عصر قم - قرآن با آیاتی چون «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ... لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» (بقره، ۱۶۴) و «یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» (آل‌عمران، ۱۹۰)، نظام آفرینش را سراسر نشانه‌هایی برای خردورزان معرفی می‌کند و تدبر در آن را راهی برای رسیدن به خالقِ حکیم می‌داند. آیه «مَا تَرَیٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ» (ملک، ۳)، بر اتقان و بی‌نقصیِ نظام احسن تأکید دارد و هرگونه خلل یا نقصان در هستی را نفی می‌کند؛ چرا که نظامِ موجود، بهترین و متقن‌ترین نظامِ ممکن است. تفکر در نظام احسن، سفری است از ظاهرِ پدیده‌ها به باطنِ آنها که خردورزان را از نشانه‌ها به صاحبِ نشانه‌ها رهنمون می‌سازد و شناختِ این نظام، مقدمه‌ای برای خداشناسیِ ناب و رهایی از غفلتِ انسانی است.
عصر قم - قرآن با آیاتی چون «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ... لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» (بقره، ۱۶۴) و «یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» (آل‌عمران، ۱۹۰)، نظام آفرینش را سراسر نشانه‌هایی برای خردورزان معرفی می‌کند و تدبر در آن را راهی برای رسیدن به خالقِ حکیم می‌داند. آیه «مَا تَرَیٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ» (ملک، ۳)، بر اتقان و بی‌نقصیِ نظام احسن تأکید دارد و هرگونه خلل یا نقصان در هستی را نفی می‌کند؛ چرا که نظامِ موجود، بهترین و متقن‌ترین نظامِ ممکن است. تفکر در نظام احسن، سفری است از ظاهرِ پدیده‌ها به باطنِ آنها که خردورزان را از نشانه‌ها به صاحبِ نشانه‌ها رهنمون می‌سازد و شناختِ این نظام، مقدمه‌ای برای خداشناسیِ ناب و رهایی از غفلتِ انسانی است.
خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: نظام آفرینش در قرآن کریم با عنوان «نظام احسن» معرفی شده است؛ نظامی که در آن هیچ خلل و نقصانی راه ندارد و هر جزء آن در نهایت اتقان و حکمت آفریده شده است. این مقاله با استناد به سه آیه از قرآن کریم و با تکیه بر تفاسیر معتبر، به تبیین این حقیقت می‌پردازد که تدبر در نظم شگفت‌انگیز هستی، نشانه‌ای روشن برای خردورزان است و آنان را از ظاهرِ آیاتِ آفاقی و انفسی به صاحبِ آیات رهنمون می‌سازد.
خردورزی در برابر غفلت
قرآن کریم، انسان را موجودی متفکر و خردورز معرفی می‌کند که با بهره‌گیری از قوه تعقل، می‌تواند به ژرفای هستی راه یابد. در این میان، یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که قرآن بارها به آن دعوت کرده، تدبر در آفرینش است. این دعوت، نه یک توصیه سطحی، بلکه فراخوانی است برای درک نظامی که بر جهان حاکم است؛ نظامی که از آن به «نظام احسن» تعبیر می‌شود. نادیده گرفتن این نشانه‌ها و روی‌گردانی از آنها، در قرآن به شدت مورد توبیخ قرار گرفته است: «وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَهٍ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ» (۱)
و [برای هدایت مردم] در آسمان ها و زمین چه بسیار نشانه هاست که [در غفلت و بی خبری] بر آنها می گذرند در حالی که از آنها روی می گردانند.
نشانه‌هایی برای خردمندان
خداوند سوره بقره، پس از برشمردن نشانه‌های عظیم خود در آفرینش آسمان‌ها و زمین، گردش شب و روز، کشتی‌ها در دریا و باران حیات‌بخش، می‌فرماید:
«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِمَا یَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِیهَا مِنْ کُلِّ دَابَّهٍ وَتَصْرِیفِ الرِّیَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» (۲)
«مسلماً در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و آمد و شد شب و روز، و کشتی‌هایی که در دریا به سود مردم روان هستند، و آبی که خدا از آسمان نازل کرده و با آن زمین را پس از مرگش زنده نموده و انواع جنبندگان را در آن گسترده، و نیز در گردش بادها و ابرهایی که میان آسمان و زمین مسخّرند، نشانه‌هایی است برای مردمی که خردورزی می‌کنند.»
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل این آیه، بر این نکته تأکید می‌ورزد که این نشانه‌ها، همگی انسان را به سوی خالقِ حکیم و مدبّرِ هستی راهنمایی می‌کنند و نظام احسن در همین نظمِ دقیق و هدفمندِ آفرینش تجلی یافته است. از نگاه ایشان، نظام جاری، رقیقه علم بی‌نهایت الهی و محکم‌ترین و متقن‌ترین نظام ممکن است؛ به‌گونه‌ای که بهتر از آن قابل تصور نیست.(۳)
تفکر در خلقت آسمان‌ها و زمین
آیه دیگری که به‌صراحت انسان را به تفکر در آفرینش فرا می‌خواند، آیه‌ی:
«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» (۴)
«همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و آمد و شد شب و روز، نشانه‌هایی است برای صاحبان خرد. همانان که خدا را در حال ایستاده و نشسته و بر پهلو یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند که: پروردگارا! این‌ها را بیهوده نیافریده‌ای؛ منزهی تو؛ پس ما را از عذاب آتش نگاه دار.»
