عصر قم - استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر تمایز میان «معنا» و «نشانه» اظهار کرد: نشانه، خودِ معنا نیست، بلکه واسطه‌ای برای انتقال آن است و رسانه نیز با انتقال نشانه‌ها در پهنه زمان و مکان، امکان ارتباط میان فرستنده و مخاطب را فراهم می‌کند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام سید حسام‌الدین حسینی، استاد حوزه و دانشگاه، در تبیین نسبت میان «معنا، پیام، نشانه و رسانه» اظهار کرد: معنا چیزی است که در ذهن و وجود انسان شکل می‌گیرد و تا زمانی که قصد ارتباط با دیگری پیدا نکند، پیام محسوب نمی‌شود؛ بنابراین می‌توان گفت «معنا به علاوه قصد ارتباط، مساوی با پیام» است .
وی با بیان اینکه در مرحله بعد، مفهوم «رمزگذاری» وارد فرایند ارتباط می‌شود، افزود: جنس معنا مادی نیست و نمی‌تواند مستقیماً وارد عالم ماده شود؛ ازاین‌رو معنا برای اینکه قابلیت انتقال پیدا کند، در قالب نشانه‌ها قرار می‌گیرد. انسان دارای قابلیت رمزگذاری معنا و تبدیل آن به نشانه است .
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: نشانه چیزی است که بر اساس یک نظام رمزگان، بر امر دیگری دلالت می‌کند. برای نمونه، کلمه «آب» خودِ آب نیست، بلکه مجموعه‌ای از حروف است که بر اساس یک نظام مشترک، ما را به معنای آب می‌رساند. از این منظر، نشانه را می‌توان واسطه و حامل معنا دانست .
نشانه هدف نیست، واسطه رسیدن به معناست
حجت‌الاسلام حسینی با تأکید بر اینکه نباید نشانه را با خود معنا اشتباه گرفت، تصریح کرد: نشانه صرفاً واسطه‌ای برای رسیدن به معناست. اگر درباره شیرینی حلوا برای کسی توضیح دهیم، این توضیح به‌خودی‌خود موجب چشیدن شیرینی نمی‌شود؛ زیرا نشانه، خود حقیقت نیست .
وی اضافه کرد: در ارتباط نیز نشانه هدف نهایی نیست، بلکه ابزار رسیدن به معناست. نماز، روزه، دعا، خواندن قرآن و بسیاری از اعمال نیز از این منظر می‌توانند ابزارهایی برای رسیدن به معنا باشند؛ بنابراین نباید در نشانه متوقف شد و از معنایی که نشانه قرار است ما را به آن برساند غافل شد .
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به تفاوت عالم ماده و عالم معنا گفت: معنا، مفهوم و مقصود جنس مادی ندارند؛ ازاین‌رو برای اینکه از عالم معنا به عالم ماده برسند، باید در قالب نشانه ظاهر شوند. به تعبیر دیگر، معنا برای ارتباط، در قالب نشانه‌ها تنزل پیدا می‌کند و می‌توان از «قوس نزول» معنا سخن گفت .
زبان؛ نظامی از نشانه‌های مشترک
وی با اشاره به نقش زبان در فرایند ارتباط بیان کرد: انسان قابلیت رمزگذاری دارد و هنگامی که این قابلیت در قالب مجموعه‌ای از کدها و قواعد مشترک قرار می‌گیرد، زبان و نظام نشانگانی شکل می‌گیرد .
حجت‌الاسلام حسینی افزود: زبان فارسی، عربی، ترکی و انگلیسی هرکدام نظام‌هایی از نشانه‌ها و قواعد هستند؛ اما نظام‌های نشانگانی فقط به زبان گفتاری محدود نمی‌شوند. زبان بدن، حالت چهره، لحن، آهنگ صدا، تصویر، موسیقی، رنگ و سینما نیز می‌توانند حامل معنا باشند .
وی ادامه داد: زبان دو ویژگی مهم دارد؛ یکی رمزگذاری و دیگری اشتراک. اگر من با زبانی سخن بگویم که گیرنده رمز آن را نداند، ارتباط شکل نمی‌گیرد. در فرایند رمزگذاری نیز باید با مخاطب همدلی کرد و معنا را به شکلی رمزگذاری کرد که گیرنده بتواند آن را دریافت و رمزگشایی کند .
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به دیدگاه‌های آیت‌الله جوادی آملی درباره هنر گفت: هنر می‌تواند همان قوس نزولی را طی کند؛ یعنی هنرمند معنایی را در مرتبه‌ای بالاتر دریافت کرده و آن را در قالب هنر، تصویر، موسیقی، سینما و دیگر زبان‌های هنری عرضه کند .
