حاشیه نگاری از دارالعلم؛ بزرگترین رویداد علمی حوزه در مشهد

عصر قم - خراسان - دارالعلم بزرگترین رویداد علمی این روزهای حوزه است که در مشهد برگزار می شود، با جذب طلاب نخبه را از سراسر ایران در جوار عالم آل محمد(ص) بساط رشد علمی و تعمیق تخصصیی دروس حوزوی را فراهم کرده است این یادداشت حاشیه ای از متن این مدرسه علمی است.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در خراسان، حجت‌الاسلام‌ سید علی پورحسینی طلبه مشهدی عضو مدرسه فقه و اصول دارالعلم از مبحث الگوریتم اجتهاد استاد واسطی حاشیه ای بر متن دارالعلم نوشته است.
متن این یادداشت از قرار زیر است:
الگوریتم اجتهاد/ حضرت استاد شیخ عبدالحمید واسطی حفظه‌الله
از آن روزهای تابستانی که پا در مدرسه دارالعلم نهادم، گویا دروازه‌ای به سوی جهان تازه‌ای باز شده بود؛ جهانی سرشار از معرفت و روش‌نگری که آمیخته با عطر ملکوتی بارگاه حضرت علی بن موسی الرضا علیه‌السلام بود. آن روزها، من طلبه‌ای جوان با دل پر از شوق و سرشار از سوال، میان انبوهی از کتاب‌ها و چهره‌های دانشمند، به دیده کنجکاوی و امید به جستجوی گوهر کمیاب علم نشسته بودم.
یکی از روزهای دل‌انگیز مرداد، در ساختمان شماره یک دانشگاه علوم اسلامی رضوی، روی قالی های سرخ مدرسه علمیه تاریخی میرزاجعفر و در فضای ملایمی که عطر کاغذ و کتاب در آن پیچیده بود، نشستم تا درس استاد بزرگوار، شیخ عبدالحمید واسطی را درباره نقش اهداف شرعیّت در اجتهاد بشنوم.
عنوان جلسه سوم، «الگوریتم موجه مقاصد» بود، موضوعی که ظاهراً بسیار پیچیده و در عین حال سرنوشت‌ساز در جهان فقهی به نظر می‌رسید و من همان روز فهمیدم که با مساله کلانی روبرو هستم؛ چالشی که در عرصه فقه، دستیابی به مقاصد کلان شریعت را بدون لغزش در دام استحسان و تفسیر به رأی عملیاتی می‌کرد.
کلاس فقط یک جلسه عادی نبود، بلکه دریچه‌ای بود به جهان دقت، تدبیر و تعمق علمی؛ جایی که استاد با زبانی فصیح و نگاهی نافذ، مسئله را طرح می‌کرد و گام به گام ما را به درک دقیق‌تر الگوریتمی می‌رساند که در جلد دوم کتاب الگوریتم اجتهاد تبیین شده بود؛ الگوریتمی که می‌کوشید مقاصد شریعت را از هاله ای از «حکمت‌های غیرقابل استناد» به دلایل و قواعدی منضبط و قابل دفاع بدل کند.
اما اهمیت این کلاس فراتر از تکنیک و نظریه بود. جو جلسه، پهنه‌ای از پرسش و پاسخ‌های روش‌شناسانه و طراحی سازوکارهای اعتبار استنباط بود. ابزاری که استاد واسطی معرفی می‌کرد، نهایتاً اطمینان حاصل می‌کرد که فقیه در دام قیاس‌های بی‌ضابطه ممنوع نیفتد. چالشی که در تاریخ فقه شیعه نمود داشته، همواره حفظ انضباط علمی فقه جواهری و پرهیز از استحسان‌های بی‌ضابطه بوده است.
به یاد دارم جمله‌ای که استاد گفت، بارها در ذهنم تداعی شد: «مقاصد شریعت در فقه امامیه همواره به دلیل ظنی بودن و عدم اعتبار قطعی، امری حساس و پیچیده بوده‌اند و تا وقتی که به تعلیل‌های منصوص یا ضروریات فقهی متصل نشوند، به سختی قابل استنادند.» این بیان، به من درس بزرگی داد که وجاهت علمی بدون پشتوانه مستدل، سرابی بیش نیست.
همچنین جلسه، پای من را به مسائلی کشاند که تنها در متون نبود بلکه در مسائل روز و حکمرانی معاصر مسلط بود؛ مانند فقه نظام، فقه اجتماعی و تمدنی. استاد مثال‌هایی از جلسات کارشناسی در مجلس شورای اسلامی در مورد معاملات بورسی و ارزهای مجازی آورد، جایی که باید حکم شرعی به قانون تبدیل و آثار آن سنجیده شود.
اینکه چگونه فقیه باید از میان دو حکم متعارض، با بهره از مقاصد شریف، حکمی ترجیحی و مکمل صادر کند، نمایانگر اهمیت تلفیق مقاصد شریعت در فقه حکمرانی بود.
اینکه بتوانیم الگوریتم استنباط اهداف دین و مذاق شارع را به گونه‌ای شفاف و نظام‌مند بنویسیم، امیدهای تازه‌ای برای پاسخ به مسائل نوظهور جامعه اسلامی به وجود می‌آورد. الگوریتمی که چالش‌ها را می‌شناسد، ظرافت‌ها را رعایت می‌کند و با ابزارهای اصولی و زبان‌شناختی پیوند می‌زند.
بعد از هر جمله و هر نکته، در دلم التهابی بود؛ اشتیاق به تحقیق بیشتر و تعمقی عمیق‌تر و در عین حال تعهدی مسئولیتمندانه نسبت به دانش. الآن که می‌نگرم، می‌بینم آن روزها نه تنها دانشم را غنی کردند، بلکه زمینه‌ای فراهم آوردند تا در آینده، بتوانم با چشمی باز و قلمی نافذ، به گشایش‌های تازه‌ای در باب اجتهاد و مقاصد شریعت بپردازم.
شاید همین شکوه علمی و سلوک معنوی بود که باعث شد میان دیوارهای مدرسه دارالعلم حس کنم وارد مسیر نوینی شده‌ام، مسیری که از خودسازی آغاز می‌شود، به جامعه‌پردازی می‌رسد و در نهایت فراسوی تمدن اسلامی امتداد می‌یابد؛ گامی که هر طلبه‌ای آرزوی برداشتن آن را دارد و من خوشحالم که آن روز، ادامه گام های اجتهادی را در مدرسه دارالعلم برداشتم.
حجت‌الاسلام‌ سید علی پورحسینی