انتقام مفهومی فراتر از قصاص و مقابله به‌مثل است/ گذشت و بخشش در مقیاس جمعی ممکن نیست

عصر قم - حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر رهدار، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در نشست علمی «قصاص، خونخواهی و انتقام از قاتلان رهبر شهید»، با اشاره به چالش‌های طرح واژه انتقام در ادبیات فقهی، تأکید کرد که انتقام هرچند در تراث فقهی ما به‌صورت مستقل بحث نشده، اما واژه‌ای قرآنی و روایی است که می‌تواند در نظام فقهی ما جایابی شود. وی با تمایز قائل شدن میان انتقام و مفاهیمی همچون قصاص، دفاع مشروع و مقابله به مثل، آن را مفهومی فرافردی، فراتر از قید زمان و مکان و مقید به مثلیت ندانست و بر تکلیف شرعی جمعی امت در این زمینه تأکید کرد.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ نشست علمی «قصاص، خونخواهی و انتقام از قاتلان رهبر شهید از منظر فقهی، سیاسی و بین‌المللی» به همت خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ و با حضور دو نفر از اساتید حوزه و دانشگاه حجج اسلام دکتر احمد رهدار و استوار میمندی برگزار شد. در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر رهدار، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، به تبیین ابعاد مختلف مسئله انتقام و خونخواهی پرداخت.
دکتر رهدار در بخش نخست سخنان خود با اشاره به پایان‌نامه‌ای که سال گذشته در دانشگاه باقرالعلوم در رشته فقه سیاسی درباره موضوع انتقام راهنمایی کرده بود، گفت که این پایان‌نامه با چالش‌های فرایندی زیادی روبه‌رو شد. مهم‌ترین چالش این بود که داوران محترم مطرح می‌کردند که «انتقام یک واژه فقهی نیست». وی افزود که آنچه در تراث فقهی نزدیک به این واژه آمده، بحث‌های مقابله به مثل و دفاع مشروع است.
دکتر رهدار با اصرار بر این مسئله که انتقام هرچند در تراث فقهی ما بحث نشده، اما واژه‌ای است که در ادبیات روایی و قرآن آمده است، تصریح کرد: «مفاهیم فقهی ما ضرورتاً توقیفی نیستند و فقیهان بعدی می‌توانند واژه‌ها یا کلیدواژه‌های جدیدی در ساحت فقه وارد کنند، مخصوصاً اگر آن واژه در متن نصوص دینی ما "مابِضا" (ریشه و پشتوانه) داشته باشد، مثل واژه انتقام.»
وی با اشاره به جمع‌بندی تأملات خود، سه نکته اساسی را مطرح کرد:
نکته اول: انتقام یک مفهوم قرآنی است و می‌توان آن را به مبانی دینی مستند کرد.
نکته دوم: هرچند انتقام در تراث فقهی نیامده، اما مفهومی است که می‌تواند در فقه جایابی شود.
نکته سوم: انتقام به لحاظ محتوایی، مقید به قید زمان و مکان نیست، مقید به مثلیت نیست، فردی نیست و اجرای آن بر عهده جمع مؤمنان است.
دکتر رهدار در ادامه به تبیین تفاوت انتقام با مفاهیم مشابه پرداخت:
تفاوت با قصاص: قصاص در همه موارد، فردی است؛ اما انتقام می‌تواند فرافردی و جمعی باشد. در قصاص، هر یک از اولیای دم می‌توانند به‌صورت مستقل تصمیم بگیرند، اما انتقام در وضعیت جمعی قابل طرح است.
تفاوت با دفاع مشروع: دفاع مشروع در زمان و مکان هجمه معنا دارد، اما انتقام این قید را ندارد و می‌تواند در زمان و مکان دیگری صورت بگیرد.
تفاوت با مقابله به‌مثل: مقابله به مثل به مفهوم «مثلیت» مقید است، اما انتقام چنین قیدی ندارد.
دکتر رهدار برای روشن‌تر شدن این تفاوت، مثال تأکسی زد و گفت: «تصور کنید یک خانواده، یک ماشین سمند دارند که تاکسی است و تمام ممر اقتصادی آن‌ها از طریق همین ماشین تأمین می‌شود. همسایه‌ای چندین ماشین دارد و می‌آید همان سمند را تخریب کند. شما هم در مقابله به مثل، یک سمند از آن همسایه می‌زنید. ظاهراً مقابله به مثل شده، اما انتقامی که ورودی اقتصادی آن خانواده را هدف قرار داده، محقق نشده است.»
وی افزود: «در تجربه شهادت شهید سلیمانی، امام شهید فرمودند که این‌طور نیست که آن‌ها از ما فرمانده شهید کردند و ما برویم از آن‌ها یک فرمانده شهید کنیم. انتقام و خونخواهی مقوله‌ای فراتر است.»
انتقام؛ تکلیف شرعی جمعی
دکتر رهدار با تأکید بر اینکه انتقام در قالب «تکلیف شرعی جمعی» صورت‌بندی می‌شود، گفت: «گذشت و بخشش نیز باید در کانتکست جمعی فهم شود. همانطور که قصاص مقوله‌ای فردی است، گذشت از آن نیز فردی است، اما در انتقام که مقوله‌ای جمعی است، گذشت نیز باید جمعی باشد.»
