چرا آمریکا بعد از ۲ دهه دوباره میزبان جام جهانی شد؟

عصر قم - تجربه جام‌جهانی ۲۰۲۶ نشان می‌دهد سود میزبانی، بیش از هر چیز به زیرساخت‌های آماده وابسته است.

احتمالاً روزی که جیانی اینفانتینو، رئیس فیفا دستورالعمل‌های فیفا در مورد استادیوم‌های فوتبال را به‌عنوان ابزاری برای جهانی کردن این ورزش معرفی می‌کرد، تصور نمی‌کرد که این ایده در گذر زمان به یکی از پرهزینه‌ترین پروژه‌های شهری برای دولت‌ها تبدیل شود؛ پروژه‌هایی که با وعده حضور در نقشه فوتبال جهان آغاز می‌شوند، اما در عمل به سرمایه‌گذاری‌های چندمیلیارددلاری در ساخت ورزشگاه‌ها، نوسازی زیرساخت‌های حمل‌ونقل و بازآرایی شهری ختم می‌شوند.
در آستانه جام‌جهانی ۲۰۲۶، این چرخه در مقیاسی بزرگ‌تر دوباره تکرار شده است؛ جایی که سه کشور میزبان برای چند هفته میزبانی، وارد موجی از هزینه‌کرد سنگین شده‌اند، درحالی‌که بخش مهمی از این زیرساخت‌ها پس از پایان تورنمنت ممکن است با بهره‌برداری محدود و هزینه‌های بالای نگهداری مواجه شوند و به تعبیر اقتصاددانان، به «فیل سفید»‌هایی تبدیل شوند که بیش از آنکه دارایی مولد باشند، بار مالی بلندمدت بر دوش دولت‌ها می‌گذارند. انتظار می‌رود جام‌جهانی فوتبال ۲۰۲۶ که به میزبانی مشترک آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار می‌شود، رکورد‌های مالی این رویداد را به طور قابل‌توجهی جابه‌جا کند. بر اساس یک مطالعه از سوی OpenEconomics با همکاری فیفا و سازمان تجارت جهانی، این تورنمنت می‌تواند در مجموع حدود ۸۰ میلیارد دلار اثر اقتصادی جهانی ایجاد کند؛ رقمی که شامل گردش مالی حاصل از گردشگری، حمل‌ونقل، خدمات و فعالیت‌های تجاری مرتبط با مسابقات است. این عدد در مقابل تولید ناخالص داخلی بیش از ۳۳ هزار میلیارددلاری سه کشور میزبان جام جهانی، معادل ۰.۲۴ درصد این رقم است.
هزینه میزبانی کشور‌ها از جام‌جهانی
بررسی هزینه‌های میزبانی جام‌جهانی از سال ۱۹۸۲ تاکنون، از دگرگونی ماهیت این رویداد ورزشی به یک ابرپروژه اقتصادی خبر می‌دهد. درحالی‌که میزبانی اسپانیا در سال ۱۹۸۲ با هزینه اسمی ۰.۴۴ میلیارد دلار (معادل ۱.۵ میلیارد دلار به قیمت امروز) انجام شد، این ارقام در دهه‌های بعد روند صعودی یافتند؛ چنان‌که ایتالیا در سال ۱۹۹۰، حدود ۴ میلیارد دلار (۹.۸ میلیارد دلار به ارزش امروز) و کره‌جنوبی و ژاپن در سال ۲۰۰۲، حدود ۷ میلیارد دلار (۱۲.۲ میلیارد دلار به ارزش امروز) هزینه کردند. این مسیر صعودی با میزبانی برزیل در سال ۲۰۱۴ و اختصاص ۱۵ میلیارد دلار (۲۰.۵ میلیارد دلار به ارزش امروز) شتاب بیشتری گرفت و در نهایت در جام‌جهانی ۲۰۲۲ قطر، با ثبت هزینه خیره‌کننده ۲۲۰ میلیارد دلار (بیش از ۲۳۵ میلیارد دلار امروز) به اوج خود رسید. اگرچه برای جام‌جهانی ۲۰۲۶ در کشور‌های آمریکا، کانادا و مکزیک، برآورد‌ها حاکی از کاهش چشمگیر هزینه‌ها و صرف بازه‌ای بین ۷ تا ۱۵ میلیارد دلار است، اما تداوم این ارقام میلیاردی نشان می‌دهد که میزبانی جام‌جهانی همچنان یکی از پرهزینه‌ترین تعهدات مالی برای کشور‌های میزبان این رقابت‌ها به شمار می‌رود.
