آنچه رسانه‌ها نمی‌خواهند بدانید

عصر قم - در این گزارش خانم یازرلو، مدرس انجمن سواد رسانه‌ای ایران، از راهکارهایی می‌گوییم که انسان را در مواجهه با رسانه‌ها از پژواک بودن خارج می‌کند.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، رسانه‌های مدرن امروزه با استفاده از ابزار های متفاوت، قدرت تفکر و تعقل را از انسان می‌گیرند و کاری می‌کنند که مخاطبانشان به بلندگوی آنها تبدیل شوند، در عین حال تصور کنند که در حال ابراز نظرات شخصی و تحلیل‌های مستقل خود هستند. این ابزارها را ابزارهای حرفه‌ای رسانه‌ها برای «پژواک‌سازی» از انسان نامیدیم؛ شامل: حذف زنجیرهٔ استدلال، استانداردسازی واژگان، حذف سایه‌های خاکستری، تکرار چرخه‌ای یا حلقهٔ پژواک، حذف صدای اول شخص، و جایگزینی درک با تکرار.
چگونه از پژواک بودن خارج شویم؟
راه نجات ساده است، اما آسان نیست. نیاز به تمرین، صبر و شجاعت دارد. چون رسانه‌های پژواک‌ساز، دوست ندارند شما از این چرخه خارج شوید. آنها به تکرار شما وابسته‌اند.
قدم اول؛ آزمون جابه‌جایی
قبل از هر قضاوتی، نقش‌ها را عوض کنید. اگر خبری دربارهٔ ایران شنیدید که باعث خشم شما شد، بایستید و بپرسید «اگر همین کار را آمریکا انجام داده بود، چه قضاوتی می‌کردم؟» اگر خبری دربارهٔ آمریکا شنیدید که باعث شد بگویید «اتفاق می‌افتد»، بپرسید «اگر همین اتفاق را ایران انجام داده بود، چه می‌گفتم؟»
اگر جواب این دو سؤال با هم فرق داشت، یعنی دارید استاندارد دوگانه به کار می‌برید و پژواک می‌شوید. یعنی رسانه جای مغز شما نشسته است.
در مثال «میناب» که در گزارش قبل (اینجا) بررسی کردیم، بپرسید «اگر ایران مدرسهٔ دخترانهٔ میناب را می‌زد، تیتر رسانه‌های غربی چه بود؟ اگر ایران بود که دو بار به یک مدرسه موشک می‌زد، و بار دوم هنگام حضور امدادگران، تیتر چه بود؟» جوابتان را که پیدا کردید، متوجه می‌شوید پژواک هستید یا نه.
قدم دوم؛ جست‌وجوی قاب حذف‌شده
هر خبری دیدید، بپرسید «چه چیزی در این خبر نیست؟». رسانه‌های پژواک‌ساز همیشه بخشی از واقعیت را حذف می‌کنند؛ آن بخشی که اگر بماند، روایتشان فرو می‌ریزد.
در خبر مدرسهٔ میناب، چه چیزی حذف شد؟ اینکه حیاط بازی برای کودکان ساخته شده بود، دیوارنگاره‌های کودکانه روی دیوارها بود و حملهٔ دوم هنگام حضور امدادگران انجام شد.
باید قاب حذف‌شده را پیدا کنید، آن را به تصویر اضافه کنید، بعد قضاوت کنید.
قدم سوم؛ توقف قبل از تکرار
این مهم‌ترین راه است. هر وقت خواستید خبری را برای کسی بازگو کنید، تیتری را کامنت بزنید، یا روایتی را بازنشر کنید، از خودتان بپرسید «آیا خودم به این نتیجه رسیده‌ام، یا فقط دارم تکرار می‌کنم؟»
اگر احساس کردید دارید همان حرفی را می‌زنید که رسانه زده، همان لحن را به کار می‌برید که رسانه داشته، همان عصبانیت را دارید که رسانه القا کرده، بدانید دارید پژواک می‌شوید.
در آن لحظه، سکوت کنید. تحقیق کنید. چند منبع مختلف را ببینید. چند رسانه با جهت‌گیری متفاوت را بخوانید. بعد از یک ساعت، ببینید باز هم همان حرف را تکرار می‌کنید یا نه. اگر نه، یعنی نجات پیدا کرده‌اید. اگر هنوز همان را می‌گویید، یعنی هنوز پژواکید.
مهارت‌های سواد رسانه‌ای برای پژواک نشدن
سواد رسانه‌ای یعنی توانایی تحلیل، ارزیابی و خلق پیام‌های رسانه‌ای. انسانِ دارای سواد رسانه‌ای، مصرف‌کنندهٔ منفعل نیست. او فعالانه با پیام‌های رسانه‌ای مواجه می‌شود، سؤال می‌پرسد، مقایسه می‌کند و بعد نتیجه می‌گیرد. در مقابل، پژواک، کسی است که سواد رسانه‌ای ندارد. او فقط دریافت و تکرار می‌کند.