عصر قم - عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) با تشریح عوامل مؤثر بر کاهش اراده به فرزندآوری گفت: تغییر سبک زندگی، افزایش فردیت، تضعیف شبکههای حمایتی خانواده و کاهش امید اجتماعی از جمله عواملی است که بر تصمیم زوجین برای فرزندآوری تأثیر میگذارد.
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، چهاردهمین نشست تخصصی از سلسلهنشستهای همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده، با موضوع «وضعیت اجتماعی ایران در آینه نبرد رمضان؛ جمعیت بهعنوان مؤلفه قدرت» و با محوریت «تغییر اراده به فرزندآوری در دوران پساجنگ» برگزار شد.
در این نشست، سید عبدالرسول علمالهدی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع)، به بررسی عوامل مؤثر بر تمایل به فرزندآوری پرداخت و با تفکیک اراده به ازدواج از اراده به فرزندآوری، بر ضرورت توجه به ابعاد فرهنگی، اجتماعی و سبک زندگی در سیاستگذاری جمعیتی تأکید کرد.
وی با بیان اینکه اراده به ازدواج و اراده به فرزندآوری دو شاخص مهم در جامعهشناسی خانواده هستند، اظهار داشت: اراده به ازدواج بیشتر با تصمیم و خواست مردان ارتباط دارد، در حالی که اراده به فرزندآوری عمدتاً با عاملیت و تصمیم زنان پیوند خورده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) با اشاره به وضعیت این دو شاخص در جامعه ایران افزود: با وجود برخی دشواریها، تمایل به ازدواج همچنان از پشتوانههای فرهنگی، سنتی و دینی برخوردار است؛ اما اراده به فرزندآوری با کاهش قابل توجهی مواجه شده و نمیتوان این مسئله را صرفاً با یک عامل اقتصادی توضیح داد.
تفاوت موانع فرزندآوری اول و دوم با فرزندان بعدی
علمالهدی با اشاره به تفاوت وضعیت فرزند اول و دوم با فرزند سوم و بالاتر خاطرنشان کرد: همچنان در بخشی از جامعه تمایل به داشتن فرزند اول و دوم وجود دارد، اما تأخیر در تشکیل خانواده و افزایش سن زوجین، تحقق این تمایل را دشوار کرده است.
وی کاهش تمایل به فرزند سوم و فرزندان بعدی را از چالشهای اصلی سیاستهای جمعیتی در کوتاهمدت دانست و تصریح کرد: دستیابی به نرخ باروری ۲.۵، مستلزم شکلگیری و تقویت گفتمان اجتماعی و فرهنگی حمایت از فرزندآوری است.
هفت عامل مؤثر بر کاهش اراده به فرزندآوری
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) در ادامه، بخشی از یافتههای یک مطالعه کیفی با رویکرد پدیدارشناختی را تشریح کرد که طی سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ در سه شهرستان و با مشارکت زنان متأهل ۲۰ تا ۳۰ ساله انجام شده بود.
وی با اشاره به نتایج این مطالعه، هفت محور را در شکلگیری نگرش زنان نسبت به فرزندآوری مؤثر دانست و گفت: اولویتهای فردی و رفاهی در کنار شرایط اقتصادی، ضرورت برخورداری از امنیت چندبعدی، نقش شبکههای سنتی و انتقال روایتهای بازدارنده، افزایش فردیت و تغییر مفهوم رفاه، امنیت رابطه زوجین، تضعیف شبکههای حمایتی خانواده گسترده و بازنمایی اجتماعی منفی از مادری و فرزندپروری، از جمله این عوامل هستند.
علمالهدی با اشاره به اولویتهای فردی در تصمیمگیری درباره فرزندآوری اظهار داشت: در برخی مصاحبهها، هنگامی که از زنان درباره برنامههایشان در صورت افزایش دو یا سه برابری درآمد همسر سؤال شده، پاسخها بیشتر به آرزوها، سفرها، تفریحها و خواستههایی اختصاص داشته که تاکنون فرصت تحقق آنها را نداشتهاند.
وی افزود: این پاسخها نشان میدهد افزایش درآمد بهتنهایی لزوماً به افزایش تمایل به فرزندآوری منجر نمیشود و باید در کنار مسائل اقتصادی، اولویتهای فردی و تصورات زنان از زندگی مطلوب را نیز مورد توجه قرار داد.
این استاد دانشگاه، برخورداری از امنیت چندبعدی را از دیگر پیشنیازهای تصمیم به فرزندآوری برشمرد و بیان کرد: این امنیت صرفاً به درآمد و وضعیت اقتصادی محدود نیست، بلکه سلامت و بهداشت، دسترسی به خدمات پزشکی، حمایت خانواده، ثبات شغلی، امکان ادامه تحصیل، آرامش روانی و اطمینان از کیفیت رابطه با همسر را نیز شامل میشود.
وی همچنین با اشاره به نقش شبکههای خانوادگی در شکلگیری نگرش به فرزندآوری گفت: گاهی تجربههای نسلهای گذشته، بهجای انتقال نگرش مثبت به فرزندآوری، در قالب روایتهایی از دشواریهای اقتصادی، معیشتی و تربیتی به نسل جدید منتقل میشود و حتی اعضای خانواده با وجود داشتن فرزندان متعدد، نسل جدید را از فرزندآوری بیشتر بازمیدارند.