این آیه، تفکر در نظام آفرینش را نه یک کنجکاویِ صرف، بلکه عبادتی خردورزانه معرفی می‌کند که به شناختِ هدفمندیِ هستی و نفیِ باطل‌بودنِ آن می‌انجامد. قرآن در اینجا، خردورزان را «اولو الألباب» می‌نامد؛ کسانی که با تلفیقِ یادِ خدا و تفکر در خلقت، به درجه‌ای از معرفت می‌رسند که هستی را سراسر نشانه‌ای از حکمت الهی می‌بینند. این همان نگرشی است که در آن، نظام احسن به‌عنوان حقیقتی انکارناپذیر، در برابر دیدگانِ خردورز آشکار می‌شود.(۵)
اتقان و بی‌نقصیِ آفرینش
قرآن در سوره ملک، برای اثبات بی‌نقصیِ نظام آفرینش، از انسان می‌خواهد تا بارها و بارها به آسمان بنگرد و در خلقتِ آن تدبر کند:
«الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا ۖ مَا تَرَیٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ ۖ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَیٰ مِنْ فُطُورٍ * ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِیرٌ»(۶)
«همان کسی که هفت آسمان را طبقه‌طبقه آفرید. در آفرینشِ خداوندِ رحمان، هیچ گونه ناهماهنگی نمی‌بینی. بار دیگر بنگر؛ آیا هیچ خلل و نقصانی می‌بینی؟ سپس دوباره بنگر، بارها و بارها؛ سرانجام چشمت درمانده و خسته به سوی تو باز می‌گردد.»
مفسران در تفسیر این آیه، آن را تأکیدی بر اتقان و استحکامِ نظام احسن دانسته‌اند. در نظام آفرینش، نه تنها نقصی وجود ندارد، بلکه بهترین و نیکوترین شکل ممکن برای هر مخلوقی رقم خورده است.(۷) از منظر قرآن، هرگونه بدبینی به نظام هستی یا تصورِ امکانِ نظامی بهتر، ناشی از نگاهِ محدودِ انسانی است که از درکِ حکمتِ الهی عاجز مانده است. علامه طباطبایی نیز با استناد به همین آیات، معتقد است که «احسن بودن نظام» به‌معنای آن است که هیچ نظامِ ممکنی بهتر و نیکوتر از این نظام وجود ندارد و این خود، نشانه‌ای از علم و حکمتِ بی‌نهایتِ خالق است.(۸)
نظام احسن آفرینش، مجموعه‌ای از آیاتِ الهی است که در افق‌هایِ بیرونی (آفاق) و درونِ جانِ انسان (انفس) به ودیعه نهاده شده است.(۹)تدبر در این نظام، نه یک تفکرِ انتزاعی، بلکه سفری است از ظاهرِ پدیده‌ها به باطنِ آنها؛ سفری که خردورزان را از نشانه‌ها به صاحبِ نشانه‌ها رهنمون می‌سازد. قرآن با دعوتِ مکرر به «یعقلون»، «یتفکرون» و «اولو الألباب»، نشان می‌دهد که شناختِ نظام احسن، مقدمه‌ای برای خداشناسیِ ناب است و هر کس از این تفکر غافل شود، در حقیقت از بزرگ‌ترین سرمایه‌های انسانی خود محروم گشته است. نظام هستی، عبث و باطل آفریده نشده و هر جزء آن، در مسیر کمالِ خود و در راستای حکمتِ الهی حرکت می‌کند.(۱۰)
پی نوشت:
۱.سوره یوسف/آیه ۱۰۵.
۲.سوره بقره/آیه ۱۶۴.
۳.ر.ک: ترجمه تفسیر المیزان، جلد ۱، ص ۵۹۲-۵۹۳، ذیل آیه ۱۶۴ سوره بقره.
۴.سوره آل‌عمران/آیه ۱۹۰-۱۹۱.
۵.ر.ک: ترجمه تفسیر المیزان، جلد ۳، ص ۱۴۰، ذیل آیه ۱۹۱-۱۹۲.
۶.سوره ملک/آیه ۳-۴.
۷.ر.ک: پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، گفت‌وگو با اکبر مظفری، موضوع نظام احسن.
۸. ر.ک: المیزان فی تفسیر القرآن، جلد ۱۹، ص ۳۴۲، ذیل آیه ۴ سوره ملک.
۹.ر.ک: منابع تفکر و اندیشه از دیدگاه قرآن کریم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ص ۴۵.
۱۰. همان، ص ۴۸.
فیروزه دلداری؛ پژوهشگر, فعال رسانه و فضای مجازی