ظرفیت سنت‌های ارتباطی در فهم نشانه‌ها و پدیده‌های فرهنگی و دینی

عصر قم - حجت‌الاسلام خان‌محمدی، با تشریح سه رویکرد نشانه‌شناختی، پدیدارشناختی و انتقادی در مطالعات ارتباطی گفت: هر یک از این رویکردها از زاویه‌ای متفاوت به فهم پدیده‌های فرهنگی و دینی می‌پردازند؛ نشانه‌شناسی بر معنا و نمادها، پدیدارشناسی بر نحوه ظهور پدیده‌ها در آگاهی انسان و رویکرد انتقادی بر بررسی روابط قدرت و فاصله میان وضعیت موجود و مطلوب تمرکز دارد.

حجت‌الاسلام کریم خان‌محمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم، در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، با تبیین ظرفیت سنت‌های ارتباطی در تحقیقات علمی اظهار داشت: پژوهشگر می‌تواند متناسب با موضوع تحقیق خود از سنت‌های نشانه‌شناختی، پدیدارشناختی و انتقادی استفاده کند و هر یک از این رویکردها امکان خاصی برای فهم پدیده‌های فرهنگی و دینی فراهم می‌کنند .
وی افزود: نشانه‌شناسی به ما کمک می‌کند نشانه‌ها، دال‌ها و نمادهای موجود در یک پدیده را شناسایی و بار معنایی آنها را تحلیل کنیم؛ از این رو، یک مسجد، امامزاده، مناسک حج یا حتی یک متن می‌تواند موضوع مطالعه نشانه‌شناختی قرار گیرد .
گنبد و مناره هم می‌توانند «نشانه» باشند
عضو هیئت علمی دانشگاه امام باقر(ع) تصریح کرد: در یک مسجد، گنبد، مناره، رنگ و معماری می‌توانند حامل معنا باشند؛ برای مثال، یک نشانه‌شناس ممکن است گنبد را نماد سر انسان و دو گلدسته را نماد دو دست در حال دعا بداند .
وی ادامه داد: این معنا دادن به یک ساختار معماری، نوعی «نشاندار کردن» است و می‌تواند بر نوع نگاه مؤمنان به فضای مسجد و حال و هوای آنان تأثیر بگذارد .
حجت الاسلام خان‌محمدی با بیان اینکه نشانه‌شناسی گاهی با تفسیر و ذوق تحلیل‌گر همراه است، گفت: ممکن است نشانه‌شناس معنایی را از یک عنصر معماری استخراج کند که حتی سازنده آن بنا چنین معنایی را در نظر نداشته باشد؛ بنابراین در تحلیل نشانه‌شناختی باید میان نشانه و معنایی که تحلیل‌گر به آن نسبت می‌دهد، تفکیک کرد .
مناسک حج؛ مجموعه‌ای از نشانه‌ها
وی با اشاره به ظرفیت مناسک حج برای مطالعه نشانه‌شناختی اظهار داشت: مناسک حج سرشار از اعمال و رفتارهای نمادین است و صفا و مروه از نمونه‌های روشن آن به شمار می‌روند .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام افزود: قرآن کریم صفا و مروه را از شعائر الهی معرفی می‌کند و اساساً شعائر ظرفیت بالایی برای مطالعه نشانه‌شناختی دارند؛ زیرا به عنوان نشانه و علامت قرار داده شده‌اند .
وی کعبه را نیز نمونه‌ای از معناگذاری دانست و گفت: سنگ‌های کعبه از نظر مادی تفاوت بنیادینی با دیگر سنگ‌ها ندارند، اما این مکان به عنوان خانه خدا معنایی خاص پیدا کرده است؛ بنابراین ارزش آن صرفاً به ماده تشکیل‌دهنده آن مربوط نیست، بلکه به معنایی مربوط است که برای آن قرار داده شده است .
حجت الاسلام خان‌محمدی ادامه داد: حتی یک جمله نیز می‌تواند به نماد تبدیل شود؛ برای مثال «هیهات من الذله» علاوه بر معنای لفظی خود، در بستر تاریخی و فرهنگی به نماد مقاومت تبدیل شده است .
وی درباره مهر کربلا نیز اظهار داشت: مهر کربلا علاوه بر وسیله سجده، برای مؤمنان یادآور امام حسین(ع) و هویت حسینی است و یک شیء مادی می‌تواند چنین بار معنایی و نمادینی پیدا کند .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام با اشاره به تکثرپذیری معنا در نمادها خاطرنشان کرد: هر فرد ممکن است با توجه به تجربه و ذهنیت خود برداشت متفاوتی از یک نماد داشته باشد، اما این تکثر کاملاً بی‌حد و مرز نیست و نمی‌توان هر معنایی را به هر نمادی نسبت داد .
