عصر قم - نسل امروز در تور الگوریتم‌ها گرفتار شده است؛ نفاق امروز نه در مسجد، که در اسکرول شبانه کمین کرده. سیره پیامبر(ص) اما سلاحی قدیمی و کارآمد دارد: عمل صادقانه، صراحت مرزها و بصیرت پیش از پذیرش.
خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا: جریان نفاق امروز دیگر در کوچه‌پس‌کوچه‌های مدینه نیست؛ در الگوریتم شبکه‌های اجتماعی، لایه‌های پنهان محتوای ورزشی و صفحات به‌ظاهر فرهنگی پنهان شده است [۱].
نسلی که در فضای مجازی نفس می‌کشد، با «نفاق تدریجی» روبه‌روست؛ فرآیندی که در آن باورها بی‌آنکه فریادی کشیده شود، خالی می‌شوند.
پرسش این است: الگوی مدیریتی پیامبر اکرم(ص) در مواجهه با منافقان صدر اسلام، چه درسی برای مربیان، والدین و فعالان رسانه‌ای امروز دارد؟
نفاق، از سقیفه تا اسکرول
نفاق در صدر اسلام، جریانی بود که در ظاهر «اصلاح» می‌خواست و در باطن «فساد» می‌کرد.
قرآن کریم این جمله را از زبان آنان نقل می‌کند: «وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ» [۲]. منافق نه با شمشیر، بلکه با «خلط کردن معیارها» می‌جنگد؛ فساد را لباس اصلاح می‌پوشاند و انحراف را در قالب «روشنفکری» عرضه می‌کند.
امروز این جریان، ابزار خود را تغییر داده است. یک مدرس سواد رسانه در تحلیل شیوه‌های جذب گروهک‌ها می‌گوید: دشمن از «لایه‌بندی هوشمندانه» استفاده می‌کند؛ لایه رویی یک صفحه ورزشی جذاب یا فرصت کاری زودبازده است، اما لایه‌های زیرین فرد را گام‌به‌گام به سمت اهداف شوم می‌کشاند [۳]. نسل جوان امروز، نه با «عبدالله بن ابی» روبه‌روست، بلکه با «الگوریتمی» روبه‌روست که نفاق را در قالب سرگرمی تجویز می‌کند.
نفاق به مثابه «تجارت با عزت»
«بَشِّرِ الْمُنَافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا * الَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکَافِرِینَ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ ۚ أَیَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّهَ فَإِنَّ الْعِزَّهَ لِلَّهِ جَمِیعًا» [۴].
کسانی که به جای مؤمنان، کافران را تکیه‌گاه و سرپرست خود قرار می‌دهند، آیا عزت را نزد آنان می‌جویند؟ در حالی که همه عزت از آنِ خداوند است.
منافق، «عزت» را در جای غلط جستجو می‌کند. نسل امروز نیز در معرض همین وسوسه است: عزت در «لایک»، در «تأیید شدن توسط دیگری»، در «همرنگ شدن با جریان غالب» جستجو می‌شود. پیامبر(ص) در مدیریت این بحران، پیش از هر چیز «عزت الهی» را در رفتار خود متجلی ساخت. ایشان هرگز برای جلب نظر منافقان، اصول را معامله نکرد [۵]. راهبرد تربیتی برای نسل امروز این است: پیش از آنکه به جوان بیاموزیم «چه بگوید»، باید نشان دهیم که «عزت» را در کجا جستجو کند. مربی‌ای که خود برای تأیید اجتماعی، ارزش‌هایش را فروخته باشد، نمی‌تواند نسل عزتمند تربیت کند.
دشمنی که «فراموش نمی‌شود»
«هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ ۚ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ ۖ أَنَّیٰ یُؤْفَکُونَ» [۶].
اینان دشمن واقعی اند؛ از آنان بپرهیز؛ خدا آنان را بکشد؛ چگونه [با دیدن این همه دلایل روشن، از حق به باطل] منحرف می شوند.
