عصر قم - استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش تشیع در شکل‌گیری عقلانیت تاریخی ایرانیان تصریح کرد: امام خمینی(ره) با هدایت انقلاب اسلامی، جامعه ایران را در موقعیتی تاریخی قرار داد که افق‌های تازه‌ای از اندیشه و کنش پیش روی آن گشوده شد.
به گزارش گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام احمد رهدار، استاد حوزه و دانشگاه، در گفت‌وگویی با موضوع «عقلانیت جامعه ایرانی به مثابه میراث امام شهید» اظهار داشت: مردم ایران ظرفیت عقلانی خود را در مناسبات تاریخی نشان داده‌اند و این مسئله صرفاً به انقلاب اسلامی بازنمی‌گردد، بلکه ریشه‌های آن به پیش از اسلام و پیشینه تمدنی ایران بازمی‌گردد .
وی با اشاره به اینکه همه اقوام در طول تاریخ موفق به ایجاد تمدن نشده‌اند، افزود: تمدن زاییده فرهنگ است، اما همه فرهنگ‌ها تمدن‌زا نیستند؛ فرهنگ‌هایی تمدن ایجاد می‌کنند که از غنا و بلوغ برخوردار باشند و همین ویژگی موجب می‌شود تمدن نیز دیرپا باشد .
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: ایران از گذشته دور دارای تمدن بوده و به عنوان یکی از تمدن‌های مهم دنیای شرق در کنار تمدن‌هایی مانند چین، هند و مصر شناخته شده است؛ بنابراین مردمی که در ذیل یک تمدن زندگی می‌کنند، از ظرفیت عقلانی بالایی برخوردارند .
پیوند عقلانیت ایرانی با تشیع
حجت الاسلام رهدار با بیان اینکه این عقلانیت در ادامه مسیر تاریخی خود با اسلام و سپس تشیع پیوند خورد، خاطرنشان کرد: دین کامل دارای عقلانیت است و ما معتقدیم تشیع عالی‌ترین قرائت از دین کامل است؛ بنابراین پیوند ایران و ایرانیان با تشیع موجب شد عقلانیت آنان ضریب پیدا کند و به عقلانیت اسلامی از نوع شیعی تبدیل شود .
وی افزود: شیعه به دلیل آنکه در طول تاریخ یک جریان اقلیت بوده و با تحولات سیاسی، اجتماعی و سختی‌های فراوان مواجه شده است، همواره فرصت بیشتری برای تأمل و بازاندیشی داشته و این فراز و نشیب‌ها در شکل‌گیری عقلانیت تاریخی ایرانیان مؤثر بوده است .
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش رنج و ابتلا در شکل‌گیری ظرفیت‌های تاریخی ملت‌ها گفت: یک دیدگاه در فلسفه تاریخ معتقد است مردمی که در بستر رنج و بلا زندگی کرده‌اند، استعداد بیشتری برای تاریخ‌سازی پیدا می‌کنند؛ زیرا بالقوه‌های انسانی در بستر بلاها زودتر بالفعل می‌شوند و مردم ایران نیز به‌ویژه در پیوند با تشیع، چنین تجربه‌ای داشته‌اند .
حجت الاسلام رهدار با اشاره به دوره معاصر و ورود تمدن غرب به جهان اسلام اظهار داشت: در فاصله حدود دو و نیم قرن از ورود کشورهای غربی به جهان اسلام تا شکل‌گیری نهضت‌های ضد استعماری، در میان ۵۷ کشور اسلامی حدود ۱۵۰ نهضت ضد استعماری شکل گرفت که حدود ۸۴ یا ۸۵ مورد آن ایرانی بود .
وی تصریح کرد: این مسئله در حالی رخ داد که ایران و ترکیه امروزی از معدود مناطقی بودند که به صورت مستقیم مستعمره نشدند؛ با این حال ایران به تنهایی بیش از نیمی از نهضت‌های ضد استعماری جهان اسلام را تجربه کرده است .