وی عرفات را نمونه‌ای از این تکثر معنایی دانست و گفت: برای عرفات معانی مختلفی مطرح شده است؛ برخی آن را با شناخت و معرفت مرتبط می‌دانند و برخی نیز مفهوم اعتراف به گناه را مطرح می‌کنند .
از متن تا مناسک؛ همه‌جا نشانه هست
حجت الاسلام خان‌محمدی با بیان اینکه کلمات نیز نشانه هستند، اظهار داشت: متن مجموعه‌ای از کلمات و کلمات نیز نشانه‌اند؛ زیرا هر واژه بر اساس یک قرارداد زبانی معنایی را منتقل می‌کند .
وی افزود: در تحلیل متن نیز می‌توان از روابط همنشینی، جانشینی، ترادفی و تقابلی استفاده کرد؛ بنابراین سنت نشانه‌شناختی هم در مطالعه متن و هم در مطالعه فرهنگ و مناسک کاربرد دارد .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام در ادامه با اشاره به سنت پدیدارشناختی گفت: پدیدارشناسی یک رویکرد فلسفی است که موضوع آن آگاهی است و بعدها وارد مطالعات اجتماعی شد .
وی تصریح کرد: در پدیدارشناسی، مسئله اصلی این است که یک پدیده چگونه در آگاهی افراد پدیدار می‌شود؛ ممکن است یک شخصیت یا یک پدیده در ذهن دو نفر، دو تصویر کاملاً متفاوت داشته باشد .
خان‌محمدی افزود: بنابراین پژوهشگر پدیدارشناختی به دنبال این است که بفهمد یک پدیده در ذهن و آگاهی افراد چگونه منعکس و تجربه شده است .
حجاب در ذهن گردشگر خارجی چگونه دیده می‌شود؟
وی با اشاره به یک پژوهش پدیدارشناختی درباره حجاب اظهار داشت: در پژوهشی با عنوان بررسی پدیدارشناختی حجاب از منظر گردشگران خارجی در مدرسه ناصریه اصفهان، تلاش شد مشخص شود حجاب در ذهن این گردشگران چگونه پدیدار شده است .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم گفت: در مصاحبه با گردشگران، برخی حجاب را نشانه سنتی بودن و عقب‌ماندگی، برخی نشانه محدودیت، گروهی نشانه سلطه مرد بر زن و برخی نیز آن را نوعی پنهان کردن زیبایی تلقی کرده بودند .
وی تأکید کرد: در پژوهش پدیدارشناختی، این برداشت‌ها از خلال مصاحبه‌ها استخراج و دسته‌بندی می‌شود تا مشخص شود یک پدیده در آگاهی افراد چه معنایی پیدا کرده است .
حجت الاسلام خان‌محمدی «پنجره فولاد» مشهد را نمونه دیگری از ظرفیت پژوهش پدیدارشناختی دانست و افزود: در چنین پژوهشی می‌توان بررسی کرد که پنجره فولاد در آگاهی زائران چگونه ظاهر می‌شود .
وی با تفکیک دو رویکرد گفت: در نشانه‌شناسی سؤال اصلی می‌تواند این باشد که یک دال چگونه به مدلول و معنا دلالت می‌کند، اما در پدیدارشناسی سؤال این است که یک پدیده در آگاهی افراد چگونه منعکس و تجربه شده است .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام خاطرنشان کرد: برای مثال، حجاب برای یک گردشگر خارجی می‌تواند یک نشانه باشد و معنای خاصی داشته باشد، اما در پژوهش پدیدارشناختی می‌خواهیم بدانیم این حجاب در آگاهی آن فرد چگونه ظاهر شده است .
سنت انتقادی؛ جست‌وجوی فاصله میان موجود و مطلوب
حجت الاسلام خان‌محمدی در ادامه به سنت انتقادی پرداخت و اظهار داشت: سنت انتقادی در ارتباطات به تحلیل تحریف در ارتباطات توجه دارد و ریشه‌های آن را می‌توان در سنت مارکسیستی و اندیشمندانی مانند هورکهایمر و آدورنو دنبال کرد و این رویکرد بعدها در نظریه ارتباطی هابرماس بسط یافت .