این آیه، نفاق را نه یک خطای ساده، بلکه یک «موضع‌گیری خصمانه» معرفی می‌کند. اما «حذر» در سیره نبوی به معنای «پرهیز از گفتگو» نبود. پیامبر(ص) با منافقان مدارا کرد، اما هرگز اجازه نداد که «مرزها» محو شود [۷]. در فضای امروز، «حذر» یعنی مجهز کردن نسل جوان به «سنسور هشدار». همان‌گونه که یک مدرس سواد رسانه توصیه می‌کند، باید به نوجوان آموخت که «هر محتوا یا فضایی در فضای مجازی که لایه‌بندی شده و اغواگرانه است، باید تلنگری برای تأمل باشد» [۸]. این دقیقاً همان «حذر» قرآنی است، اما در زبان عصر دیجیتال.
فسادی که «نمی‌فهمند»
«أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَٰکِنْ لَا یَشْعُرُونَ» [۹].
آگاه باشید! یقیناً خود آنان فسادگرند، ولی درک نمی کنند.
خطرناک‌ترین ویژگی جریان نفاق این است که خودش را «مصلح» می‌بیند. این «ناآگاهی از فساد» در فضای مجازی، شکل مضاعف گرفته است: جوانی که در یک گروه تلگرامی «بحث آزاد» عضو می‌شود، به تدریج در معرض «شستشوی مغزی لایه‌ای» قرار می‌گیرد و حتی متوجه نمی‌شود که مرزهایش جابه‌جا شده است [۱۰]. پیامبر(ص) با «تبیین» و «صراحت» با این ناآگاهی مقابله کرد. ایشان «هیچ وقت دوپهلو حرف نزد» و با مردم خود «صریح، شفاف و روشن» سخن گفت [۱۱]. درس تربیتی برای نسل امروز: به جای پنهان‌کاری و «سیاسی‌کاری تربیتی»، باید زبان شفاف را به نوجوان آموخت. نوجوانی که پاسخ صریح نگیرد، در دام پاسخ‌های ساده‌انگارانه منافقان می‌افتد.
راهبردهای عملی از سیره نبوی برای نسل امروز
پژوهش‌های علمی، مدیریت پیامبر(ص) در بحران نفاق را به سه مرحله «قبل، حین و بعد از بحران» تقسیم کرده و راهبردهای شش‌گانه‌ای برای آن برشمرده‌اند.[۱۲] با تطبیق این راهبردها با زیست‌جهان نسل امروز:
۵.۱. الگو بودن پیش از سخن گفتن: پیامبر(ص) «با عمل خود اثر می‌گذاشت» و اثرگذاری عمل او «به مراتب فراگیرتر از زبان» بود [۱۳] . والدین و مربیانی که در فضای مجازی، خود اسیر محتوای سطحی هستند، نمی‌توانند نسل بصیر پرورش دهند[۱۴] .
۵.۲. صراحت در مرزها: در حالی که پیامبر(ص) با دشمن خارجی «کار سیاسی دقیق» می‌کرد، با «مؤمنین و مردم خود» همیشه صریح بود [۱۵] . در خانواده، «صراحت تربیتی» یعنی: بایدها و نبایدها روشن باشند، نه مبهم و سیال.
۵.۳. آموزش سواد رسانه‌ای به مثابه «حذر»: دشمن از «بحران هویت» و «کنجکاوی طبیعی نوجوان» سوءاستفاده می‌کند [۱۶]. آموزش مهارت «تأمل پیش از پذیرش» به نوجوان، همان «حذر» قرآنی در عصر دیجیتال است.
۵.۴. مدیریت بحران پیش از وقوع: پیامبر(ص) «سرعت عمل» داشت و «نگذاشت در هیچ قضیه‌ای وقت بگذرد» [۱۷]. در تربیت، این یعنی: پیش از آنکه نوجوان در دام لایه‌های پنهان فضای مجازی بیفتد، «سنسورهای هشدار» را در او فعال کنیم.
