عصر قم - عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی با تبیین مفهوم «انتقام» از منظر قرآن و روایات، تأکید کرد که انتقام الهی برخلاف برداشتهای رایج، به معنای کینهتوزی یا واکنش احساسی نیست.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجت الاسلام محمد هادی منصوری عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی در نشست بازخوانی خونخواهی رهبر شهید انقلاب از منظر مطالعات قرآنی و روایی که به همت خبرگزاری رسا برگزار شد، ضمن بیان معنای انتقام از دیدگاه قرآن ابراز داشت: واژه «انتقام» در نگاه نخست، برای انسان معاصر بار معنایی منفی دارد و معمولاً مفاهیمی همچون کینهتوزی، تلافیجویی، واکنش احساسی و فرو نشاندن خشم را تداعی میکند؛ در حالی که قرآن کریم این واژه را در معنایی کاملاً متفاوت به کار برده است. از جمله اوصاف الهی در قرآن، «ذو انتقام» بودن خداوند است؛ مانند آیه شریفه « إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ ذُو انْتِقَامٍ»؛ بنابراین، نخستین نکته آن است که باید این واژه را با نگاه قرآنی معنا کنیم، نه با برداشتهای رایج عرفی. از آنجا که «انتقام» از صفات الهی است، باید متناسب با مقام کمال الهی فهمیده شود. در فرهنگ قرآن، انتقام به معنای واکنش احساسی یا فرو نشاندن خشم نیست، بلکه به معنای اجرای عدالت و رساندن کیفر به کسانی است که پس از روشن شدن حق، اتمام حجت و دریافت همه دلایل، آگاهانه راه ظلم، فساد و انکار را برگزیدهاند. در واقع، آنان با اختیار خود، زمینه استحقاق انتقام الهی را فراهم کردهاند .
وی کلمه انتقام را از منظر لغوی مورد بررسی قرار داده و افزود: از نظر لغوی، انتقام در قرآن هم به صورت ثلاثی مجرد و هم به صورت ثلاثی مزید از ریشه «نقم» به کار رفته است. منابع معتبر لغوی، مانند «مقاییس اللغه»، «مفردات الفاظ القرآن» و «لسان العرب»، اصل این ریشه را به معنای ناخشنودی از یک رفتار ناپسند و انکار آن دانستهاند. ابن فارس در «مقاییس اللغه» اصل این ماده را «الإنکار وکراهه الشیء» معرفی میکند؛ یعنی ناپسند دانستن و رد کردن یک امر. راغب اصفهانی نیز همین معنا را بیان کرده و تصریح میکند که این ریشه ابتدا بر ناخشنودی از عمل زشت دلالت داشته و سپس در معنای عقوبت و کیفر به کار رفته است .
عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی ریشه قرآنی این کلمه را مورد بررسی قرار داده و اظهار داشت: در قرآن کریم، این ریشه در شانزده آیه و هفده بار استعمال شده است. بخشی از کاربردهای آن در قالب ثلاثی مجرد و به معنای انکار و ناپسند دانستن است؛ مانند آیه هشتم سوره بروج : « وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ » ؛ یعنی تنها ایرادی که از مؤمنان گرفتند، ایمان آنان به خدا بود. همچنین در آیه هفتاد و چهارم سوره توبه آمده است : « وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ » که باز هم «نقم» در معنای انکار و ایراد گرفتن به کار رفته است .
حجت الاسلام منصوری ادامه داد: اما آنچه با موضوع بحث ما ارتباط مستقیم دارد، کاربرد «انتقام» به صورت ثلاثی مزید است. یکی از مهمترین جلوههای این واژه آن است که از صفات الهی شمرده شده است. در آیات متعددی مانند آیه چهارم سوره آلعمران، آیه چهل و هفتم سوره ابراهیم و آیه سی و هفتم سوره زمر، تعبیر «ذو انتقام» در کنار صفت «عزیز» آمده است. این همنشینی واژگان، از منظر معناشناسی، بسیار قابل تأمل است؛ زیرا «عزیز» به معنای شکستناپذیر و نفوذناپذیر است و قرار گرفتن آن در کنار «ذو انتقام» نشان میدهد که انتقام الهی، جلوهای از قدرت شکستناپذیر خداوند و تحقق قطعی عدالت اوست .
وی با برشمردن نمونه های انتقام در قرآن خاطر نشان کرد: قرآن کریم نمونههای متعددی از تحقق انتقام الهی را نیز بیان میکند. در داستان قوم لوط، پس از اتمام حجت، عذاب الهی با صیحهای سهمگین بر آنان نازل شد. درباره قوم شعیب نیز میفرماید : « فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ » . در داستان فرعون و پیروانش نیز آمده است : « فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِینَ » ؛ یعنی پس از انتقام، همه آنان غرق شدند. این نمونهها نشان میدهد که انتقام الهی همواره در چارچوب سنتهای الهی و پس از اتمام حجت تحقق یافته است .
عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی افزود: یکی از نکات مهم در آیات قرآن، پیوند میان «انتقام» و «نصرت الهی» است. خداوند در آیه چهل و هفتم سوره روم، پس از بیان انتقام از مجرمان، میفرماید : « وَکَانَ حَقًّا عَلَیْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ » . بنابراین، انتقام الهی را باید در ذیل سنت نصرت الهی فهمید، نه به عنوان واکنشی احساسی. خداوند مؤمنان را یاری میکند و یکی از جلوههای این یاری، اجرای عدالت و انتقام از مجرمان است . در بررسی مفاهیم قرآنی نباید تنها به یک ریشه لغوی اکتفا کرد، بلکه باید شبکه معنایی واژگان مرتبط را نیز مطالعه نمود. یکی از واژگان مرتبط با انتقام، واژه «بطش» است؛ مانند آیه دوازدهم سوره بروج« إِنَّ بَطْشَ رَبِّکَ لَشَدِیدٌ» که به معنای گرفتن با قدرت و شدت است. همچنین در سوره دخان آمده است « یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَهَ الْکُبْرَى». افزون بر این، واژگانی مانند هلاکت، اغراق، صاعقه، صیحه، ریح صرصر، رجفه و خسف نیز از جلوههای تحقق انتقام الهی در قرآن به شمار میآیند .
وی ویژگی های مهم انتقام از منظر قرآن را نام یرده و اظهار داشت: از مجموع آیات قرآن میتوان چند ویژگی مهم برای انتقام الهی استخراج کرد. نخست آنکه همواره پس از اتمام حجت تحقق مییابد. دوم آنکه هرگز خارج از چارچوب عدالت نیست. سوم آنکه برخاسته از غضب نفسانی و هیجان نیست. چهارم آنکه در کنار رحمت الهی معنا پیدا میکند. رحمت و انتقام، دو امر متقابل نیستند؛ بلکه هر دو در مسیر تحقق عدالت الهی قرار دارند. اگر مجازات ظالمان و مفسدان نباشد، رحمت عمومی الهی در جامعه تحقق نخواهد یافت .
عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی قصاص با انتقام را متفاوت دانست و ابراز داشت: در اینجا لازم است به تفاوت انتقام با قصاص نیز اشاره شود. قصاص از ریشه «قصص» به معنای پیگیری اثر است و در قرآن در آیاتی مانند « کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَى » و « وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ » مطرح شده است. قصاص حکمی حقوقی و قانونی است که درباره جرائم مشخص، مانند قتل عمد، پس از اثبات جرم و تحت نظارت حاکم اسلامی اجرا میشود و در آن امکان عفو و گذشت وجود دارد. اما انتقام الهی، مفهومی فراگیرتر و اخلاقی ـ الهی است که پس از پایان فرصت توبه و اتمام حجت تحقق مییابد و دیگر مجالی برای عفو باقی نمیماند. از این منظر، میتوان قصاص را یکی از جلوههای تشریع الهی برای تحقق عدالت دانست، اما انتقام، مفهومی گستردهتر از آن است . مجازات نیز اصطلاحی حقوقی است که شامل حدود، قصاص، دیات و تعزیرات میشود، اما انتقام الهی صرفاً یک اصطلاح حقوقی نیست، بلکه مفهومی قرآنی و الهی است که درباره ظالمان، مفسدان و منکران لجوج به کار میرود .
حجت الاسلام منصوری در ادامه با تاکید بر تروریسم ساختاری در سیاست های آمریکا و اسرائیل یادآور شد: اگر این مباحث را بر وضعیت امروز جهان تطبیق دهیم، با پدیدهای به نام تروریسم ساختاری مواجه هستیم. سیاستهایی که از سوی افرادی مانند نتانیاهو و ترامپ دنبال میشود، بر پایه نادیده گرفتن جان انسانهای بیگناه و نقض آشکار اصول انسانی و حقوقی است. قرآن کریم چنین افرادی را در زمره مفسدان فیالارض معرفی میکند؛ آنان برای اقدامات خود توجیهاتی همچون مبارزه با تروریسم ارائه میکنند، اما در حقیقت خود مصداق بارز فساد و تروریسم ساختاری هستند .
وی در پایان تعادل در جامعه را از اهداف انتقام الهی دانست و ابراز داشت: در نظام انتقام الهی، هدف، گسترش خشونت یا انتقامجویی احساسی نیست؛ بلکه برقراری نظم، توقف ظلم و بازگرداندن تعادل به جامعه انسانی است. مفهوم «خونخواهی» که در متون دینی، از جمله زیارت عاشورا، با تعبیر «طلب ثار» آمده، نیز در همین چارچوب معنا میشود؛ یعنی مطالبه اجرای عدالت و مقابله با مفسدان برای احیای حق و جلوگیری از استمرار ظلم . از این رو، سیاست سکوت یا مدارا در برابر مفسدان فیالارض، با آموزههای قرآن سازگار نیست؛ زیرا قرآن کریم بقای حیات جامعه را در گرو اجرای عدالت میداند و میفرماید « وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ»؛ از این رو تعطیل شدن اجرای عدالت، امنیت و حیات اجتماعی را به مخاطره میاندازد .