وی با اشاره به بیانیه‌های رهبر معظم انقلاب درباره شهادت شهید سلیمانی و شهادت رهبر شهید که مطالبه انتقام را به همه آزادیخواهان جهان حواله داده است، این پرسش را مطرح کرد که چگونه می‌توان رضایت آن‌ها را احصا کرد. دکتر رهدار تأکید کرد که مطالبه حق، بلافاصله بعد از جنایت ایجاد می‌شود، اما صلح و بخشش، فعلی مبتنی بر رضایت است که به این راحتی قابل کسب نیست.
دکتر رهدار با طرح این پرسش فقهی که آیا نظام اسلامی می‌تواند به نمایندگی از آحاد ملت، گذشت و بخشش را مطرح کند، گفت: «این کار به این راحتی ممکن نیست. حتی از عهده فقیه هم برنمی‌آید مگر با عناوین دیگری. نه با این استدلال که من به نمایندگی از امت رأی به صلح می‌دهم، بلکه باید عنوان دیگری بیاورد؛ مثلاً بگوید امت خونخواه حقشان است، اما به عنوان سرپرست جامعه احساس می‌کنم که خونخواهی مفسده‌اش از منافعش بیشتر است.»
ماجرای تاریخی فتوای تنباکو؛ عبرتی برای امروز
وی برای نشان دادن عمق ادراک جمعی در جامعه مؤمنان، به ماجرای تاریخی فتوای میرزای شیرازی در تحریم تنباکو اشاره کرد و گفت: «ناصرالدین شاه فقهای عظام تهران را جمع کرد و گفت که یک فقیه فتوا داده که نمی‌شود، شما فتوا بدهید که می‌شود. پاسخ فقها این بود که این یک حکم فقهی است و هیچ فقیهی نمی‌تواند آن را نقض کند.»
وی ادامه داد: «در آن جمع، مرحوم آقای بهبهانی پذیرفت که بیاید و فتوا دهد که تنباکو حلال است. اما نه تنها کسی از او قبول نکرد، بلکه سنگ‌باران شد. بعدها پسرش در خاطراتش نوشت که دیگر جایی برای ماندن در تهران نداشتند و به سمت قلهک حرکت کردند. در مسیر، صاحب زمینی که زیر درختش استراحت کرده بودند، به آن‌ها گفت که من راضی نیستم شما در زمین من استراحت کنید؛ چون شما چنین فتوایی دادید.»
دکتر رهدار تأکید کرد: «این ادراک عرفی و عوامانه نیست؛ این بنیاد در عمق فرهنگ از لحاظ فقهی و دینی دارد. یک سری چیزها حتی دست فقیه نیست، مگر با عناوینی دیگر.»
نقد دوگانه‌های کاذب؛ انتقام، تامین‌کننده معیشت، امنیت و عزت
دکتر رهدار در بخش پایانی سخنان خود به نقد دوگانه‌های کاذب مطرح‌شده در بحث انتقام پرداخت:
دوگانه انتقام و معیشت: برخی می‌گویند پافشاری بر انتقام، باعث تشدید تحریم‌ها و مشکلات معیشتی می‌شود.
دوگانه انتقام و امنیت: برخی می‌گویند خون‌خواهی، چرخه خشونت را ادامه می‌دهد و امنیت را به خطر می‌اندازد.
دوگانه انتقام و مصلحت عمومی: برخی می‌گویند به خاطر مصلحت عمومی، باید از انتقام دست برداشت.
دکتر رهدار این دوگانه‌ها را کاذب خواند و گفت: «این دوگانه‌ها با هدف خارج کردن مسئله انتقام از ریل اصلی خود مطرح می‌شوند. تاریخ سیاسی معاصر جهان نشان می‌دهد که حتی در نگاه عرفی و غیردینی نیز نمی‌توان از کنار ترور عالی‌ترین مقام سیاسی یک کشور عبور کرد. هیچ کشوری اجازه نمی‌دهد از کنار چنین جنایتی به سادگی عبور شود.»
وی افزود: «اساساً مسئله خونخواهی و انتقام، بر خلاف ادعاها، هم تامین‌کننده معیشت است، هم تامین‌کننده امنیت و هم تامین‌کننده مصلحت عمومی.»
عزت هویتی؛ فراتر از معیشت و امنیت
دکتر رهدار در پایان با اشاره به مصالح هویتی فراتر از معیشت و امنیت، گفت: «تصور کنید اگر امنیت و معیشت ما تأمین شود، اما تصویری که از ایران در ذهن عالم نقش می‌بندد، انسان‌های بی‌غیرتی باشد که نمی‌توانند از مقدس‌ترین ارزش‌هایشان دفاع کنند، چه خواهد شد؟»
وی در ادامه خاطرنشان کرد: «در یکی از دانشگاه‌ها، استادی پرسید که چه اشکالی دارد زندگی‌مان مانند یک عربستانیِ ثروتمند باشد؛ خانه وسیع، ماشین لوکس و حساب پرپول. از او پرسیدم: اگر این امکانات را داشته باشید، اما در ذهن دیگران عنوان "بی‌غیرت" یا "گاو" پیدا کنید، آیا باز هم این زندگی را می‌پسندید؟ پاسخ روشن است که هیچ‌کس چنین چیزی را نمی‌پذیرد. ما فراتر از معیشت و امنیت، به عزت هویتی نیاز داریم. عزتی که قدرت، بازدارندگی و امنیت پایدار را برای ما به ارمغان می‌آورد.»
.

..................
پایان پیام/