بخش سوم | مطالبه‌گری رهبر شهید انقلاب؛ هیچ نهادی از مسئولیت جوانی جمعیت مستثنی نیست

عصر قم - در میان همه موضوعاتی که رهبر شهید انقلاب طی سال‌های اخیر بر آنها تأکید کرده‌اند، کمتر مسئله‌ای را می‌توان یافت که به اندازه «جمعیت» و «فرزندآوری» با این حجم از تکرار، صراحت و مطالبه‌گری مطرح شده باشد. این استمرار، نشان می‌دهد که جوانی جمعیت تنها یک مسئله اجتماعی نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های راهبردی برای آینده ایران است.

به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا ، اگر در دو بخش گذشته، به چرایی اهمیت مسئله جمعیت از منظر رهبر شهید انقلاب پرداختیم، اکنون باید به پرسشی اساسی پاسخ دهیم؛ چه کسی مسئول تحقق این مطالبه است؟ پاسخ رهبر شهید انقلاب روشن است؛ همه.
در منظومه فکری ایشان، مسئله جمعیت آن‌قدر گسترده و سرنوشت‌ساز است که نمی‌توان آن را تنها بر عهده وزارت بهداشت، سازمانی خاص یا حتی دولت گذاشت. جوانی جمعیت، پروژه‌ای ملی است که همه ارکان حاکمیت و همه اجزای جامعه در قبال آن مسئول‌اند. به همین دلیل، رهبر شهید انقلاب در سال‌های گذشته، در دیدارهای گوناگون با مسئولان، نخبگان، روحانیون، دانشگاهیان، فعالان فرهنگی، رسانه‌ها و خانواده‌ها، هر گروه را به سهم خود مخاطب قرار داده و از آنان مطالبه کرده‌اند.
دولت؛ مسئول نخست اجرای سیاست‌های جمعیتی
در میان همه نهادها، دولت بیشترین سهم را در تحقق سیاست‌های جمعیتی بر عهده دارد. رهبر شهید انقلاب بارها تأکید کرده‌اند که اگرچه فرهنگ‌سازی ضروری است، اما بدون حمایت‌های عملی و سیاست‌گذاری دقیق، انتظار افزایش فرزندآوری واقع‌بینانه نیست.
از نگاه ایشان، دولت باید شرایطی فراهم کند که خانواده‌ها احساس کنند نظام حکمرانی در کنار آنان ایستاده است، نه اینکه با مشکلات اقتصادی، اداری و اجتماعی، بار مضاعفی بر دوش آنان بگذارد.
این حمایت، تنها به پرداخت وام یا یارانه محدود نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ را در بر می‌گیرد؛ از تأمین مسکن و اشتغال جوانان گرفته تا حمایت از مادران، تسهیل ازدواج، توسعه خدمات درمان ناباروری، ایجاد امنیت شغلی برای زنان دارای فرزند، گسترش مهدهای کودک استاندارد و کاهش هزینه‌های تربیت فرزند.
رهبر شهید انقلاب بارها از مسئولان اجرایی خواسته‌اند که موضوع جمعیت را به یک اولویت واقعی تبدیل کنند، نه آنکه صرفاً در سخنرانی‌ها از آن یاد شود.
قانون؛ زمانی مؤثر است که اجرا شود
ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت و سپس تصویب «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» نقطه عطفی در سیاست‌گذاری کشور بود. اما رهبر شهید انقلاب بارها هشدار داده‌اند که تصویب قانون، پایان کار نیست.
در بسیاری از دیدارها، ایشان بر ضرورت اجرای دقیق قوانین تأکید کرده‌اند؛ زیرا تجربه نشان داده است که گاه بهترین قوانین نیز به دلیل ضعف اجرا، نبود بودجه، بروکراسی پیچیده یا بی‌توجهی مدیران، اثرگذاری لازم را پیدا نمی‌کنند.
در نگاه ایشان، مسئولی که قانون را اجرا نمی‌کند، در برابر آینده کشور مسئول است؛ زیرا در موضوع جمعیت، هر سال تعلل، به معنای از دست رفتن بخشی از فرصت تاریخی ایران است.
مجلس؛ فراتر از قانون‌گذاری
رهبر شهید انقلاب همواره مجلس را تنها قانون‌گذار نمی‌دانند، بلکه آن را ناظر بر حسن اجرای قوانین نیز معرفی می‌کنند.
