عصر قم - در نظام حقوق بینالملل مدرن، مفاهیمی چون «اعلام موضع» دچار تحولی بنیادین شدهاند؛ بهگونهای که امروزه توئیتهای روزانه ترامپ در قامت رئیسجمهور، دیگر یک فعالیت شخصی در فضای مجازی محسوب نمیشوند.
به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، در نظام حقوق بینالملل مدرن، مفاهیمی چون «اعلام موضع» دچار تحولی بنیادین شدهاند؛ بهگونهای که امروزه توئیتهای روزانه ترامپ در قامت رئیسجمهور، دیگر یک فعالیت شخصی در فضای مجازی محسوب نمیشوند. از آنجا که مقام ریاستجمهوری در ایالات متحده با جایگاه فرماندهی کل قوا گره خورده است، نمیتوان میان نیت سیاسی و مسئولیت حقوقی او تفکیکی قائل شد. ادعای برخی مقامات آمریکایی مبنی بر اینکه نباید به توئیتهای ترامپ توجه کرد چون صرفاً جنبه مصرف داخلی دارند، از منظر «تکنیک حقوقی» و «دکترین انتساب»، مغالطهای برای فرار از مسئولیت بینالمللی است. حقیقت این است که در فضای جنگ شناختی، هر توئیت ترامپ بخشی از میدان نبرد و بهمثابه یک «اعلامیه رسمی» یا «اقدام خصمانه» است که آثار حقوقی عینی بر امنیت جهانی و روند توافقات بر جای میگذارد.
۱. طبق دکترین «اعمال یکجانبه دولتها»، بیانیههای علنی مقامات عالیرتبه یک کشور میتواند تعهدات حقوقی بینالمللی ایجاد کرده و یا به عنوان سندی بر نقض تعهدات پیشین تلقی شود. توئیتهای ترامپ به عنوان عالیترین مقام اجرایی، به هیچ عنوان «نظر شخصی» محسوب نمیشوند؛ لذا جمهوری اسلامی ایران باید این توئیتها را موضع رسمی دولت ایالات متحده در نظر بگیرد. در حقوق بینالملل، نیتِ باطنی یا انگیزههای سیاسی پشت یک پیام اهمیتی ندارد، بلکه طبق «اصل ظاهر»، کلام مقام رسمی است که مبنای قضاوت و انتساب مسئولیت به دولت قرار میگیرد.
۲. در فرآیند پیچیده مذاکرات و بهویژه در موضوع همچون آتشبس، باید «توئیتهای ترامپ» ملاک اصلی و نهایی برای سنجش اعتبار ادعاهای طرف مقابل باشد. با توجه به تجربه موفق در جریان اولین توافق که در آن صدور توئیت توسط شخص ترامپ شرط لازم برای اثبات «قبولِ مسئولیت» قرار گرفت، این رویکرد باید به یک قاعده مذاکراتی تبدیل شود. ما نباید صرفاً به یادداشتهای دیپلماتیک محرمانه بسنده کنیم، بلکه باید اصرار ورزید که هرگونه تعهد، قبول شرایط درپایان یا اختتام جنگ، الزاماً با اعلام صریح در توئیتهای ترامپ همراه باشد. این امر باعث میشود اسناد پذیرش واجد وصف «علنی بودن» شوند و طبق «اصل استاپل»، راه برای هرگونه ادعای بعدی مبنی بر عدم اطلاع یا عدم رضایت رئیسجمهور آمریکا بسته شود.
۳. توئیتهای تهدیدآمیز ترامپ که حاوی نیت حمله به زیرساختها، مراکز فرهنگی یا غیرنظامی است، فراتر از یک لفاظی ساده، مصداق بارز «تهدید به زور» مندرج در بند ۴ ماده ۲ منشور ملل متحد است. در فضای جنگ شناختی، این اظهارات به دلیل تخریب امنیت روانی جامعه و ایجاد اخلال عمدی در محاسبات دفاعی کشور، خود بهمثابه یک اقدام خصمانه و «نقض عینی» مفاد هرگونه توافق یا آتشبس محسوب میشوند. هرگاه توئیتهای ترامپ حاوی دستورالعملهای تهاجمی یا وعده تخریب باشند، ایران حق قانونی دارد که آن را یک «شلیک مجازی» و تهدید فوری تلقی کرده و بر اساس حق دفاع مشروع، آرایش نظامی و اقدامات متقابل خود را بازآرایی کند.
۴. باید با قاطعیت حقوقی تأکید کرد که دولت آمریکا از نظر بینالمللی یک «شخصیت حقوقی واحد» و تفکیکناپذیر است. پذیرش این ادعا که رئیسجمهور کشوری سخنی بگوید و دولت او بگوید «به آن توجه نکنید»، بهمعنای اقرار به «فقدان صلاحیت» حاکمیتی است. ایران نباید اجازه دهد آمریکا با این سیاست دوگانه، از سویی در خفا امتیاز بگیرد و از سوی دیگر با توئیتهای قلدریمآبانه ترامپ، اصل «حسن نیت» در روابط بینالملل را نقض کند. لذا ملاکِ صحتِ هر پیامی از سوی آمریکا، عدم تناقض عینی آن با کلام علنی و توئیتهای ترامپ است.
۵. توصیه راهبردی این است که باید رسماً اعلام شود هرگونه خروج ترامپ از چارچوب توافق در فضای مجازی، بهمعنای نقض تعهدات از سوی کل دولت آمریکا است. این رویکرد باعث میشود توئیتهای ترامپ از حالت یک ابزار فشار یکطرفه خارج شده و به یک «سند تعهدآور» تبدیل شود که در صورت تخطی از آن، ایران بتواند هزینههای حقوقی و سیاسی سنگینی را در سطح بینالمللی مطالبه کند. ما باید این ابزار رسانهای را به یک «مسئولیت حقوقی» برای مهار رفتارهای دولت آمریکا تبدیل کنیم.
در جمعبندی نهایی باید تأکید کرد که توئیتهای ترامپ نه یک فعالیت جانبی، بلکه تریبون رسمی حاکمیتی و ابزاری برای «عملیات روانی» علیه ایران است. طبق قواعد حقوق بینالملل و اصل مسئولیت دولت در قبال اعمال ارگانهای خود، ناتوانی در کنترل این اظهارات بههیچوجه رافع مسئولیت بینالمللی ایالات متحده نخواهد بود. بنابراین، جمهوری اسلامی ایران باید با نگاهی هوشمندانه، توئیتهای ترامپ را تنها ملاک معتبر برای سنجشِ نقض یا قبول هرگونه توافقی بداند. نباید اجازه داد آنچه در کانالهای پنهانی میگذرد، به پوششی برای اقدامات خصمانه و علنی ترامپ تبدیل شود؛ چرا که در منطق حقوق بینالملل، کلام علنیِ مقام مسئول همواره بر ادعاهای پنهانی ارجحیت قانونی دارد.
نویسنده: حجه الاسلام محمد حسین پورامینی