تغییر سبک زندگی و تضعیف حمایت خانواده گسترده
علمالهدی افزایش فردیت و تغییر تعریف رفاه را از دیگر عوامل مؤثر بر تصمیم زنان درباره فرزندآوری دانست و اظهار داشت: در بخشی از جامعه، رفاه دیگر صرفاً با برخورداری از مسکن و خودرو تعریف نمیشود، بلکه سفر، تفریح، رشد فردی، آرامش، پیشرفت شغلی و استفاده از امکانات مختلف نیز به عناصر زندگی مطلوب تبدیل شدهاند.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، افراد ممکن است فرصتهای شخصی و تحقق سبک زندگی مورد علاقه خود را در اولویت قرار دهند و فرزندآوری را عاملی محدودکننده برای دستیابی به برخی از این خواستهها تلقی کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) با اشاره به اهمیت کیفیت رابطه زوجین خاطرنشان کرد: برخی زوجها احساس میکنند رابطه آنها هنوز به ثبات و تکامل لازم برای پذیرش مسئولیت فرزندآوری نرسیده است؛ از این رو تصمیم به فرزندآوری را به آینده موکول میکنند.
وی نگرانی درباره کیفیت زندگی و آینده فرزند، بهویژه دغدغههای مربوط به تربیت کودک و تربیت دینی او در شرایط اجتماعی موجود را از دیگر موضوعات مطرحشده در این مطالعه عنوان کرد.
علمالهدی همچنین تضعیف شبکههای حمایتی خانواده گسترده را از عوامل مؤثر بر کاهش تمایل به فرزندآوری دانست و گفت: شهرنشینی، مهاجرت و پراکندگی محل اشتغال و تحصیل اعضای خانواده موجب شده است بسیاری از زوجهای جوان از خانوادههای خود فاصله بگیرند و در نتیجه، امکان استفاده مستمر از حمایت والدین و بستگان برای نگهداری و تربیت فرزند کاهش یابد.
وی با اشاره به بازنمایی اجتماعی مادری و فرزندپروری افزود: در برخی روایتهای اجتماعی، فرزندپروری عمدتاً با دشواری، شببیداری، محدودیت در تفریح و کاهش آزادی فردی همراه دانسته میشود؛ چنین تصویری میتواند بر تصمیم زنان برای فرزندآوری اثر منفی بگذارد.
نقش روایت جنگ در تقویت امید اجتماعی و فرزندآوری
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) در بخش دیگری از سخنان خود به تأثیر وضعیت جنگ و پساجنگ بر امید اجتماعی و اراده به فرزندآوری پرداخت و اظهار داشت: نحوه ادراک و بازنمایی تجربه جنگ در افکار عمومی میتواند بر ارزیابی جامعه از آینده اثرگذار باشد.
وی تصریح کرد: اگر روایت غالب از وضعیت کشور، مبتنی بر ناتوانی و دشواری اداره کشور باشد، ممکن است امید اجتماعی و تمایل به فرزندآوری کاهش یابد؛ در مقابل، بازنمایی تجربه جنگ در قالب پیروزی، توانمندی و امکان عبور از مشکلات میتواند به تقویت امید به آینده کمک کند.
علمالهدی با اشاره به برخی نظرسنجیها بیان کرد: در نظرسنجی فروردینماه، ۵۵ درصد مردم نسبت به بهبود شرایط کشور در پنج سال آینده ابراز امیدواری کرده بودند. همچنین در برخی پیمایشهای انجامشده طی سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳، میزان ناامیدی نسبت به آینده کوتاهمدت به ۸۸ درصد رسیده بود.
وی همچنین به نتایج نظرسنجی درباره ارزیابی مردم از نبرد ۳۸ روزه اشاره کرد و گفت: ۶۵ درصد مردم معتقد بودند ایران در این نبرد پیروز شده است.
ضرورت تقویت گفتمان اجتماعی حامی خانواده
این استاد دانشگاه در جمعبندی مباحث خود، تقویت اراده به فرزندآوری را نیازمند توجه همزمان به سیاستهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی دانست و بر ضرورت تقویت جایگاه خانواده گسترده و شبکههای حمایتی خانوادگی تأکید کرد.
وی تولید و تقویت محصولات فرهنگی متناسب با ارزشهای خانواده و فرزندآوری را ضروری دانست و افزود: فضای مجازی، سریالهای تولیدشده در بسترهای نمایش درخواستی و محصولات فرهنگی هالیوودی در بازنمایی فردیت، رفاه و سبک زندگی تأثیرگذار هستند و باید نقش آنها در شکلگیری نگرش افراد مورد توجه قرار گیرد.
علمالهدی خاطرنشان کرد: گفتمان عمومی درباره آینده کشور و تجربه جنگ باید بهگونهای شکل بگیرد که بر توانایی جامعه برای عبور از مشکلات، پیروزی و امکان شکوفایی تأکید داشته باشد؛ چراکه تثبیت روایت پیروزی در سطوح سیاسی و اجتماعی میتواند به تقویت امید عمومی کمک کند.
در پایان این نشست، محمدمحسن حقیقی، دبیر نشست، مباحث مطرحشده را در دو محور تغییر سبک زندگی و افزایش عاملیت زنان در تصمیمگیری درباره فرزندآوری و همچنین نقش گفتمان پیروزی و تصور عمومی از توانایی کشور برای غلبه بر مشکلات اقتصادی و اجتماعی در دوران جنگ و پساجنگ جمعبندی کرد.
این نشست چهاردهمین برنامه از سلسلهنشستهای تخصصی همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده بود که در چارچوب بررسی وضعیت اجتماعی ایران در آینه نبرد رمضان برگزار شد.