استاد حوزه و دانشگاه یکی از عوامل این مسئله را توان عقلانیت سیاسی و اجتماعی ایرانیان دانست و گفت: ایرانی‌ها توانستند مسائل را زودتر دریافت و اجزای پراکنده را در کنار یکدیگر جمع کنند .
وی با اشاره به دیدگاه یکی از فیلسوفان مراکشی درباره تفاوت ایرانیان و اعراب در «قدرت تألیف» اظهار داشت: منظور از قدرت تألیف، توانایی رساندن کثرت‌ها و اجزای پراکنده به وحدت و بیرون کشیدن یک نتیجه واحد از مجموعه داشته‌هاست و ایرانی‌ها در این زمینه توانمندی قابل توجهی دارند .
تجربه تاریخی اداره کشور، بخشی از عقلانیت ایرانی
حجت الاسلام رهدار ادامه داد: یکی از عوامل شکل‌گیری این توانمندی، تجربه دیوان‌سالاری و اداره مستقل کشور است. کشورهای زیادی در جهان وجود دارند که بخش عمده تاریخ خود را در ذیل قدرت‌های دیگر سپری کرده‌اند و تجربه استقلال و اداره مستقل نداشته‌اند .
وی با اشاره به نمونه لبنان افزود: لبنان در دوره‌هایی در ذیل قدرت‌های مختلف، از جمله روم شرقی، عثمانی و فرانسه قرار داشته است؛ در حالی که ایران با وجود همه مشکلات، هیچ‌گاه به صورت مستقیم مستعمره نشد و همین امر تجربه‌ای از اداره کشور و دیوان‌سالاری برای ایرانیان ایجاد کرد .
استاد حوزه و دانشگاه یکی دیگر از عوامل مؤثر در بیداری ایرانیان را حضور مراجع تقلید شیعه در عتبات دانست و گفت: حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد مراجع تقلید شیعه از دوره صفویه تا دوره معاصر ایرانی بوده‌اند و این مراجع به دلیل شناخت دقیق از ایران و ارتباط گسترده با جامعه ایرانی، توانستند مسائل را به‌موقع تشخیص داده و برای آنها نسخه‌هایی متناسب با ظرفیت جامعه ارائه کنند .
حجت الاسلام رهدار با تأکید بر اینکه انقلاب اسلامی پدیده‌ای جدا از تاریخ ایران و تشیع نیست، اظهار داشت: انقلاب اسلامی را انقلابی که از آسمان آمده و بر زمین ایران قرار گرفته باشد، نمی‌بینم؛ بلکه انقلاب اسلامی برآیند مجموعه‌ای از جریان‌ها و نهضت‌هایی است که پیش از آن در ایران و جهان اسلام شکل گرفته بودند و در نقطه‌ای مانند نهرهایی که به رودخانه تبدیل می‌شوند، به یکدیگر پیوستند .
وی افزود: انقلاب اسلامی هم از ده‌ها نهضت ایرانی ضد استعمار و استبداد و هم از نهضت‌هایی که در سایر نقاط جهان اسلام شکل گرفته بودند، تأثیر پذیرفت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز این ارتباط متقابل میان ایران و جهان اسلام ادامه پیدا کرد .
استاد حوزه و دانشگاه با مقایسه شعار انقلاب اسلامی با دیگر نهضت‌های ضد استعماری جهان اسلام گفت: سقف مطالبه نهضت‌های ضد استعماری در کشورهایی مانند هند، الجزایر و اندونزی این بود که کشور استعمارگر از سرزمین آنها خارج شود؛ اما آنچه در آن نهضت‌ها سقف مطالبه بود، در نهضت امام خمینی(ره) کف مطالبه شد .
حجت الاسلام رهدار ادامه داد: مسئله امام خمینی(ره) صرفاً رفتن شاه یا خروج آمریکا از ایران نبود، بلکه مسئله ایشان مقابله با آمریکا و شوروی به عنوان نمادهای استعمار و استکبار زمان بود .
وی خاطرنشان کرد: این نگاه در قانون اساسی جمهوری اسلامی نیز انعکاس پیدا کرد و حمایت از نهضت‌های آزادی‌بخش و ضد استعماری، فارغ از مرزبندی‌های جغرافیایی و حتی گرایش‌های آنها، مورد توجه قرار گرفت .