هزینه‌های نوسازی ورزشگاه‌های جام‌جهانی ۲۰۲۶
گزارش‌های مختلف نشان می‌دهد سه کشور میزبان جام‌جهانی فعلی، برای برگزاری این مسابقات هیچ ورزشگاه جدیدی نساخته‌اند و تنها اقدام آنها مربوط به نوسازی ورزشگاه‌های سابق بوده است. گفته می‌شود این موضوع دلیل کاهش هزینه‌های آماده‌سازی جام‌جهانی فعلی بوده است. بر اساس بودجه‌های اعلام‌شده عمومی، مجموع هزینه نوسازی ۱۶ ورزشگاه میزبان بین ۱.۵ تا ۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود. سرمایه‌گذاری در هر ورزشگاه از حدود ۱۹ میلیون دلار برای ورزشگاه «لومن فیلد» سیاتل تا حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیون دلار برای ورزشگاه «ای‌تی‌اندتی» دالاس متغیر بوده است. این ارقام تنها شامل هزینه‌های عمرانی و سرمایه‌ای ورزشگاه‌ها می‌شود و هزینه‌های زیرساخت شهری، امنیتی و حمل‌ونقل را در بر نمی‌گیرد.
چرا هیچ ورزشگاه جدیدی ساخته نشد؟
فیفا و سه کشور میزبان تصمیم گرفتند از ورزشگاه‌های موجود استفاده کنند تا هزینه‌ها کاهش یابد، آثار زیست‌محیطی محدود شود و خطر ایجاد ورزشگاه‌های کم‌استفاده پس از پایان مسابقات از بین برود. هر سه کشور از قبل دارای ورزشگاه‌های حرفه‌ای با ظرفیت بالا بودند که با انجام برخی نوسازی‌ها می‌توانستند استاندارد‌های فیفا را تأمین کنند. این رویکرد به‌عنوان الگویی پایدارتر برای برگزاری رویداد‌های بزرگ ورزشی نیز مورد استقبال قرار گرفته است. بزرگ‌ترین چالش فنی، تبدیل ورزشگاه‌های فوتبال آمریکایی (NFL) به زمین‌هایی مطابق استاندارد‌های فیفا بود. ازآنجاکه ابعاد زمین فوتبال آمریکایی کوچک‌تر از زمین فوتبال است، بسیاری از ورزشگاه‌ها نیازمند تغییرات گسترده برای نصب چمن طبیعی و ایجاد ابعاد استاندارد زمین بودند. این تغییرات از بازطراحی جایگاه‌های تماشاگران در برخی ورزشگاه‌ها تا بازسازی کامل لایه‌های زیرین زمین بازی را شامل می‌شد.
تمامی ۱۶ ورزشگاه میزبان به زیرساخت‌های دیجیتال جدید مجهز شده‌اند؛ از جمله شبکه‌های وای‌فای پرظرفیت، شبکه‌های اختصاصی ۵G، حسگر‌های اینترنت اشیا برای مدیریت جمعیت و مصرف انرژی، سامانه‌های امنیتی مبتنی بر هوش مصنوعی و سیستم‌های هوشمند بلیت‌فروشی با کنترل دسترسی بیومتریک. شرکت ورایزن پیش‌بینی کرده است که هر مسابقه در ورزشگاه‌های آمریکا بیش از ۵۰ ترابایت ترافیک داده موبایلی ایجاد کند. راهبرد پایداری فیفا برای جام‌جهانی ۲۰۲۶ بر بهبود بهره‌وری انرژی، صرفه‌جویی در مصرف آب، مدیریت پسماند و کاهش انتشار کربن متمرکز است. جایگزینی سیستم‌های روشنایی LED، استفاده از سامانه‌های آبیاری هوشمند، بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر، اجرای برنامه‌های بازیافت و دریافت گواهی‌های زیست‌محیطی از مهم‌ترین اقدامات انجام‌شده به شمار می‌روند.
