهی، مجوز دشمنی نیست.
محمد(ص) بزرگ‌تر از اختلافات ماست. او پیامبر رحمت است؛ پیامبر اخلاق است؛ پیامبر کرامت انسان است و پیامبر وحدت. و شاید امروز، بیش از هر زمان دیگری، باید به ندای او بازگردیم: امت محمد(ص)، پیش از آنکه در اختلافات فرقه‌ای گم شود، باید دوباره محمد(ص) را بشناسد.
میلاد رسول اکرم(ص) فرصتی است برای اینکه از خود بپرسیم: آیا ما فقط عاشق نام محمدیم، یا آماده‌ایم اخلاق محمدی را نیز زندگی کنیم؟ اگر پاسخ ما به این پرسش «آری» باشد، آن روز میلاد پیامبر واقعاً در زندگی ما متولد شده است.
میلاد پیامبر رحمت، حضرت محمد مصطفی(ص)، بر همه مسلمانان و همه آزادگان جهان مبارک باد.
به قلم: ماموستا دکتر عابد نقیبی پژوهشگر ادیان و مذاهب اسلامی
منابع و ارجاعات اصلی:
۱. قرآن کریم: سوره انبیاء، آیه ۱۰۷؛ سوره احزاب، آیه ۲۱؛ سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳؛ سوره حجرات، آیه ۱۳.
۲. صحیح بخاری، کتاب الأدب، حدیث ۶۰۱۱: تشبیه مؤمنان به یک پیکر در محبت، رحمت و همدلی.
۳. صحیح مسلم، کتاب البر والصله والآداب، حدیث ۲۵۸۶a: روایت «مَثَلُ المؤمنین فی توادّهم و تراحمهم...» درباره همبستگی مؤمنان.
۴. شیخ محمود شلتوت، فتوای تاریخی درباره مذهب جعفری، ۱۳۷۸ق/۱۹۵۹م: جواز پیروی شرعی از مذهب جعفری و ضرورت پرهیز از تعصب مذهبی.
۵. درباره آیت‌الله بروجردی و دارالتقریب: گزارش‌های تاریخی درباره حمایت ایشان از تقریب مذاهب و ارتباط علمی با علمای الازهر.
۶. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، درباره وحدت اسلامی و تلاش آیت‌الله بروجردی و شیخ شلتوت: تأکید بر اینکه وحدت به معنای تبدیل شیعه به سنی یا سنی به شیعه نیست، بلکه به معنای برادری و احترام متقابل مسلمانان است.
۷. اقبال لاهوری، اشعار و اندیشه درباره وحدت امت اسلامی: تأکید بر محبت پیامبر به‌عنوان سرمایه جمعیت و پیوند امت اسلامی.
..........................
پایان پیام