عصر قم - استاد درس خارج حوزه علمیه قم با انتقاد از حافظهمحوری در آموزش حوزه تأکید کرد: حوزه باید به جای حفظ مطالب، طلبههایی اهل فهم، تحلیل، استدلال و تولید فکر تربیت کند.
به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، آیتالله فاضل لنکرانی در مراسم آغاز سال تحصیلی مجتمع آموزش عالی فقه جامعه المصطفی که با موضوع "احیای سنت های اصیل حوزه های علمیه، سنت مباحثه" چهارشنبه شب در سالن اجتماعات این مجتمع در جامعه العلوم قم برگزار شد، با اشاره به ظرفیت علمی اساتید حاضر در این نشست اظهار داشت: چنین جلساتی ظرفیت آن را دارد که موضوعات مهم و اساسی علمی حوزه در آن مطرح شود و لازم است در طول سال چند نشست با حضور اساتید برجسته برگزار شود تا مسائل مهم فقهی، اصولی و کلامی که باید مسیر علمی حوزه بر اساس آنها شکل بگیرد، مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
وی با ابراز تأسف از کمرنگ شدن سنت مباحثه در حوزه علمیه قم تصریح کرد: مباحثه را نباید صرفاً یکی از امتیازات یا آداب حوزه دانست، بلکه هویت حوزه به مباحثه است و آنچه امروز از میراث علمی بزرگان و علما در اختیار داریم، محصول همین مباحثات علمی است. در گذشته مجلس درس صرفاً به این شکل نبود که استاد مطالبی را القا کند و طلاب آنها را بنویسند، بلکه خود مجلس درس بر گفتوگو و مباحثه میان استاد و طلبه استوار بود و نمونههای فراوانی از این شیوه در مجالس درس بزرگان حوزه وجود داشته است.
استاد درس خارج حوزه علمیه قم یکی از مهمترین عوامل کمرنگ شدن مباحثه را ضعف علمی و کاهش عمق دروس حوزه دانست و گفت: وقتی حوزه از جهت قوت و عمق علمی رو به ضعف میرود، طبیعی است که مباحثه نیز کمرنگ شود. از سوی دیگر، گسترش شروح فارسی و تلخیص متون علمی، اگرچه فینفسه اشکالی ندارد، اما هنگامی که جای متن اصلی را بگیرد، موجب میشود زمینه مطالعه عمیق و گفتوگوی علمی از میان برود و طلبه به جای فهم و تحلیل، به حفظ مطالب روی بیاورد.
آیتالله فاضل لنکرانی با انتقاد از حافظهمحور شدن بخشی از فرایند آموزشی حوزه اظهار داشت: امروز گاهی طلبه میتواند یک تلخیص را چند روز پیش از امتحان مطالعه و حفظ کند و با همان محفوظات در امتحان موفق شود؛ اما این شیوه با آنچه از تحصیل عمیق در حوزه انتظار میرود فاصله دارد. حوزه باید طلبهای تربیت کند که اهل فهم، تحلیل، استدلال و تولید فکر باشد، نه اینکه صرفاً مطالبی را حفظ کند و آنها را بازگو کند.
وی با اشاره به راهکارهای پیشنهادی برای تقویت مباحثه خاطرنشان کرد: صرفاً با پاداش و تنبیه نمیتوان مسئله مباحثه را حل کرد. اگر طلبه با مطلب عمیق و مسئلهای که نیازمند فهم، نقد و تحلیل است مواجه نباشد، حتی اگر برای مباحثه پاداش هم تعیین شود، مباحثه به معنای واقعی شکل نمیگیرد. بنابراین مسئله اصلی، تعمیق دروس و مباحث علمی است و باید پیش از هر چیز برای بازگرداندن عمق علمی به حوزه چارهاندیشی شود.
آیتالله فاضل لنکرانی با تأکید بر ضرورت حفظ متون عمیق و ریشهدار حوزه گفت: نباید کتابهای جدید را جایگزین متون اصیل حوزه کرد. استفاده از آثار جدید علمی اشکالی ندارد، اما کتابهایی مانند رسائل و کفایه باید جایگاه خود را حفظ کنند و آثار جدید در کنار این متون قرار گیرند، نه به جای آنها.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به حلقات شهید صدر افزود: حتی آثار علمی ارزشمندی مانند حلقات باید در کنار متون اصلی حوزه مورد استفاده قرار گیرند و نباید جایگزین رسائل و کفایه شوند؛ چراکه عبارات متون عمیق اصولی محل تأمل و بررسی دیدگاههای مختلف بزرگان بوده و همین عمق، زمینهساز شکلگیری بحث و تولید فکر در حوزه است.