فیفا برنده واقعی اقتصاد جام‌جهانی
فیفا اعلام کرده است که در چرخه مالی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ به رکوردی بی‌سابقه در درآمد‌های خود دست خواهد یافت و مجموع این درآمد‌ها به حدود ۱۳ میلیارد دلار خواهد رسید؛ رقمی که نسبت به دوره قبل حدود ۷۲ درصد رشد نشان می‌دهد. بخش عمده این افزایش از توسعه تورنمنت‌های اصلی از جمله جام‌جهانی ۲۰۲۶، جام‌جهانی زنان ۲۰۲۳ و نسخه جدید جام‌جهانی باشگاه‌ها ناشی شده و عمدتاً از قرارداد‌های تجاری و حقوق رسانه‌ای تأمین می‌شود؛ به‌طوری که بیش از ۶۰ درصد آن تا پایان ۲۰۲۴ به‌صورت قراردادی تضمین شده است. در همین چهارچوب، جام‌جهانی ۲۰۲۶ با گسترش به ۴۸ تیم و ۱۰۴ مسابقه، نه‌تنها به یکی از بزرگ‌ترین رویداد‌های تاریخ فوتبال تبدیل شده، بلکه نقش کلیدی در این جهش درآمدی دارد و پیش‌بینی می‌شود میلیارد‌ها دلار اثر اقتصادی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند؛ از افزایش درآمد‌های تبلیغاتی و حق پخش گرفته تا رشد مصرف در بخش‌هایی مانند گردشگری، حمل‌ونقل و خدمات. درعین‌حال، فیفا اعلام کرده است که بیش از ۹۰ درصد این منابع مالی دوباره در توسعه فوتبال در میان ۲۱۱ فدراسیون عضو سرمایه‌گذاری خواهد شد، موضوعی که نشان می‌دهد جام‌جهانی ۲۰۲۶ هم‌زمان یک موتور عظیم اقتصادی و یک ابزار توسعه جهانی برای فوتبال محسوب می‌شود.
تأثیر اقتصادی جام‌جهانی
دولت آمریکا برآورد کرده است که جام‌جهانی ۲۰۲۶ حدود ۱۸۵ هزار شغل ایجاد کرده و ۱۷.۲ میلیارد دلار به تولید ناخالص داخلی این کشور اضافه خواهد کرد. علاوه بر نوسازی ورزشگاه‌ها، این رویداد باعث افزایش سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل عمومی، فرودگاه‌ها، شبکه‌های ارتباطی و بهسازی فضا‌های شهری در شهر‌های میزبان شده است. همچنین شرکت‌های فعال در حوزه فناوری، مصالح ساختمانی، مدیریت تأسیسات و زیرساخت‌های ورزشی از این پروژه منتفع شده‌اند. تجربه جام‌جهانی ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که نوسازی ورزشگاه‌های موجود می‌تواند جایگزین مناسبی برای ساخت مجموعه‌های جدید باشد. از دیگر درس‌های مهم این پروژه می‌توان به زمان‌بندی عملیات عمرانی متناسب با برنامه بهره‌برداری ورزشگاه‌ها، انجام مطالعات فنی دقیق پیش از آغاز پروژه، طراحی زیرساخت‌ها با نگاه بلندمدت پس از مسابقات، توجه به زیرساخت‌های ارتباطی به‌عنوان بخشی از سازه اصلی و هماهنگی میان پروژه‌های ورزشگاهی و برنامه‌های توسعه شهری اشاره کرد.
