عصر قم - نشست علمی «علوم شناختی و حکمت عملی» با حضور جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه و با محوریت بررسی مبانی تاریخی، فلسفی و معرفتی علوم شناختی و هوش مصنوعی، در سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی برگزار شد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست علمی «علوم شناختی و حکمت عملی» با حضور جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه و با محوریت بررسی مبانی تاریخی، فلسفی و معرفتی علوم شناختی و هوش مصنوعی، در سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی برگزار شد.
در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، دکتر محمدحسین وفائیان، استادیار دانشکده مدیریت، علم و فناوری دانشگاه امیرکبیر، حجت‌الاسلام سید محمد سادات منصوری، استاد حوزه و دانشگاه، حجت‌الاسلام قائمی‌نیا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و حجت‌الاسلام مجتبی مصباح، عضو هیئت علمی و هیئت امنای مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، به تبیین دیدگاه‌های خود درباره نسبت علوم شناختی، فلسفه، حکمت عملی و هوش مصنوعی پرداختند.
سخنرانان این نشست با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی صرفاً یک فناوری مستقل و ابزار محاسباتی نیست، شناخت مبانی فلسفی و تاریخی آن را برای مواجهه آگاهانه با این فناوری ضروری دانستند و بر لزوم توجه به ابعاد انسانی، اخلاقی، فرهنگی و دینی در توسعه علوم شناختی تأکید کردند.
توسعه هوش مصنوعی نیازمند حضور جدی حوزه‌های فلسفی، اخلاقی و فرهنگی است
حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، با اشاره به ضرورت بازنگری در سیاست‌گذاری علوم شناختی و هوش مصنوعی، اظهار کرد: هوش مصنوعی را نمی‌توان از فلسفه تحلیلی جدا کرد؛ چراکه منطق ریاضی و مباحث فلسفی مرتبط با ذهن از مبانی اصلی شکل‌گیری این فناوری به شمار می‌روند.
وی با بیان اینکه فلسفه قاره‌ای و فلسفه اسلامی نیز ظرفیت بررسی مسائل هوش مصنوعی را دارند، افزود: ورود این حوزه‌های فلسفی به مباحث هوش مصنوعی، مستلزم شناخت و بررسی دیدگاه‌های فلسفه تحلیلی و گفت‌وگو با مبانی آن است.
حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا با انتقاد از محدود شدن سیاست‌گذاری‌های علوم شناختی به حوزه‌های فنی و اجرایی، تصریح کرد: حوزه‌های فلسفی، حقوقی، اخلاقی، کلامی، فرهنگی و اجتماعی باید هرکدام از منظر تخصصی خود به مسائل علوم شناختی و هوش مصنوعی بپردازند و در عین حال، تعامل و همکاری میان این حوزه‌ها نیز برقرار باشد.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اینکه تدوین اسناد و سیاست‌ها به‌تنهایی کافی نیست، خاطرنشان کرد: باید مجموعه‌هایی حضور داشته باشند که زمینه اجرای سیاست‌های علمی را فراهم کنند و نشست‌های علمی نیز می‌توانند با توسعه ادبیات تخصصی و تقویت همکاری میان حوزه‌های مختلف، به تحقق این هدف کمک کنند.
شناخت انسان را نمی‌توان به محاسبه و الگوریتم تقلیل داد
دکتر محمدحسین وفائیان، استادیار دانشکده مدیریت، علم و فناوری دانشگاه امیرکبیر، با اشاره به ضرورت شناخت مبانی تاریخی و فلسفی علوم شناختی و هوش مصنوعی، اظهار کرد: علوم شناختی و هوش مصنوعی را نمی‌توان صرفاً ابزارهایی مستقل از مبانی نظری آنها در نظر گرفت؛ چراکه مفروضات تاریخی و فلسفی در شکل‌گیری و کارکرد این فناوری‌ها نقش اساسی دارند.
وی با بررسی سیر تحول اندیشه درباره شناخت انسان، خاطرنشان کرد: در سنت فلسفی ارسطو، انسان افزون بر موجودی اندیشمند، موجودی سیاسی و برخوردار از حکمت عملی است که تجربه زیسته و حضور اجتماعی در شکل‌گیری شناخت او نقش دارد؛ اما در فلسفه جدید، شناخت به‌تدریج به ذهن، مغز و محاسبه تقلیل یافته است.
دکتر وفائیان با انتقاد از تقلیل شناخت به محاسبات و الگوریتم‌ها، بیان کرد: تجربه زیسته، بدنمندی و حکمت عملی انسان ابعادی هستند که نمی‌توان آنها را به‌سادگی در قالب گزاره‌ها و محاسبات بیان کرد. ازاین‌رو، ورود هوش مصنوعی به نظام فکری و اجرایی جامعه، بدون شناخت مبانی نظری آن، ممکن است به بازتولید ناخواسته مفروضات فلسفی این فناوری منجر شود.
هوش مصنوعی بدون شناخت مبانی فلسفی آن قابل فهم نیست
حجت‌الاسلام سید محمد سادات منصوری، استاد حوزه و دانشگاه، با تأکید بر ضرورت شناخت مبانی فلسفی علوم شناختی و هوش مصنوعی، اظهار کرد: هوش مصنوعی پدیده‌ای برخاسته از فلسفه است و مواجهه با آن بدون نگاه فلسفی و انتقادی، می‌تواند به پذیرش ناخواسته مبانی فکری این فناوری منجر شود.
