«مصائب و بلایا» در قاموس قرآن کریم

عصر قم - مسأله مصائب و بلایا بازتاب گسترده ای در لابلای آیات مختلف دارد. خداوند می فرماید: «شما را با بدیها و خوبیها آزمایش می کنیم و به سوی ما بازگردانده می شوید». خیر و شر در اینجا معنای وسیعی دارد که انواع مصائب، بیماری ها، فقر و تنگدستی و انواع پیروزی ها و مانند آن را شامل می شود. همچنین می فرماید: «به یقین همه شما را با اموری همچون ترس، گرسنگی و کاهش در مالها، جانها و میوه ها آزمایش می کنیم». در این آیه، پنج قسمت از مصائب و مشکلات زندگی به عنوان پنج ماده امتحان الهی بیان شده است ...

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: مسأله مصائب و بلایا بازتاب گسترده ای در لابلای آیات مختلف دارد:
۱. «وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَهً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ» (۱)؛ (و شما را با بدیها و خوبیها آزمایش می کنیم و به سوی ما بازگردانده می شوید). خیر و شر در اینجا معنای وسیعی دارد که انواع مصائب، بیماری ها، مشکلات، گرفتاری ها، فقر و تنگدستی و همچنین انواع پیروزی ها و صحت و تندرستی و غنا و مانند آن را شامل می شود و قابل توجّه این که در میان مواد امتحانی انسان، مسأله شرّ مقدّم بر خیر ذکر شده؛ چراکه آزمایش به وسیله بلاها سخت تر، مشکل تر و گسترده تر است (البتّه نباید فراموش کرد که این شرور جنبه نسبی دارد).
جمله «وَ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ» در ذیل، اشاره لطیفی به این حقیقت است که دنیا دار امتحان و آزمون ها است، نه دار بقاء و سرای جاودانی. به هر حال، این آیه دلیل روشنی است که بخشی از مصائب و آلام جنبه امتحان دارد تا صبر و شکیبائی انسان را بیازماید، همان گونه که بخشی از نعمت ها جنبه امتحان دارد تا مقام شکر او در برابر نِعَم الهی آزموده شود.
۲. «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ» (۲)؛ (به یقین همه شما را با اموری همچون ترس، گرسنگی و کاهش در مالها، جانها و میوه ها آزمایش می کنیم و بشارت ده به صابران). در این آیه، پنج قسمت از مصائب و مشکلات زندگی به عنوان پنج ماده امتحان الهی بیان شده است، در درجه اول ناامنی است «خَوْف» که از همه مهم تر است و بعد از آن گرسنگی «جُوع» و سپس زیان های مالی «نَقْص مِنَ الاَمْوالِ» و بعد مرگ و میرها «وَ الاَنْفُسِ» و سپس آفات کشاورزی و کمبود میوه و مواد غذائی «وَ الثَّمَراتِ».
ضمناً ذیل آیه نشان می دهد که این آزمون ها، سطح نیروی مقاومت و استقامت انسان را بالا می برد و او را در این کوره های داغ آبدیده می کند (باید توجّه داشت که نقص ثمرات به معنای از دست رفتن فرزندان که میوه های دل انسانند نیز تفسیر شده و ممکن است مفهوم وسیعی داشته باشد که هر دو را شامل گردد و نیز «نقص انفس» را به بیماری نیز تفسیر کرده اند).
در حقیقت عمده ترین مواهب حیات، امنیت و سرمایه های انسانی، اموال و منابع تولید است و خداوند به وسیله آفاتی که دامان این امور را می گیرد انسان را می آزماید تا میزان شکیبائی او آشکار گردد. تعبیر به «شیء» گواه زنده ای بر این معنا است که همه ناامنی ها، گرسنگی ها و مرگ و میرها جنبه آزمون و امتحان الهی ندارد؛ بلکه تنها بخشی از آن چنین است و مسلّماً مصائب خود ساخته و ناشی از جهل، نادانی، تنبلی و بی حالی را هرگز شامل نمی شود و این آیه هرگز نباید بهانه ای در دست گروهی نادان برای ترک جهاد و کوشش و روی آوردن به سستی و تنبلی و ندانم کاری گردد.
۳. «وَ أَمّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ» (۳)؛ (و امّا هنگامی که برای امتحان، روزیش را بر او تنگ می گیرد [مأیوس می شود و] می گوید: پروردگارم مرا خوار کرده است!). مسلّماً این درباره کسانی است که در میدان آزمایش، ضعف و سستی نشان می دهند و به قدری کم ظرفیتند که تا نعمتی به سراغشان آید مغرور می گردند و به محض این که گرفتار مصیبتی شوند مأیوس می گردند؛ ولی به هر حال آیه دلیل روشنی است بر این که بخشی از مشکلات زندگی فلسفه امتحانی دارد.