جریان نفاق امروز، نه با شعار «ما اصلاح‌گریم» در مسجد، بلکه با شعار «محتوای رایگان و سرگرم‌کننده» در شبکه‌های اجتماعی حضور دارد[۱۸]. اما ابزار مقابله نیز همان است که پیامبر(ص) به کار برد: عمل صادقانه، صراحت در مرزها، و تربیت نسلی که «عزت» را در جای درست جستجو کند[۱۹]. اگر نسل امروز بیاموزد که پیش از «اسکرول»، «تأمل» کند و پیش از «پذیرش»، «حذر» کند، آنگاه تور نامرئی نفاق، در برابر بصیرت او پاره خواهد شد [۲۰].
پی‌نوشت:
[۱]نصیری، معصومه. «شبکه‌های اجتماعی؛ تور نامرئی منافقین برای نسل جوان»، خبرگزاری میزان، ۱۲ مرداد ۱۴۰۴.
[۲] سوره بقره: آیه ۱۲
[۳] نصیری، معصومه. «شبکه‌های اجتماعی؛ تور نامرئی منافقین برای نسل جوان»، خبرگزاری میزان، ۱۲ مرداد ۱۴۰۴.
[۴] سوره نساء: ۱۳۸-۱۳۹
[۵]طاوسی، احمدرضا. «مدیریت بحران جریان نفاق توسط پیامبر اکرم(ص) از دیدگاه قرآن کریم»، پرتال جامع علوم انسانی، صص ۲۸۳-۳۱۱.
[۶]سوره منافقون: ۴
[۷]طاوسی، احمدرضا. «مدیریت بحران جریان نفاق توسط پیامبر اکرم(ص) از دیدگاه قرآن کریم»، پرتال جامع علوم انسانی، ص۲۸۳-۳۱۱.
[۸]نصیری، معصومه. «شبکه‌های اجتماعی؛ تور نامرئی منافقین برای نسل جوان»، خبرگزاری میزان، ۱۲ مرداد ۱۴۰۴.
[۹]سوره بقره: ۱۲
[۱۰] نصیری، معصومه. «شبکه‌های اجتماعی؛ تور نامرئی منافقین برای نسل جوان»، خبرگزاری میزان، ۱۲ مرداد ۱۴۰۴.
[۱۱] «بیانات در دیدار مسئولان نظام» (بازخوانی سیره نبوی)، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، بخش «اثرگذاری با عمل» و «بیان صریح پیامبر».
[۱۲] طاوسی، احمدرضا. «مدیریت بحران جریان نفاق توسط پیامبر اکرم(ص) از دیدگاه قرآن کریم»، پرتال جامع علوم انسانی، صص ۲۸۳-۳۱۱.
[۱۳] همان
[۱۴]«أسالیب التربیه الإسلامیه فی معالجه النفاق من خلال السنه النبویه»، جامعه أم القری، رساله علمیه، ۲۰۰۷.
[۱۵]«بیانات در دیدار مسئولان نظام» (بازخوانی سیره نبوی)، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، بخش «اثرگذاری با عمل» و «بیان صریح پیامبر».
[۱۶]سوره بقره: آیه ۱۲
[۱۷]طاوسی، احمدرضا. «مدیریت بحران جریان نفاق توسط پیامبر اکرم(ص) از دیدگاه قرآن کریم»، پرتال جامع علوم انسانی، صص ۲۸۳-۳۱۱.
[۱۸]نصیری، معصومه. «شبکه‌های اجتماعی؛ تور نامرئی منافقین برای نسل جوان»، خبرگزاری میزان، ۱۲ مرداد ۱۴۰۴.
[۱۹]طاوسی، احمدرضا. «مدیریت بحران جریان نفاق توسط پیامبر اکرم(ص) از دیدگاه قرآن کریم»، پرتال جامع علوم انسانی، صص ۲۸۳-۳۱۱.
[۲۰]«أسالیب التربیه الإسلامیه فی معالجه النفاق من خلال السنه النبویه»، جامعه أم القری، رساله علمیه، ۲۰۰۷.
فیروزه دلداری (پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)