رئیس مرکز فقهی ائمه اطهار با اشاره به اهمیت شیوه تدریس اساتید در تقویت یا تضعیف مباحثه اظهار داشت: استاد نباید صرفاً مطالبی را که از پیش آماده کرده است برای طلبه نقل کند؛ بلکه خود استاد نیز باید درگیر فهم، تحلیل و تنظیم علمی مطالب باشد. در گذشته بزرگان حوزه برای ارائه درس، علاوه بر مطالعه محتوای بحث، درباره ترتیب و نحوه ارائه مباحث نیز مطالعه و فکر میکردند و همین امر موجب رشد علمی استاد و طلبه میشد. امروز اگر عمق علمی درس کاهش پیدا کند، نه استاد در فرایند تدریس رشد میکند و نه طلبه، زیرا مباحثه و گفتوگوی علمی نیز از یک درس عمیق تغذیه میشود.
استاد درس خارج حوزه علمیه قم یکی دیگر از عوامل تضعیف مباحثه را کاهش باور طلاب نسبت به ارزش علم دانست و گفت: امروز گاهی وقتی به طلبه گفته میشود فقه بخواند، این سؤال در ذهن او شکل میگیرد که با این فقه چه شغلی، چه درآمدی و چه اعتباری به دست خواهد آورد؛ این مسئله نشان میدهد که باور نسبت به ارزش علم در حوزه نیازمند تقویت است.
وی افزود: اگر طلبه باور داشته باشد که تلاش علمی او در فقه و اصول ارزشمند و اثرگذار است، برای فهم دقیقتر و رسیدن به نتیجه علمی، وقت و انرژی بیشتری صرف خواهد کرد و حتی برای رسیدن به این هدف حاضر میشود سختیهای تحصیل را تحمل کند.
آیتالله فاضل لنکرانی با تأکید بر ضرورت تقویت باور طلاب نسبت به کارکرد فقه و اصول افزود: باید برای طلاب روشن شود که فقه تنها ناظر به مسائل فردی نیست، بلکه در مسائل اجتماعی نیز ظرفیت گستردهای دارد و میتواند در پاسخگویی به نیازهای جامعه نقشآفرین باشد. توجه به فقه اجتماعی باید در حوزه بیش از گذشته مورد اهتمام قرار گیرد؛ چراکه نیازهای بشر گسترده و متنوع است و اگر باور به توانایی فقه برای پاسخگویی به این نیازها در طلبه شکل بگیرد، انگیزه او برای مطالعه، تحقیق و مباحثه نیز افزایش خواهد یافت.
وی تصریح کرد: برای احیای واقعی مباحثه باید دو مسئله اساسی مورد توجه قرار گیرد؛ نخست اینکه چگونه عمق دروس و مباحث علمی را افزایش دهیم و دوم اینکه چگونه باور طلاب نسبت به ارزش و کارآمدی علوم حوزوی را تقویت کنیم. اگر این دو مسئله اصلاح شود، مباحثه به صورت طبیعی شکل میگیرد و دیگر لازم نیست صرفاً با ابزارهای تشویقی، طلبه را به مباحثه وادار کنیم؛ زیرا طلبه خود احساس خواهد کرد برای رسیدن به فهم دقیقتر و پاسخ به مسائل علمی، راهی جز گفتوگوی علمی و مباحثه ندارد.
آیتالله فاضل لنکرانی در ادامه با اشاره به مفهوم جدال در قرآن و روایات اظهار داشت: در منابع دینی میان جدال مذموم و جدال ممدوح تفاوت گذاشته شده است و مباحثه علمی میتواند در چارچوب «جدال احسن» قرار گیرد. طلبه در مباحثه نباید به سرعت قانع شود، بلکه باید سؤال مطرح کند و حتی در برابر مطلبی که برای او روشن به نظر میرسد، با دقت و نگاه علمی علامت سؤال قرار دهد تا از این مسیر به فهم عمیقتر برسد.
وی با تأکید بر ضرورت رعایت اخلاق در مباحثه خاطرنشان کرد: مباحثه باید برای کشف حقیقت و رسیدن به واقع علمی باشد و نباید به خودنمایی، مراء، لجاجت، بدگویی یا تخریب طرف مقابل منجر شود. ممکن است دو طلبه ساعتها درباره یک مسئله علمی با یکدیگر بحث کنند و حتی اختلافنظر جدی داشته باشند، اما این گفتوگو تا زمانی که در چارچوب «جدال احسن» و با هدف رسیدن به حقیقت باشد، میتواند زمینه رشد علمی آنان را فراهم کند.
استاد درس خارج حوزه علمیه قم در پایان با تأکید بر اینکه احیای مباحثه صرفاً با تدوین یک طرح اجرایی محقق نمیشود، بر ضرورت توجه همزمان به عمق علمی دروس، تقویت باور طلاب نسبت به ارزش علوم حوزوی، اصلاح شیوههای آموزشی و رعایت آداب و اخلاق مباحثه تأکید کرد.