تغییر رویکرد فیفا
در سال ۲۰۲۰، فیفا ابتکار Making Football Truly Global: The Vision ۲۰۲۰–۲۰۲۳ را با هدف تقویت توسعه فوتبال در سراسر جهان معرفی کرد. یکی از محور‌های اصلی این برنامه، توسعه زیرساخت‌های فوتبالی و به‌ویژه نقش ورزشگاه‌ها به‌عنوان قلب تپنده جوامع فوتبالی است؛ به‌طوری که فیفا هدف‌گذاری کرده در هر یک از ۲۱۱ عضو خود، دست‌کم یک ورزشگاه مطابق با استاندارد‌های این نهاد توسعه یابد. این استاندارد‌ها به‌عنوان یک چهارچوب جهانی طراحی شده‌اند تا برای پروژه‌های ورزشی در هر مقیاس و سطحی قابل‌استفاده باشند و از ایجاد ورزشگاه‌های بیش از حد پرهزینه یا غیرضروری جلوگیری کنند، درعین‌حال بر پایداری محیط‌زیستی، اجتماعی و اقتصادی تأکید دارند. این دستورالعمل‌ها همچنین نشان می‌دهند که ورزشگاه‌ها تنها برای برگزاری مسابقات رسمی فیفا طراحی نمی‌شوند، بلکه باید قابلیت استفاده چندمنظوره داشته باشند تا از نظر اقتصادی پایدار باقی بمانند.
به همین دلیل، طراحی و بهره‌برداری از ورزشگاه‌ها به‌گونه‌ای تعریف شده که هم پاسخگوی نیاز مسابقات بین‌المللی باشد و هم نیاز‌های روزمره جوامع محلی را پوشش دهد. بر اساس این چهارچوب، الزامات فیفا در دو بخش اصلی تدوین شده‌اند: بخش نخست به فرایند توسعه ورزشگاه از مرحله امکان‌سنجی تا طراحی، ساخت و بهره‌برداری می‌پردازد و بخش دوم به الزامات فنی، استاندارد‌های عملکردی و نحوه تطبیق این معیار‌ها با اندازه‌ها و کاربری‌های مختلف ورزشگاه‌ها اختصاص دارد؛ موضوعی که نشان‌دهنده نگاه ساختاری و بلندمدت فیفا به توسعه پایدار زیرساخت‌های ورزشی در سطح جهانی است. میزبانی جام‌جهانی تنها به ساخت چند ورزشگاه مدرن محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم ایجاد شبکه‌ای گسترده از زیرساخت‌های حمل‌ونقل، اقامتی، انرژی، امنیتی و خدمات شهری است.
بر اساس دستورالعمل‌های فیفا، شهر‌های میزبان باید توانایی جابه‌جایی صد‌ها هزار تماشاگر، خبرنگار و عوامل اجرایی را داشته باشند و دسترسی مناسب به فرودگاه‌ها، حمل‌ونقل عمومی، هتل‌ها و مراکز تفریحی را فراهم کنند. علاوه بر این، ملاحظات زیست‌محیطی، مدیریت پسماند، تأمین آب و انرژی پایدار و کاهش آثار کربنی نیز از الزامات اصلی پروژه‌های جدید ورزشی به شمار می‌رود. در سال‌های اخیر رویکرد فیفا و کشور‌های میزبان به سمت استفاده حداکثری از زیرساخت‌های موجود حرکت کرده است. جام‌جهانی ۲۰۲۶ نمونه بارز این سیاست است؛ جایی که آمریکا، کانادا و مکزیک به‌جای ساخت گسترده ورزشگاه‌های جدید، از مجموعه‌های ورزشی و شبکه حمل‌ونقل از پیش آماده بهره می‌برند. این رویکرد علاوه بر کاهش هزینه‌های عمرانی، بازگشت اقتصادی پروژه را افزایش می‌دهد و ریسک باقی‌ماندن ورزشگاه‌ها و تأسیسات بلااستفاده پس از پایان مسابقات را به حداقل می‌رساند.