وی افزود: ارتباط برای ایجاد تفاهم و اشتراک معناست، اما معنای ذهنی گوینده و مخاطب هیچ‌گاه کاملاً یکسان نیست و تجربیات، ذهنیت‌ها و زمینه‌های اجتماعی می‌توانند موجب برداشت‌های متفاوت شوند .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام تصریح کرد: یکی از عوامل مهم در تحریف ارتباط، زمینه یا کانتکست است؛ ممکن است گوینده جمله‌ای را با یک معنا بیان کند، اما مخاطب با توجه به پیشینه ذهنی خود معنای دیگری از آن دریافت کند .
هژمونی؛ مانع گفت‌وگوی برابر
وی با اشاره به مفهوم هژمونی گفت: هابرماس معتقد است برای شکل‌گیری گفت‌وگو و تولید هنجارها، افراد باید تا حد امکان در شرایط برابر با یکدیگر وارد گفت‌وگو شوند .
حجت الاسلام خان‌محمدی ادامه داد: روابط قدرت می‌تواند مانع شکل‌گیری ارتباط برابر شود؛ برای مثال در رابطه استاد و دانشجو، استاد از جایگاه علمی برخوردار است و دانشجو ممکن است به دلیل همین جایگاه نتواند آزادانه سخن بگوید .
وی افزود: از نگاه هابرماس، گفت‌وگو زمانی رهایی‌بخش است که سلطه و هژمونی در آن به حداقل برسد .
حج؛ حوزه عمومی مسلمانان
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام با اشاره به امکان مطالعه حج از منظر انتقادی اظهار داشت: می‌توان حج را «به مثابه حوزه عمومی مسلمانان» مطالعه کرد؛ زیرا در حج بسیاری از تمایزهای ظاهری کنار گذاشته می‌شود و افراد با لباس مشابه در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند .
وی افزود: فردی که روحانی، استاد، پزشک یا دارای جایگاه اجتماعی خاصی است، در مناسک حج در کنار دیگران قرار می‌گیرد و همه باید اعمال مشخصی را انجام دهند .
حجت الاسلام خان‌محمدی خاطرنشان کرد: حتی عالمی با جایگاه علمی بالا در میان مردم حرکت می‌کند و در اعمالی مانند هروله شرکت می‌کند؛ از این منظر می‌توان بررسی کرد که مناسک حج چگونه برخی تمایزها و هژمونی‌های اجتماعی را موقتاً کنار می‌زند و نوعی برابری ایجاد می‌کند .
وی با بیان اینکه رویکرد انتقادی در روش پژوهش نیز کاربرد دارد، گفت: در این روش ابتدا وضعیت موجود بررسی می‌شود، سپس وضعیت مطلوب مشخص شده و فاصله میان این دو مورد مطالعه قرار می‌گیرد .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام افزود: پس از مشخص شدن فاصله، باید علل ایجاد آن و راهکارهای حرکت از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب نیز بررسی شود .
عاشورا در قاب جامعه‌شناسی انتقادی
حجت الاسلام خان‌محمدی با اشاره به یکی از پژوهش‌های خود اظهار داشت: در مقاله‌ای با موضوع جامعه‌شناسی انتقادی حادثه عاشورا از منظر امام حسین(ع)، از سنت انتقادی برای تحلیل دیدگاه اجتماعی امام حسین(ع) استفاده شده است .
وی ادامه داد: برای منسجم کردن پژوهش، از الگوی پارسونز و خرده‌نظام‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی استفاده شد و وضعیت مطلوب، وضعیت موجود، علل فاصله و راهکارها در هر حوزه مورد بررسی قرار گرفت .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام با اشاره به نمونه اقتصادی این پژوهش گفت: مفاهیمی مانند «مال الله» و بیت‌المال می‌تواند در تحلیل اقتصادی مورد توجه قرار گیرد؛ اگر بیت‌المال مال خداوند تلقی شود، نمی‌توان آن را ملک شخصی حاکمان دانست یا در اختیار گروه خاصی قرار داد .
وی در پایان تأکید کرد: استفاده درست از نظریه، پژوهش را منسجم می‌کند. یکی از مشکلات برخی پایان‌نامه‌ها و مقالات این است که پژوهشگر در ابتدا نظریه‌ای انتخاب می‌کند، اما در ادامه آن را فراموش می‌کند؛ در حالی که نظریه باید در تمام مراحل پژوهش حضور داشته باشد و به سازمان‌دهی داده‌ها و تحلیل آنها کمک کند .