وی افزود: در این نگاه، هنر دینی یا هنر اشراقی صرفاً تولید یک اثر زیبا نیست، بلکه مسئله این است که هنرمند چه معنایی را دریافت کرده و چگونه آن را در قالب زبان هنر رمزگذاری می‌کند .
حجت‌الاسلام حسینی خاطرنشان کرد: برای هنرمند دو ویژگی اهمیت دارد؛ نخست رسیدن به معنا و حقیقت و دوم مهارت در رمزگذاری و استفاده از زبان هنر. درباره شهید آوینی نیز می‌توان از همین دو ویژگی سخن گفت؛ یعنی نسبت او با حقیقتی که درباره آن سخن می‌گفت و همچنین توانایی او در رمزگذاری آن حقیقت در زبان هنر و رسانه .
وی با اشاره به موضوع روایت پیشرفت گفت: کسی که خودش حقیقت یک حرکت، تجربه یا تحول را درک نکرده باشد، چگونه می‌تواند آن را به‌درستی روایت کند؟ بنابراین پایه روایت فقط توانایی سخن گفتن نیست، بلکه باید حقیقتی برای روایت وجود داشته باشد و راوی نیز نسبت درستی با آن حقیقت پیدا کرده باشد .
پیام انبیا؛ عبور از نشانه به معنا
حجت‌الاسلام حسینی در ادامه با طرح پرسش درباره هدف رسالت انبیا اظهار کرد: اگر تمام زندگی انسان صرف خوردن، کار کردن، رفاه و آسایش و امور دنیوی شود، باید پرسید پیامبران برای چه آمده‌اند؟ هدف قرآن و اهل‌بیت(ع) چه بوده و چرا امام حسین(ع) قیام کرده است؟
وی افزود: این پرسش‌ها ما را از سطح نشانه‌ها به سطح معنا می‌برد. وظیفه انبیا ابلاغ پیام است. پیامبر کسی است که پیام را می‌رساند؛ یعنی خبررسان. خداوند معنایی را اراده کرده، قصد ارتباط با انسان داشته و آن معنا را از طریق پیامبران و نشانه‌ها به انسان منتقل کرده است .
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه «معنا به علاوه قصد ارتباط، مساوی با پیام است»، گفت: سپس برای انتقال پیام، نیازمند نشانه و نظام رمزگذاری هستیم. قرآن، پیامبر، روایت، دعا و دیگر ابزارهای دینی، از این منظر در یک نظام ارتباطی قرار می‌گیرند .
وی با اشاره به آیه خلافت انسان ادامه داد: خداوند می‌فرماید در زمین خلیفه‌ای قرار خواهد داد و هنگامی که فرشتگان درباره موجودی که ممکن است در زمین فساد و خونریزی کند سؤال می‌کنند، خداوند می‌فرماید: «إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ ».
حجت‌الاسلام حسینی تصریح کرد: در ادامه این داستان، مسئله «اسماء» مطرح می‌شود و از این منظر، خلیفه الهی بودن انسان به قابلیتی مربوط است که در وجود انسان قرار داده شده است؛ قابلیتی برای رسیدن به مقامات و حقایقی که فرشتگان از آن آگاه نبودند .
وی با اشاره به برخی روایات درباره اسماء الهی گفت: در روایات، اهل‌بیت(ع) به عنوان اسماء الهی معرفی شده‌اند. بنابراین بحث هدف خلقت در این نگاه صرفاً به رسیدن به بهشت یا داشتن یک زندگی دنیوی سالم و بدون مشکل محدود نمی‌شود، بلکه بحث بر سر رسیدن انسان به جایگاهی است که برای او در نظام خلقت در نظر گرفته شده است .
پیام عاشورا؛ فراتر از توقف در نشانه‌ها
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به واقعه عاشورا اظهار کرد: در مورد امام حسین(ع) نیز باید پرسید پیام این حادثه چیست، امام حسین(ع) چه می‌خواست و چرا جان خود، خانواده و همه داشته‌های خود را در این راه فدا کرد؟
وی افزود: از منظر رسانه‌ای، حادثه عاشورا یک نظام عظیم از نشانه‌هاست که حامل پیام و معناست. اگر ما فقط نشانه‌ها را ببینیم و به معنای پشت آنها نرسیم، بخش مهمی از ارتباط را از دست داده‌ایم .
حجت‌الاسلام حسینی تأکید کرد: صرفاً شرکت در مراسم، خواندن دعا یا انجام اعمال، اگرچه جایگاه خود را دارد، اما باید پرسید پیام این حوادث و مناسک چیست و قرار است مخاطب از طریق این نشانه‌ها به چه معنایی برسد .