از این منظر، نمایندگان باید به‌طور مستمر بررسی کنند که آیا دستگاه‌های اجرایی، سیاست‌های جمعیتی را اجرا می‌کنند یا خیر. آیا اعتبارات لازم اختصاص یافته است؟ آیا موانع اداری برطرف شده است؟ آیا قوانین به مرحله اجرا رسیده‌اند یا صرفاً روی کاغذ باقی مانده‌اند؟
این مطالبه، نشان می‌دهد که از نگاه رهبر شهید انقلاب، نظارت بر اجرای سیاست‌های جمعیتی، همان اندازه اهمیت دارد که تصویب آنها.
قوه قضائیه؛ تضمین عدالت در اجرای حقوق خانواده
گرچه شاید در نگاه نخست، نقش دستگاه قضایی در مسئله جمعیت کمتر به چشم بیاید، اما رهبر شهید انقلاب بارها بر اهمیت حمایت حقوقی از خانواده تأکید کرده‌اند.
رسیدگی سریع به دعاوی خانوادگی، حمایت از حقوق مادران، برخورد با تخلفات در حوزه درمان ناباروری، مقابله با سوداگری در بازار دارو و درمان، و ایجاد امنیت حقوقی برای خانواده‌ها، همگی از عواملی هستند که می‌توانند در تقویت نهاد خانواده نقش‌آفرین باشند.
از نگاه ایشان، خانواده زمانی احساس آرامش می‌کند که عدالت و امنیت حقوقی نیز در کنار حمایت‌های اقتصادی و فرهنگی وجود داشته باشد.
حوزه‌های علمیه؛ پیشگام جهاد تبیین
یکی از پررنگ‌ترین مطالبه‌های رهبر شهید انقلاب، متوجه حوزه‌های علمیه است. ایشان بارها از روحانیون خواسته‌اند که مسئله جمعیت را صرفاً یک موضوع آماری یا اقتصادی نبینند، بلکه آن را به‌عنوان یکی از مسائل مهم اجتماعی و دینی برای مردم تبیین کنند.
در نگاه رهبر شهید انقلاب، مسجد، منبر، جلسات مذهبی، هیئت‌ها و مراکز دینی، ظرفیت عظیمی برای اصلاح نگرش جامعه نسبت به ازدواج و فرزندآوری دارند.
ایشان معتقدند اگر باورهای نادرست درباره فرزند، رزق، هزینه‌های زندگی و سبک زندگی اصلاح نشود، حتی بهترین حمایت‌های اقتصادی نیز اثر محدودی خواهد داشت.
از همین رو، روحانیت وظیفه دارد با استناد به قرآن، سیره اهل‌بیت(ع) و آموزه‌های اسلامی، نگاه جامعه را نسبت به خانواده و فرزند اصلاح کند.
دانشگاه‌ها؛ تولید دانش برای حل مسئله
رهبر شهید انقلاب بارها دانشگاه‌ها را به ورود جدی در مسئله جمعیت فراخوانده‌اند. از نگاه ایشان، دانشگاه نباید تنها به بیان آمار اکتفا کند، بلکه باید راهکار ارائه دهد.
جامعه‌شناسان، اقتصاددانان، روان‌شناسان، متخصصان سلامت، برنامه‌ریزان شهری، حقوقدانان و پژوهشگران حوزه خانواده، هر یک می‌توانند بخشی از راه‌حل را تولید کنند.
ایشان معتقدند حل بحران جمعیت، نیازمند پژوهش‌های دقیق، سیاست‌گذاری علمی و استفاده از تجربه‌های موفق داخلی و خارجی است؛ نه تصمیم‌های مقطعی و سلیقه‌ای.
رسانه‌ها؛ خط مقدم جنگ روایت‌ها
اگر نهادی باشد که رهبر انقلاب بیش از همه بر نقش آن در تغییر فرهنگ عمومی تأکید کرده باشند، بی‌تردید رسانه است. از نگاه ایشان، رسانه تنها انتقال‌دهنده خبر نیست؛ بلکه سازنده ذهن و سبک زندگی است.
سال‌هاست که در بسیاری از آثار نمایشی، تبلیغات تجاری و محصولات فرهنگی، خانواده کم‌جمعیت به‌عنوان الگوی موفق معرفی شده است. در مقابل، خانواده‌های پرجمعیت گاه با کلیشه‌هایی مانند فقر، بی‌نظمی یا عقب‌ماندگی به تصویر کشیده شده‌اند.