امام خمینی؛ حلقه طلایی زنجیره اجتهاد شیعی
استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه امام خمینی(ره) مولود تاریخ ایران و تشیع بود، گفت: امام در تداوم سلسله مجتهدان و مراجع تقلید شیعه قرار داشت و از این جهت پدیده‌ای جدا از تاریخ اجتهاد شیعی نبود؛ اما در عین حال یک استثنا بود .
وی افزود: اگر زنجیره‌ای را تصور کنیم که حلقه‌های آن نقره‌ای و یکی از حلقه‌های آن طلایی است، حلقه طلایی همچنان ادامه همان زنجیره است، اما از حیث جنس و کیفیت، استثنا محسوب می‌شود. امام نیز تمام داشته‌های خود را از همان زنجیره علمای سلف کسب کرد، اما انگیزه‌ای که ایجاد کرد و میراثی که از خود به جا گذاشت، در اندازه‌ای متفاوت بود .
حجت اسلامی رهدار تصریح کرد: با امام خمینی(ره)، ایران و عقلانیت ایرانی به یک منزلت جدید رسید .
وی با اشاره به تعبیر «پیچ تاریخی» گفت: برخی رویدادها ممکن است مهم باشند، اما الزاماً پیچ تاریخی ایجاد نمی‌کنند؛ انقلاب اسلامی از جمله رویدادهایی است که «پیچ تاریخی» ایجاد کرده است .
استاد حوزه و دانشگاه افزود: وقتی افق تغییر می‌کند، زبان و بیان نیز تغییر می‌کند. زبان هم از درون انسان و هم از آنچه چشم و گوش او از جهان دریافت می‌کند، حکایت دارد؛ اگر چشم انسان افق کوتاهی را ببیند، زبان او نیز کوتاه می‌شود، اما وقتی افق انسان بزرگ شود، زبان و فکر او نیز گسترش پیدا می‌کند .
وی ادامه داد: دنیای غرب زمانی که نتوانست برای بشر افق بسازد، حتی زبان متفکرانش به سمت نیهیلیسم رفت؛ اما وقتی افق انسان بزرگ شود، زبان او دیگر درباره نیهیلیسم سخن نمی‌گوید، بلکه از فتح جهان سخن می‌گوید .
حجت الاسلام رهدار با بیان اینکه تشیع نیز ذاتاً افق بلندی را برای انسان ترسیم کرده است، اظهار داشت: طرح حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) و افق ظهور، ظرفیت بزرگی برای افق‌پردازی ایجاد کرده و انقلاب اسلامی نیز در یک برش تاریخی، این افق را به ظهور و آینده پیوند داده است .
انقلاب اسلامی؛ انتقال جامعه ایران از «دره» به «قله»
استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به تجربه‌ای شخصی در گفت‌وگو با یکی از اندیشمندان جهان عرب اشاره کرد و گفت: یک بار در گفت‌وگویی به من گفته شد که «شما نابغه هستید»، اما من بعداً به این نتیجه رسیدم که مسئله نبوغ شخصی نیست؛ بلکه ممکن است موقعیت تاریخی انسان موجب شود چیزهایی را ببیند که دیگران نمی‌بینند .
وی افزود: اگر انسانی را در دره قرار دهید، نمی‌تواند آن سوی کوه را ببیند؛ اما اگر همان انسان در موقعیتی بالاتر قرار بگیرد، افق دیدش وسیع‌تر می‌شود. انقلاب اسلامی نیز ما را روی یک قله قرار داده و افق دید ما را وسیع کرده است .
حجت الاسلام رهدار تأکید کرد: این کاری است که امام خمینی(ره) با جامعه ایران انجام داد؛ منزلت ما را بالا آورد و موقعیت تاریخی ما را از دره به قله رساند و طبیعتاً دید ما را نیز افزایش داد .
وی با اشاره به تجربه‌های خود در گفت‌وگو با اندیشمندان جهان اسلام گفت: در بسیاری از گفت‌وگوها دیده‌ام که برخی از حرف‌هایی که ما به عنوان حرف‌های انقلاب اسلامی و امام می‌شناسیم، برای دیگران تازه و حتی دشوار است .