پارادوکس هزینه و درآمد از میزبانی جام‌جهانی
قطر و روسیه از مهم‌ترین نمونه‌های بررسی نسبت «هزینه–درآمد» در تاریخ جام‌جهانی هستند. در روسیه ۲۰۱۸، مجموع درآمد مستقیم فیفا از کل چرخه جام‌جهانی حدود ۵.۳ میلیارد دلار برآورد شد، درحالی‌که هزینه‌های برگزاری و توسعه زیرساخت‌ها در خود کشور میزبان بین ۱۱ تا ۱۴ میلیارد دلار بود. باوجوداینکه بخشی از این هزینه‌ها از طریق گردشگری، حق پخش و اثرات اقتصادی غیرمستقیم جبران شد و درآمد اقتصادی کلی کشور به حدود ۱۲ تا ۱۴ میلیارد دلار رسید، اما این توازن بیشتر در حد سر‌به‌سر یا سود محدود ارزیابی می‌شود تا یک بازده اقتصادی بزرگ. در مقابل، قطر ۲۰۲۲ با درآمد مستقیم فیفا در حدود ۷.۵ میلیارد دلار از چرخه مالی جام‌جهانی مواجه شد، اما درآمد مستقیم اقتصادی قطر از خود رویداد معمولاً بین ۱.۵ تا ۴ میلیارد دلار برآورد می‌شود درحالی‌که هزینه‌کرد این کشور چیزی در حدود ۲۲۰ میلیارد دلار بوده است.
ایران و مسئله میزبانی جام‌جهانی
هرچند که رویکرد کلی فیفا و کشور‌های میزبان با درنظرداشتن هزینه‌های سنگین احداث ورزشگاه‌ها و زیرساخت‌هایی که احتمالاً بعد از جام‌جهانی بلااستفاده باقی می‌مانند به سمت استفاده و توسعه ظرفیت‌های موجود حرکت کرده؛ اما با درنظرداشتن اینکه زیرساخت‌های استاندارد از جمله ورزشگاه، زیرساخت حمل‌ونقل، اینترنت، زیرساخت گردشگری و... در ایران رشد چندانی نداشته، احتمالاً موضوع توسعه زیرساخت‌های موجود هم تا حد زیادی منتفی خواهد بود و احتمال میزبانی ایران نیز شاید نه در حجم و ابعاد قطر، اما با هزینه‌های سنگین میلیارددلاری محقق خواهد شد.
از این منظر، مهم‌ترین پرسش درباره احتمال میزبانی ایران، نه درآمدزایی بالقوه جام جهانی، بلکه میزان آمادگی زیرساختی کشور است. ایران از نظر موقعیت جغرافیایی، جمعیت و علاقه به فوتبال ظرفیت‌های قابل‌توجهی دارد، اما میزبانی رقابت‌هایی در مقیاس جام‌جهانی نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده در حوزه ورزشگاه‌ها، فرودگاه‌ها، هتل‌ها، حمل‌ونقل عمومی و خدمات شهری خواهد بود.
به همین دلیل، ارزیابی اقتصادی چنین پروژه‌ای بیش از هر چیز به این موضوع بستگی دارد که چه میزان از زیرساخت‌های موردنیاز از پیش در اختیار کشور باشد و چه میزان سرمایه‌گذاری جدید باید انجام شود؛ عاملی که تجربه جام‌جهانی ۲۰۲۶ نشان داده نقش تعیین‌کننده‌ای در سودآوری یا زیان‌دهی میزبانی دارد. از منظر اقتصادی، میزبانی جام‌جهانی برای ایران تنها در صورتی می‌تواند توجیه‌پذیر باشد که به‌عنوان بخشی از یک برنامه توسعه گردشگری، حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاری بلندمدت تعریف شود.
