جغرافیای فرهنگی؛ از رصد تحولات فرهنگی تا نقش‌آفرینی هوش مصنوعی

عصر قم - استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با تشریح ابعاد مختلف جغرافیای فرهنگی، این دانش را عرصه مطالعه رابطه متقابل جغرافیا و فرهنگ دانست و گفت: بررسی الگوهای انتشار فرهنگی، تحولات زبانی و دینی، هویت‌های محلی و قومی و تغییرات فرهنگی، با بهره‌گیری از فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، تصاویر ماهواره‌ای، کلان‌داده‌ها و شبکه‌های اجتماعی، وارد مرحله تازه‌ای شده است.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر راضیه مهرابی کوشکی، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با تشریح ابعاد نظری و کاربردی جغرافیای فرهنگی گفت : جغرافیای فرهنگی شاخه‌ای از جغرافیای انسانی است که الگوهای انتشار و ویژگی‌های منطقه‌ای پدیده‌های فرهنگی همچون زبان، دین، سبک معیشت و سبک اندیشیدن را بررسی می‌کند و با استفاده از فناوری‌های نوین، امکان رصد دقیق‌تر تحولات فرهنگی در جغرافیاهای مختلف فراهم شده است .
جغرافیای فرهنگی؛ تعامل جغرافیا و فرهنگ
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تشریح مباحث جغرافیای فرهنگی اظهار داشت: جغرافیای فرهنگی به دنبال بررسی الگوهای انتشار و ویژگی‌های منطقه‌ای پدیده‌های فرهنگی است و بررسی می‌کند که یک پدیده فرهنگی در چه منطقه‌ای وجود دارد، الگوی جغرافیایی انتشار آن چگونه است و این پدیده‌ها چگونه در طول زمان منتشر، ادغام، تغییر یا حذف می‌شوند .
وی افزود: در جغرافیای فرهنگی، تعامل میان جغرافیا و فرهنگ اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا از یک سو محیط و جغرافیا می‌توانند بر فرهنگ اثرگذار باشند و از سوی دیگر انسان به عنوان موجودی انتخابگر، از امکانات جغرافیایی موجود استفاده کرده و بر اساس انتخاب‌های خود، الگوهای فرهنگی متفاوتی را شکل می‌دهد .
مهرابی کوشکی با اشاره به رویکرد امکان‌گرایی ادامه داد: جغرافیا مجموعه‌ای از امکانات را در اختیار انسان قرار می‌دهد و انسان می‌تواند از میان این امکانات انتخاب کند؛ بنابراین نمی‌توان گفت محیط‌های جغرافیایی مشابه الزاماً فرهنگ‌های یکسانی ایجاد می‌کنند، چراکه در محیط‌های مشابه نیز سنت‌ها و سبک‌های فرهنگی متفاوتی شکل گرفته است .
وی با تأکید بر ضرورت مطالعه و نقد نظریه‌های جغرافیای فرهنگی خاطرنشان کرد: یکی از مباحثی که باید در این حوزه مورد توجه قرار گیرد، رویکرد انتخاب فرهنگی است و پژوهشگران باید بررسی کنند این رویکرد تا چه اندازه قدرت تبیین پدیده‌های فرهنگی را دارد و چه نقاط ضعفی در توضیح این پدیده‌ها با آن مواجه است .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) همچنین «چشم‌انداز فرهنگی» را از مفاهیم مهم این حوزه دانست و گفت: چشم‌انداز فرهنگی محصول کنش‌های فرهنگی انسان بر بستر جغرافیایی است. انسان با رفتارها، سنت‌ها و نوع کنش‌های خود، یک بستر طبیعی را به چشم‌اندازی فرهنگی تبدیل می‌کند .
وی افزود: برای فهم یک چشم‌انداز فرهنگی باید از خود مردم درباره چرایی شکل‌گیری آن پرسش کرد؛ اینکه چرا در یک منطقه نوع خاصی از معماری شکل گرفته، چرا مسجد یا کلیسا ساخته شده یا چرا در یک منطقه معماری پلکانی و تراس‌وار به وجود آمده است. در اینجا تعریف و برداشت خود مردم از پدیده فرهنگی اهمیت دارد و باید لایه‌های تاریخی آن نیز مورد توجه قرار گیرد .
مهرابی کوشکی با اشاره به مفهوم «انتشار فرهنگی» اظهار داشت: در این بحث باید خاستگاه اولیه یک پدیده فرهنگی، الگوی سرایت آن و چگونگی رسیدن آن به مناطق دوردست بررسی شود. مدل‌های مختلف انتشار، از جمله مدل‌های سلسله‌مراتبی و خطی، می‌توانند برای مطالعه گسترش پدیده‌هایی مانند زبان مورد استفاده قرار گیرند .