رهبر شهید انقلاب بارها نسبت به این روایت هشدار داده‌اند. ایشان معتقدند رسانه باید امیدآفرین باشد؛ باید خانواده‌های موفق دارای چند فرزند را معرفی کند، مادر بودن را ارزش بداند، پدر مسئول را الگو معرفی کند و نشان دهد که داشتن فرزند، مانعی برای پیشرفت نیست.
رسانه، اگر در این میدان کوتاهی کند، ناخواسته به بازتولید همان فرهنگی کمک خواهد کرد که سال‌هاست میل به فرزندآوری را کاهش داده است.
نخبگان؛ مسئولیت فراتر از تخصص
رهبر شهید انقلاب بارها از نخبگان علمی، فرهنگی و اجتماعی خواسته‌اند که در موضوع جمعیت سکوت نکنند.
هر صاحب‌نظر، استاد دانشگاه، پزشک، پژوهشگر، نویسنده، هنرمند و فعال فرهنگی، می‌تواند با قلم، اندیشه و اثر خود، در اصلاح نگرش جامعه نقش‌آفرین باشد.
از نگاه ایشان، بحران جمعیت صرفاً با بخشنامه حل نمی‌شود؛ بلکه نیازمند اقناع افکار عمومی است، و این اقناع، بدون حضور نخبگان امکان‌پذیر نیست.
خانواده‌ها؛ تصمیمی که آینده ایران را می‌سازد
در نهایت، رهبر شهید انقلاب بارها تأکید کرده‌اند که هیچ سیاستی، بدون همراهی خانواده‌ها به نتیجه نخواهد رسید. تصمیم به ازدواج، فرزندآوری و تربیت نسل آینده، در نهایت در درون خانواده گرفته می‌شود.
اما ایشان همواره تلاش کرده‌اند این تصمیم را از سطح یک انتخاب کاملاً شخصی فراتر ببرند و آن را به مسئولیتی اجتماعی نیز پیوند بزنند.
از نگاه رهبر شهید انقلاب، همان‌گونه که هر نسل، میراث فرهنگی، علمی و تاریخی خود را از نسل پیشین دریافت کرده است، مسئولیت دارد این میراث را به نسل بعد نیز منتقل کند.
فرزندآوری، در این نگاه، تنها پاسخ به یک نیاز عاطفی نیست؛ بلکه مشارکت در تداوم حیات، هویت و آینده یک ملت است.
چرا رهبر شهید انقلاب از «مطالبه» سخن می‌گویند؟
نکته مهم در بیانات ایشان، تفاوت میان «توصیه» و «مطالبه» است.
رهبر شهید انقلاب در سال‌های اخیر، کمتر به بیان توصیه‌های کلی بسنده کرده‌اند. ادبیات ایشان، ادبیات مطالبه‌گری است؛ یعنی از مسئولان می‌خواهند گزارش عملکرد ارائه دهند، از دستگاه‌ها انتظار اقدام عملی دارند و از نهادهای فرهنگی، رسانه‌ای و آموزشی می‌خواهند نقش خود را ایفا کنند.این تغییر ادبیات، نشان‌دهنده آن است که مسئله جمعیت از مرحله هشدار عبور کرده و وارد مرحله اقدام شده است.
جمع‌بندی بخش سوم
در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، جوانی جمعیت یک مسئولیت مشترک است. دولت باید سیاست‌گذاری و حمایت کند؛ مجلس باید قانون‌گذاری و نظارت کند؛ قوه قضائیه امنیت حقوقی خانواده را تضمین کند؛ حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها باید اندیشه و فرهنگ‌سازی را پیش ببرند؛ رسانه‌ها باید روایت صحیح از خانواده ارائه دهند و نخبگان باید افکار عمومی را اقناع کنند. در نهایت، خانواده‌ها با تصمیم‌های آگاهانه خود، حلقه پایانی این زنجیره را کامل می‌کنند.
این نگاه نشان می‌دهد که دغدغه رهبر شهید انقلاب صرفاً افزایش آمار موالید نیست، بلکه ساختن زیست‌بومی است که در آن تشکیل خانواده و فرزندآوری به یک انتخاب طبیعی، امیدبخش و ارزشمند تبدیل شود؛ زیست‌بومی که اگر همه ارکان آن هماهنگ عمل نکنند، هیچ قانون و مشوقی به تنهایی قادر به تغییر روندهای جمعیتی نخواهد بود.