عصر قم - کتاب حقوق خبر و خبرنگاران در اسلام، نوشته دکتر هدی غفاری و سیدمحسن فامیه، با رویکردی فقهی و حقوقی به تبیین نظام حقوق و تکالیف خبرنگاران در اسلام پرداخته و تلاش کرده است الگویی اسلامی برای نظام خبری در برابر الگوهای رایج غربی ارائه دهد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا ، کتاب «حقوق خبر و خبرنگاران در اسلام» به قلم دکتر هدی غفاری، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، و سیدمحسن فامیه، از سوی انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی منتشر شده است. این اثر در سال ۱۳۹۹ در ۳۳۰ صفحه به چاپ رسیده و در سه فصل، مبانی نظری، حقوقی و فقهی نظام خبر و خبرنگاری در اسلام را بررسی میکند.
نویسندگان در مقدمه کتاب، با اشاره به ضرورت ارائه الگویی اسلامی برای نظام رسانهای، از استعاره «آب در کوزه و ما تشنهلبان میگردیم» بهره گرفته و مینویسند:
« مسلمانان از آثار و تبعات نظام خبری وارد شده از غرب رنج میبرند، اما خود چارچوبی را که همچون آب در کوزه در اختیار دارند، برای ارائه الگویی در برابر نظم خبری حاکم بر جهان عرضه نکردهاند. »
این کتاب در سه فصل تنظیم شده است. فصل نخست با عنوان «مقدمات تصوری و تصدیقی» به مبانی نظری و مفهومی موضوع میپردازد. فصل دوم با عنوان «نظام حقوق خبر و خبرنگاران؛ نظم تکلیفمحور» وظایف و تکالیف خبرنگاران را از منظر فقه و حقوق اسلامی بررسی میکند و فصل سوم با عنوان «نظام حقوق خبر و خبرنگاران؛ نظم حقگرا» به تبیین حقوق و حمایتهای قانونی و شرعی خبرنگاران اختصاص دارد.
در فصل دوم، نویسندگان با ارائه یک مدل پنجمرحلهای از فرآیند خبر، چرخه تولید و انتشار اخبار را تشریح کردهاند. این چرخه شامل «وقایع سیاسی و اجتماعی داخلی و بینالمللی»، «دریافت رسانه»، «تصویرسازی رسانه»، «ادراک و ذهنیت مخاطب» و «انتشار خبر» است که به صورت یک فرآیند پیوسته بر یکدیگر اثر میگذارند.
در گفتار نخست این فصل، «تکالیف خبرنگاران در مقام کشف خبر» مورد بررسی قرار گرفته و از جمله به «تکلیف به پوشش خبری» با رویکردی جهانشمول پرداخته شده است. نویسندگان در این بخش با ارجاع به منابع معتبر علوم ارتباطات، تلاش کردهاند مبانی نظری این تکلیف را تبیین کنند.
از دیگر مباحث مهم فصل دوم، بررسی «مسئولیت مدنی ناشی از نقض حریم خصوصی توسط خبرنگار» است. کتاب تأکید میکند که برای تحقق مسئولیت مدنی، وجود سه رکن ضروری است: ضرر، تقصیر یا فعل زیانبار و رابطه سببیت عرفی. همچنین از منظر فقهی، مفهوم ضرر در ابعاد مختلف مورد تحلیل قرار گرفته و بیان شده است که ضرر میتواند متوجه مال، آبرو، جان یا سایر شئون انسانی باشد و هرگونه لطمه به اموال، منافع مسلم، سلامت، حیثیت یا عواطف اشخاص، از مصادیق ضرر محسوب میشود.
نویسندگان در نتیجهگیری کتاب، مبنای نظام حقوق خبرنگاران را بر اصل «اصالت حق» استوار میدانند و مینویسند:
« اصالت حق و نفی رویکرد تصریحی به حقوق، مبنای نظم حقگرای خبرنگاران قرار گرفته است. بر اساس این اصل، حقوقی که در قوانین احصا یا تقنین شدهاند، منحصر به همان موارد نیستند و به معنای نفی حقوق نرم و تقنیننشده نیز نخواهند بود؛ بلکه حقوق مذکور جنبه تمثیلی دارند. »
بر اساس نتایج پژوهش، مهمترین حقوق خبرنگاران در نظام اسلامی عبارتاند از حق بر مصونیت جانی، حق مطالبه اطلاعات بر پایه اصل حداکثر دسترسی به اطلاعات، اصل حداقلسازی محدودیتهای دسترسی، الزام به انتشار اطلاعات، حمایت از افشاگران رویدادها و ارائه دلایل محدودیت دسترسی به اطلاعات، حق برخورداری از معیشت اقتصادی، حق مالکیت فکری بر آثار تولیدی، حقوق نشر، تکثیر، عرضه و اجرا، حق ترجمه، اقتباس، تلخیص و تبدیل آثار، حق دریافت پاداش، حق جلوگیری از تحریف آثار، حق استقلال از قدرت و حق نظارت، حق بر فراموششدن و حذف اطلاعات و اخبار مرتبط با خود در فضای سایبری، حق بر محرمانگی خبری، حق دسترسی و بازدید از اخبار منتشرشده و همچنین حقوق مرتبط با اقلیتها در حوزه خبر.
کتاب حقوق خبر و خبرنگاران در اسلام با بهرهگیری از منابع فقهی، حقوقی و مطالعات ارتباطات، کوشیده است چارچوبی منسجم برای تبیین حقوق و تکالیف خبرنگاران در نظام اسلامی ارائه کند و از این منظر، اثری قابل توجه برای پژوهشگران حقوق رسانه، روزنامهنگاران، دانشجویان علوم ارتباطات و علاقهمندان به مطالعات رسانه و فقه به شمار میرود.
این کتاب از طریق انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی در دسترس علاقهمندان قرار دارد.