وی تصریح کرد: مهم‌ترین و متأسفانه ماناترین میراث استعمار در کشورهای استعمارزده، «استعمار ذهنی» است. غارت منابع مهم است، اما مهم‌تر و فراتر از آن، غارت ذهن است؛ ذهن را کوتوله و فروبسته کرده‌اند و عقلانیت را از بین برده‌اند .
حجت الاسلام رهدار خاطرنشان کرد: در کشورهای استعمارزده گاهی مسئله فقط انحراف عقل نیست، بلکه عقلانیت اساساً از میدان خارج شده و حذف شده است .
عقلانیت ایرانی در سایه تربیت انقلاب اسلامی
وی با بیان اینکه جامعه ایران در طول انقلاب اسلامی دائماً تحت تربیت اندیشه امام و رهبری قرار داشته است، اظهار داشت: ما در سر سفره انقلاب اسلامی و با رهبری حکیمانی مانند امام خمینی(ره) و امام شهید، دائماً تعلیم دیده‌ایم و یک عقلانیت تربیت‌شده پیدا کرده‌ایم .
استاد حوزه و دانشگاه به خاطره‌ای از گفت‌وگو با یکی از استادان دانشگاه مراکش اشاره کرد و گفت: زمانی که داعش به کشور ما حمله کرده بود، من در تانزانیا بودم و با یکی از استادان دانشگاه مراکش گفت‌وگو کردم. او گفت وقتی رئیس‌جمهور آمریکا با صدای بلند و تهدیدآمیز سخن می‌گوید و رهبر شما با صلابت پاسخ او را می‌دهد، ما در خلوت خانه‌هایمان با شنیدن سخنان رهبر شما هویت خود را تأمین می‌کنیم .
وی افزود: این تعبیر نشان می‌دهد که بخشی از جهان اسلام، آنچه را در جمهوری اسلامی و در مواضع رهبری می‌بیند، به عنوان یک منبع هویتی و عقلانی برای خود تلقی می‌کند .
حجت الاسلام رهدار با اشاره به دیدارها و گفت‌وگوهای اخیر خود با مهمانانی از نقاط مختلف جهان که برای درک شرایط ایران به کشور آمده‌اند، گفت: برخی از آنها می‌گویند ما از باب بی‌کسی به ایران پناه آورده‌ایم؛ حتی به ایرانی که تحت بمباران قرار دارد، زیرا بیرون از اینجا خبری نیست .
وی در ادامه به دیدگاه یکی از استادان دانشگاه ویرجینیا درباره تشیع اشاره کرد و گفت: این استاد معتقد بود تمدن غرب سه رکن دارد؛ نخبگان، سیاستمداران و رسانه. به گفته او، نخبگان آمریکایی از همان ابتدا فهمیده بودند که شیعه در اسلام یک نسخه متفاوت و عقلانی است و سیاستمداران آمریکایی نیز در هشت سال حضور در عراق به این نتیجه رسیدند .
حجت الاسلام رهدار افزود: به اعتقاد او، تنها رکن رسانه باقی مانده بود؛ زیرا اگر رسانه نیز این واقعیت را درک کند، روند مواجهه غرب با جهان اسلام تغییر خواهد کرد .
استاد حوزه و دانشگاه در پایان با اشاره به جایگاه مقاومت در اندیشه شیعی اظهار داشت: در تمام سال‌های گذشته، شیعه به عنوان یک جریان انقلابی در میان ملل و نحل شناخته شده است. شیعه به دلیل برخورداری از الگوی تاریخی کربلا، مبنای نظری و تجربه‌های تکرارشده در تاریخ، بیشتر از بسیاری از جریان‌ها اهل مقاومت و جهاد است .
وی تأکید کرد: در عین حال، حد جهاد شیعه به ترور و رفتارهای تکفیری و غیرانسانی نمی‌رسد؛ بلکه جهاد در اندیشه شیعی دارای یک چارچوب اخلاقی و عقلانی است .