وی با بیان اینکه هر نشانه‌ای الزاماً پیام نیست، گفت: اگر از دور دود ببینم و بفهمم جایی آتش گرفته، این یک نشانه است؛ اما لزوماً پیام نیست، زیرا ممکن است هیچ فرستنده‌ای قصد ارتباط با من نداشته باشد .
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: اما اگر یک پلیس عمداً با چراغ یا علامتی به من بفهماند که باید توقف کنم، در اینجا قصد ارتباط وجود دارد و نشانه در قالب پیام به کار رفته است. بنابراین می‌توان میان نشانه و پیام تفاوت گذاشت؛ نشانه ممکن است بدون قصد فرستنده نیز وجود داشته باشد، اما پیام به قصد ارتباط وابسته است .
رسانه؛ فناوری انتقال نشانه در پهنه زمان و مکان
حجت‌الاسلام حسینی در تعریف رسانه اظهار کرد: رسانه را می‌توان فناوری یا ابزاری برای انتقال نشانه در پهنه زمان و مکان دانست .
وی افزود: رادیو، فناوری‌ای است که نشانه‌های صوتی را از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل می‌کند. حتی کبوتر نامه‌بر نیز در یک معنای ساده می‌تواند رسانه باشد؛ زیرا نامه‌ای را که شامل مجموعه‌ای از نشانه‌هاست از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل می‌کند .
وی تصریح کرد: بنابراین رسانه خود پیام نیست، بلکه ابزار انتقال نشانه است .
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به رابطه رسانه و محتوا گفت: در سینما، خود سینما رسانه است؛ اما فیلم مجموعه‌ای از نشانه‌هاست. یک فیلم شامل تصویر، صدا، دیالوگ، نور، رنگ، حرکت دوربین، موسیقی و سکانس‌های مختلف است که در کنار هم یک بسته محتوایی را شکل می‌دهند .
وی خاطرنشان کرد: بنابراین محتوا را می‌توان بسته‌ای از نشانه‌ها دانست که برای انتقال معنا و پیام تنظیم شده است. یک سکانس، عکس، دیالوگ یا حتی یک رنگ نیز می‌تواند بخشی از این نظام نشانه‌ای باشد .
قرآن به مثابه رسانه
حجت‌الاسلام حسینی با طرح این پرسش که آیا قرآن را می‌توان از منظر علم رسانه بررسی کرد، گفت: اگر با علم رسانه به قرآن نگاه کنیم، می‌توان پرسید آیا قرآن یک رسانه است و آیا قرآن پیام دارد؟
وی افزود: از منظر رسانه‌شناسی، قرآن دارای فرستنده، معنا، قصد ارتباط، نشانه، رمزگذاری و مخاطب است. خداوند معنایی را اراده کرده، قصد ارتباط با انسان داشته و این معنا را در قالب آیات، کلمات و نشانه‌ها در اختیار انسان قرار داده است .
این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: قرآن به عنوان یک رسانه، امکان انتقال پیام در پهنه زمان و مکان را فراهم کرده است. چهارده قرن گذشته است، اما این متن همچنان می‌تواند در مکان‌ها و زمان‌های مختلف با انسان ارتباط برقرار کند .
وی ادامه داد: اگر قرآن را صرفاً مجموعه‌ای از الفاظ مقدس ببینیم و هیچ تلاشی برای رمزگشایی و فهم پیام آن نداشته باشیم، از منظر ارتباطی، بخش مهمی از کارکرد آن را نادیده گرفته‌ایم .
حجت‌الاسلام حسینی با تأکید بر اهمیت تدبر در قرآن اظهار کرد: اگر خداوند از طریق قرآن با انسان ارتباط برقرار کرده است، مخاطب باید نشانه‌ها را دریافت و رمزگشایی کند. شنیدن، فهمیدن، تفکر و تدبر در قرآن در این چارچوب اهمیت پیدا می‌کند .
وی گفت: مسئله فقط دریافت نشانه نیست، بلکه باید از نشانه به معنا رسید. هر آیه یک نشانه است و می‌توان سوره را نیز به عنوان یک بسته محتوایی در نظر گرفت .
استاد حوزه و دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: وقتی از «قرآن به مثابه رسانه» سخن می‌گوییم، باید با ادبیات علم رسانه به آن نگاه کنیم و بپرسیم فرستنده کیست، معنا چیست، قصد ارتباط چیست، پیام چیست، نشانه‌ها کدام‌اند، نظام رمزگذاری چیست، مخاطب کیست و مخاطب چگونه باید پیام را رمزگشایی کند .
وی تأکید کرد: در نهایت، ارتباط زمانی کامل می‌شود که مخاطب از نشانه عبور کند و به معنا برسد؛ بنابراین نشانه هدف نهایی نیست، بلکه واسطه‌ای برای رسیدن به معناست .