وی با اشاره به آثار علمی تدوین‌شده در حوزه علوم شناختی، از تلاش‌های دکتر رفائیان در ترجمه و تدوین منابع این عرصه قدردانی کرد و افزود: یکی از ویژگی‌های ارزشمند این فعالیت‌ها، شناخت عمیق مبانی علوم شناختی در کنار نقد و بررسی دیدگاه‌های مطرح در این حوزه است.
حجت‌الاسلام سادات منصوری با بیان اینکه شناخت عمومی از علوم شناختی غالباً به هوش مصنوعی و چت‌بات‌ها محدود شده است، تصریح کرد: علوم شناختی در بستر مباحث فلسفی و در جریان نقد رفتارگرایی و پوزیتیویسم شکل گرفته و هوش مصنوعی نیز در ادامه این مسیر توسعه یافته است؛ بنابراین، فهم این فناوری نیازمند بررسی عمیق مبانی نظری و فلسفی آن است.
وی همچنین بر ضرورت توجه به اخلاق دینی در توسعه فناوری‌های نوین تأکید کرد و گفت: باید در کنار پیشرفت‌های فنی، زمینه طراحی و توسعه چت‌بات‌ها و ابزارهای هوش مصنوعی متناسب با مبانی اخلاق دینی نیز فراهم شود.
علوم شناختی می‌تواند در بازخوانی فلسفه اسلامی و توسعه مطالعات دینی نقش‌آفرین باشد
حجت‌الاسلام قائمی‌نیا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، با تأکید بر ضرورت بازخوانی مبانی فلسفی هوش مصنوعی، اظهار کرد: هوش مصنوعی تجسد تکنولوژیک یک فلسفه خاص است که در طول تاریخ شکل گرفته و نمی‌توان آن را صرفاً یک فناوری مستقل از مبانی فلسفی دانست.
وی با اشاره به پیوند هوش مصنوعی با فیزیکالیسم محاسباتی افزود: در این رویکرد، تفکر به الگوریتم‌ها و محاسبات بازگردانده می‌شود و برخی دیدگاه‌ها حتی عواطف و احساسات انسانی را نیز در چارچوب محاسبات تبیین می‌کنند؛ ازاین‌رو، این مباحث باید در حوزه‌های فلسفی و دینی مورد بررسی قرار گیرند.
حجت‌الاسلام قائمی‌نیا با بیان اینکه مواجهه فلسفه اسلامی با فلسفه‌های جدید نباید به رویکردی سیاه و سفید محدود شود، تصریح کرد: همان‌گونه که ابن‌سینا در مواجهه با فلسفه ارسطو، با بازاندیشی و تلفیق مفهومی، آن را در جهت تفکر دینی توسعه داد، امروز نیز می‌توان با بازخوانی مبانی فلسفه اسلامی، ظرفیت‌های جدیدی برای مواجهه با هوش مصنوعی و علوم شناختی ایجاد کرد.
وی علوم شناختی دین را یکی از عرصه‌های مهم فعالیت حوزه‌های علمیه دانست و خاطرنشان کرد: علوم شناختی می‌تواند در حوزه‌هایی همچون تفسیر، فلسفه، فقه و مطالعات پدیده‌های دینی نقش‌آفرین باشد و حوزه‌های علمیه ضمن نقد مبانی فیزیکالیستی این علوم، باید از ظرفیت‌های سودمند آنها بهره بگیرند.
تقلیل انسان به محاسبات، ناشی از سطحی‌نگری فلسفی است
حجت‌الاسلام مجتبی مصباح، عضو هیئت علمی و هیئت امنای مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، با تأکید بر ضرورت تعمیق مباحث فلسفی در حوزه هوش مصنوعی، اظهار کرد: تقلیل انسان به اندیشه، آگاهی و محاسبات ناشی از سطحی‌نگری فلسفی است؛ چراکه انسان افزون بر آگاهی، دارای ابعاد دیگری همچون عاطفه، احساسات، گرایش و اراده است.
وی با اشاره به پیچیدگی ابعاد وجودی انسان افزود: هوش مصنوعی و تلاش برای ماشینی‌سازی هوش و آگاهی نباید موجب نادیده گرفتن سایر ابعاد انسانی شود؛ چراکه انسان صرفاً موجودی محاسبه‌گر نیست و دارای روح متعالی و ارتباط با خدای متعال است.
حجت‌الاسلام مصباح با تأکید بر ضرورت تعامل میان حوزه‌های تخصصی فلسفه، اخلاق، معنویت و هوش مصنوعی، تصریح کرد: ضمن انجام پژوهش‌های تخصصی و دقیق، باید نتایج این مطالعات در اختیار سایر حوزه‌ها نیز قرار گیرد تا از شکل‌گیری برداشت‌های نادرست و سطحی‌نگری در مواجهه با فناوری‌های نوین جلوگیری شود.
رونمایی از چهار اثر در حوزه علوم شناختی و هوش مصنوعی
در پایان این نشست علمی، از چهار اثر علمی در حوزه مبانی تاریخی، فلسفی و انتقادی علوم شناختی و هوش مصنوعی رونمایی شد.
این آثار عبارت‌اند از: «جستارهایی انتقادی در علم شناختی و هوش مصنوعی؛ تاریخ و بسترهای تکوین»، «جستارهایی انتقادی در علم شناختی و هوش مصنوعی؛ فلسفه، محیط و بدن»، «جستارهایی انتقادی در علم شناختی و هوش مصنوعی؛ محاسبه و بازنمایی» و «بنیادهای تاریخی و فلسفی شناخت به مثابه محاسبه».