۴. «هُنالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِیداً» (۴)؛ (آن جا بود که مؤمنان آزمایش شدند و تکان سختی خوردند). این آیه به ماجرای عجیب جنگ احزاب اشاره می کند که یکی از بزرگترین میدان های آزمایش الهی برای مسلمانان صدر اسلام بود.
در آن روز که لشکر بی شمار احزاب از سمت بالا و پائین به میدان حمله کردند و گروه اندک مسلمین را همچون نگین انگشتر در محاصره خود قرار دادند، کارشکنی های منافقان داخلی مزید بر مشکل شد و شرایط از هر جهت سخت و پیچیده گشت تا آنجا که قرآن می فرماید: (و دلها به گلوگاه رسیده بود!)؛ «وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ».(۵) قرآن می فرماید: این مصیبت بزرگ و طوفان شدید که زلزله در بنیان وجود جمعی از مؤمنان افکند، صحنه ای از آزمون الهی بود... این آیه نیز تأکید دیگری است بر آنچه در بالا گفته شد.
در روایات اسلامی نیز اشارات روشنی به این حقیقت که بخشی از بلاها و مصائب جنبه آزمون دارد، دیده می شود:
۱. در حدیثی از امام علی(علیه السلام) می خوانیم: «اِنَّ الْبَلاءَ لِلظّالِمِ اَدَبٌ وَ لِلْمُؤْمِنِ اِمْتِحانٌ...»(۶)؛ (بلا برای ظالم ادب است و برای مؤمن آزمایش و امتحان).
۲. امیرمؤمنان علی(علیه السلام) در توصیف پیامبران در خطبه ای چنین می فرماید: «قَدِ اخْتَبَرَهُمُ اللهُ بِالْمَخْمَصَهِ وَ اَبْتَلاهُمْ بِالْمَجْهَدَهِ وَ امْتَحَنَهُمْ بِالْمَخاوِفی وَ مَخَضَهُمْ بِالْمَکارِهِ» (۷)؛ (خداوند پیامبرانش را با گرسنگی آزمایش نمود و به مشقت و ناراحتی مبتلا ساخت، با امور خوفناک امتحان نمود و با سختی ها و مشکلات خالص گردانید [تا از بوته امتحان به خوبی برآمدند]).
۳. شبیه همین سخن را در مورد توده مردم با تعبیرات دیگری در همان خطبه ذکر فرموده است: «وَ لکِنَّ اللهَ یَخْتَبِرُ عِبادَهُ بِاَنْواعِ الشَّدائِد وَ یتَعَبَّدُهُمْ بِاَنْواعِ الْمَجاهِدِ وَ یَبْتَلیهِمْ بِضُروبِ الْمَکارِهِ» (۸)؛ (ولی خداوند بندگانش را با انواع شدائد می آزماید و با اقسام مشکلات به عبادت فرا می خواند و به انواع گرفتاری ها مبتلا می نماید).(۹)
پی نوشت:
(۱). قرآن کریم، سوره انبیاء، آیه ۳۵.
(۲). همان، سوره بقره، آیه ۱۵۵.
(۳). همان، سوره فجر، آیه ۱۶.
(۴). همان، سوره احزاب، آیه ۱۱.
(۵). همان، آیه ۱۰.
(۶). جامع الأخبار، شعیری، محمد بن محمد، مطبعه حیدریه، نجف، بی تا، چاپ اول، ص ۱۱۳، الفصل السبعون فی البلاء؛ بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، محقق / مصحح جمعی از محققان، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ ق، چاپ دوم، ج ‌۷۸، ص ۱۹۸، باب ۱، فضل العافیه و المرض و ثواب المرض و علله و أنواعه.
(۷). نهج البلاغه، شریف الرضی، محمد بن حسین، محقق / مصحح: للصبحی صالح، هجرت، قم، ‌۱۴۱۴ ق، چاپ اول، ص ۲۹۱، العبره بالماضین.
(۸). همان، ص ۲۹۴، خطبه ۱۹۲ (قاصعه)، الکعبه المقدسه.
(۹). پیام قرآن، مکارم شیرازی، ناصر، با همکاری جمعی از فضلاء، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ ش، چاپ نهم، ج ۴، ص ۵۵۰.