تجربه جام‌جهانی ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که کشور‌های میزبان باتکیه‌بر زیرساخت‌های موجود و صرف حدود ۲ میلیارد دلار برای ارتقای ۱۶ ورزشگاه، به دنبال بهره‌برداری از منافع گسترده‌ای همچون رشد گردشگری، افزایش اشتغال، جذب سرمایه و رونق خدمات هستند. بااین‌حال، ایران برای رسیدن به استاندارد‌های فیفا نیازمند سرمایه‌گذاری قابل‌توجه در ورزشگاه‌ها، فرودگاه‌ها، هتل‌ها و شبکه حمل‌ونقل است و در شرایط فعلی، محدودیت‌های مالی و بین‌المللی می‌تواند بازگشت سرمایه را با ابهام مواجه کند؛ بنابراین، اگرچه میزبانی چنین رویدادی می‌تواند به توسعه زیرساخت‌ها و ارتقای جایگاه بین‌المللی کشور کمک کند، اما در کوتاه‌مدت بار مالی سنگینی خواهد داشت و بدون مشارکت گسترده بخش خصوصی و افزایش ظرفیت گردشگری، منافع اقتصادی آن لزوماً از هزینه‌هایش فراتر نخواهد رفت.
به عبارتی، هزینه‌های چشمگیر برگزاری جام‌جهانی حداقل برای کشوری همچون ایران بازدهی اقتصادی لازم را نخواهد داشت و صرفاً برای وجهه بین‌المللی کشور می‌تواند مفید باشد. اما این هزینه‌ها می‌تواند در بخش‌های دیگر تولیدی کشور همچون نوسازی اقلام سرمایه‌ای از خطوط تولید گرفته تا زیرساخت‌های حملی‌ونقلی، ریلی و ده‌ها پروژه در صنایع فولاد و پتروشیمی و توسعه حلقه‌های زنجیره ارزش این صنایع آورده اقتصادی بیشتری نسبت به برگزاری این مسابقات ورزشی داشته باشد.
زیرساخت جام‌جهانی فوتبال یا فیل سفید؟
در اقتصاد، اصطلاح «فیل سفید» (White Elephant) به پروژه‌ها یا دارایی‌هایی گفته می‌شود که در نگاه اول باشکوه، ضروری یا حتی افتخارآمیز به نظر می‌رسند، اما در عمل هزینه ساخت و نگهداری آنها به‌قدری بالاست که بازده اقتصادی‌شان را زیر سؤال می‌برد. ریشه این اصطلاح به جنوب شرق آسیا، به‌ویژه تایلند (سیام قدیم) برمی‌گردد؛ جایی که فیل سفید حیوانی مقدس و کمیاب محسوب می‌شد و پادشاه آن را به درباریان هدیه می‌داد، اما نگهداری از چنین فیل‌هایی هزینه‌بر بود و ازآنجاکه امکان استفاده کاری از آنها وجود نداشت، این هدیه در عمل به یک «افتخار گران‌قیمت و کم‌فایده» تبدیل می‌شد. با همین منطق، می‌توان جام‌جهانی فوتبال را در برخی کشور‌ها به چشم یک فیل سفید مدرن دید. شهری که برای چند مسابقه جهانی، ورزشگاه‌های عظیم، زیرساخت‌های حمل‌ونقل و پروژه‌های شهری چندمیلیارددلاری می‌سازد، در لحظه برگزاری رویداد در مرکز توجه جهان قرار می‌گیرد؛ اما پس از پایان سوت آخر، واقعیت تازه شروع می‌شود: هزینه‌های نگهداری ورزشگاه‌ها، کاهش استفاده روزمره و تبدیل‌شدن برخی زیرساخت‌ها به فضا‌هایی کم‌بازده یا حتی متروکه. در این نگاه انتقادی، جام‌جهانی اگرچه یک موتور عظیم رسانه‌ای و اقتصادی در کوتاه‌مدت است، اما برای بعضی میزبان‌ها می‌تواند میراثی دوگانه به جا بگذارد؛ شکوهی گذرا در زمان برگزاری و بار مالی ماندگار در سال‌های بعد.