وی ادامه داد: در کنار بررسی الگوهای گسترش یک فرهنگ یا زبان، می‌توان الگوهای اضمحلال و از بین رفتن آنها را نیز مطالعه کرد و عوامل مؤثر بر این فرایندها را شناخت .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) «ناحیه‌بندی فرهنگی» را از دیگر مباحث مهم جغرافیای فرهنگی عنوان کرد و گفت: در ناحیه‌بندی فرهنگی، بر اساس یک پدیده یا عنصر فرهنگی مشخص، مناطق مختلف را تقسیم‌بندی می‌کنیم. برای نمونه می‌توان جهان را بر اساس زبان، دین یا دیگر عناصر فرهنگی ناحیه‌بندی کرد و سپس تغییرات این الگوها را در دوره‌های زمانی مختلف مورد بررسی قرار داد .
وی با بیان اینکه این مطالعات می‌تواند در برنامه‌ریزی اجتماعی و سیاست‌گذاری کاربرد داشته باشد، افزود: ابتدا باید پدیده فرهنگی، وضعیت انتشار و عوامل اثرگذار بر آن را بشناسیم تا بتوانیم مسئله را بهتر تحلیل و برای حل آن برنامه‌ریزی کنیم .
فناوری‌های نوین؛ ابزار جدید رصد تحولات فرهنگی
مهرابی کوشکی با اشاره به نقش فناوری‌های نوین در توسعه مطالعات جغرافیای فرهنگی اظهار داشت: هوش مصنوعی، GPS ، سنجش از راه دور، تصاویر ماهواره‌ای و تحلیل کلان‌داده، امکان مطالعه دقیق‌تر پدیده‌های فرهنگی را فراهم کرده‌اند .
وی ادامه داد: در فضای مجازی می‌توان انتشار یک پدیده فرهنگی را در یک زمان مشخص بررسی کرد و کنش‌های فرهنگی را در جغرافیاهای مختلف و دوره‌های زمانی گوناگون با یکدیگر مقایسه کرد. همچنین با استفاده از الگوریتم‌های تحلیل داده می‌توان الگوهای انتشار یک پدیده فرهنگی را شناسایی و مسیرهای احتمالی گسترش آن را بررسی کرد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) تصریح کرد: فناوری‌های جدید حتی می‌توانند در شناسایی زبان‌های در حال انحلال یا منسوخ‌شدن مورد استفاده قرار گیرند و از طریق تحلیل تصاویر، صوت‌ها و شبکه‌های اجتماعی، مناطقی را که همچنان از یک زبان یا گویش خاص استفاده می‌کنند، شناسایی کرد .
وی با اشاره به امکان بررسی تغییرات جغرافیایی فرهنگ‌ها افزود: می‌توان نقشه فرهنگی یک پدیده را در یک بازه زمانی مشخص بررسی کرد، تغییرات آن را شناخت و عوامل مؤثر بر این تغییرات را مورد مطالعه قرار داد. این مسئله درباره زبان، دین و سایر عناصر فرهنگی نیز قابل بررسی است .
مهرابی کوشکی همچنین محلیت‌گرایی و قوم‌گرایی را از موضوعات قابل مطالعه در جغرافیای فرهنگی دانست و گفت: هویت‌های قومی از مجموعه‌ای از عناصر مانند آداب و رسوم، زبان، ویژگی‌های تاریخی و خویشاوندی شکل می‌گیرند و می‌توان آنها را از جنبه‌های مختلف جغرافیایی، زبانی، اعتقادی و اقتصادی بررسی کرد .
وی افزود: جابه‌جایی گروه‌های انسانی و تغییر شرایط اقتصادی و اجتماعی آنها نیز می‌تواند موجب تغییرات فرهنگی و جغرافیایی شود و این تغییرات را می‌توان با ابزارهای جدید رصد و تحلیل کرد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه به ارتباط جغرافیای فرهنگی با توسعه پایدار اشاره کرد و اظهار داشت: باید بررسی کنیم فرهنگ‌های مختلف چگونه میان توسعه اقتصادی و اجتماعی و حفظ زیست‌بوم خود تعادل ایجاد می‌کنند و چگونه عناصر فرهنگی مانند شیوه معیشت، معماری، پوشش و الگوی مصرف می‌توانند بر محیط زیست اثر بگذارند .
وی جهانی‌شدن و محلی‌گرایی را از دیگر مباحث مهم جغرافیای فرهنگی برشمرد و گفت: باید بررسی شود که جهانی‌شدن چه تغییراتی در جغرافیای فرهنگی ایجاد کرده و چه الگوهایی از همگن‌سازی یا حاشیه‌ای‌شدن فرهنگ‌ها به وجود آورده است؛ همچنین باید موارد سازگاری و تعارض جهانی‌شدن و محلی‌گرایی مورد مطالعه قرار گیرد .
صنایع و میراث فرهنگی؛ کاربردهای اقتصادی و اجتماعی جغرافیای فرهنگی
مهرابی کوشکی با اشاره به کاربرد جغرافیای فرهنگی در حوزه صنایع فرهنگی خاطرنشان کرد: باید بررسی کنیم یک صنعت فرهنگی چگونه شکل می‌گیرد، چگونه از بین می‌رود و چگونه می‌تواند جغرافیای یک منطقه را متحول کرده و به رفاه اقتصادی آن کمک کند .
وی افزود: صنعت سینما نمونه‌ای از صنایع فرهنگی است که می‌تواند علاوه بر تولید فرهنگی، بر فروش محصولات تجاری و توسعه صنایع دیگر نیز اثرگذار باشد. همچنین الگوهای سرریز فرهنگی مانند گسترش یک سبک نقاشی، طراحی لباس، تولید صنایع دستی یا یک الگوی غذایی را می‌توان از منظر جغرافیای فرهنگی بررسی کرد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) مدیریت و حفظ میراث فرهنگی را از دیگر کاربردهای این حوزه دانست و گفت: میراث فرهنگی در جغرافیاها و نظام‌های مختلف به شکل‌های متفاوتی مورد حفاظت قرار می‌گیرد و مدیریت آن می‌تواند ابعاد ملی و فراملی داشته باشد؛ ازاین‌رو شناخت سازوکارهای بین‌المللی مرتبط با میراث فرهنگی نیز اهمیت دارد .
جغرافیای فرهنگی؛ حوزه‌ای میان‌رشته‌ای و مرتبط با مطالعات رسانه
وی با تأکید بر میان‌رشته‌ای بودن جغرافیای فرهنگی اظهار داشت: جغرافیای فرهنگی با جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی، اقتصاد، مطالعات رسانه و فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی ارتباط دارد و در پژوهش‌های جدید نمی‌توان مسائل فرهنگی را صرفاً در مرزهای سنتی یک رشته بررسی کرد .
مهرابی کوشکی ادامه داد: اگر قرار باشد برای مسائل فرهنگی برنامه‌ریزی شود، لازم است متخصصان حوزه‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار گیرند تا یک پدیده فرهنگی از منظرهای مختلف بررسی شود و از فناوری‌های جدید برای رصد، تحلیل و شناخت تحولات فرهنگی استفاده شود .
وی با اشاره به ظرفیت جغرافیای فرهنگی برای مطالعات رسانه‌ای بیان کرد: رسانه‌های نوین و هوش مصنوعی باعث شده‌اند مرزهای جغرافیایی تا حدی جابه‌جا شوند و فرهنگ‌ها بیش از گذشته با یکدیگر ارتباط پیدا کنند؛ ازاین‌رو شناخت جغرافیای فرهنگی می‌تواند در مطالعات ارتباطات میان‌فرهنگی نیز مؤثر باشد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: می‌توان بررسی کرد که چگونه یک فرهنگ از طریق تجارت، مهاجرت یا تبلیغ دین در مناطق مختلف گسترش یافته است. جاده ابریشم نمونه‌ای از مسیرهای تاریخی انتشار فرهنگی است که در آن تاجر و کاروان، یکی از ابزارهای انتقال فرهنگ بودند؛ اما امروز رسانه‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی بخش مهمی از این نقش را بر عهده گرفته‌اند .
وی خاطرنشان کرد: در گذشته تاجر با شیوه خاص خود فرهنگ یا دین را منتقل می‌کرد، اما امروز الگوریتم و شبکه اجتماعی به این فرایند اضافه شده است؛ بنابراین باید بررسی کنیم پیام برای مخاطب یک فرهنگ دیگر چه ویژگی‌هایی داشته باشد و چگونه می‌توان محتوایی طراحی کرد که برای مخاطبان فرهنگ‌های مختلف قابل فهم و پذیرفتنی باشد .
مهرابی کوشکی در پایان با تأکید بر میان‌رشته‌ای شدن جغرافیای فرهنگی گفت: امروز مرز میان رشته‌ها تا حد زیادی برداشته شده است و جامعه‌شناسی، مردم‌نگاری، جغرافیای فرهنگی، علوم سیاسی و مطالعات رسانه در بسیاری از مسائل با یکدیگر تداخل پیدا می‌کنند؛ بنابراین این مسئله و نوع مسئله مورد مطالعه است که تعیین می‌کند از چه ترکیبی از دانش‌ها و ابزارها استفاده کنیم .