عصر قم - کشف اسناد خانه ریچارد سدان در تیرماه ۱۳۳۰ یکی از جنجالیترین رخدادهای دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت بود. این اسناد تصویری از شبکه گسترده نفوذ، تبلیغات و ارتباطات سیاسی شرکت نفت انگلیس و ایران در داخل کشور را آشکار ساخت و بازتاب وسیعی در فضای سیاسی آن زمان داشت.
نهضت ملی شدن صنعت نفت در آغاز دهه ۱۳۳۰ خورشیدی تنها یک منازعه اقتصادی میان ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران نبود، بلکه به میدان تقابل سیاسی و اطلاعاتی میان دولت ایران و قدرتهای خارجی نیز تبدیل شد. در چنین فضایی، کشف مجموعهای از اسناد محرمانه در خانه یکی از نمایندگان ارشد شرکت نفت در تهران، توجه افکار عمومی و محافل سیاسی کشور را به خود جلب کرد. ماجرای اسناد خانه سدان از جمله رویدادهایی بود که ابعاد پنهان فعالیتهای شرکت نفت انگلیس در ایران را برجسته ساخت و به بحثهای گستردهای درباره نفوذ سیاسی و تبلیغاتی این شرکت در ساختار داخلی کشور انجامید. در این یادداشت تلاش خواهیم کرد که بهطور مختصر به نقش و جایگاه ریچارد سدان در ایران و نیز اهمیت اسناد به دست آمده از خانه او بپردازیم.
ریچارد سدان نماینده شرکت نفت در تهران
ریچارد سدان نماینده شرکت نفت انگلیس و ایران در تهران، تحصیلکرده آکسفورد در سال ۱۹۳۳ میلادی (۱۳۱۲ شمسی) وارد خدمت شرکت نفت شد. اولین سمت او در دستگاه توزیع نفت در عراق بود، در سال ۱۹۳۹ (۱۳۱۸) پس از ۶ سال خدمت در عراق به اداره توزیع نفت در آبادان منتقل شد و هنگامی که در سال ۱۹۴۳ (۱۳۲۲) نقشه کمک به روسیه اجرا میگردید به تهران آمد و در مرکز فروش شروع به کار کرد. سپس از تهران به بغداد رفت و در آنجا به سمت رئیس فروش انتخاب گشت. در سال ۱۹۴۵ (۱۳۲۴) وقتی به ایران مراجعت نمود به سمت معاونت «نورتکرافت» انتخاب گردید. پس از مدتی خدمت در اداره مرکزی شرکت سابق در لندن و در مناطق نفتخیز در آوریل ۱۹۵۱ (فروردین ۱۳۳۰) به جای «نورتکرافت» به سمت نماینده شرکت معین شد. [۱]
ریچارد سدان همچنین عضویت هیئتی را داشت که در اواخر خردادماه ۱۳۳۰ به سرپرستی جکسن با دکتر محمد مصدق مذاکره میکرد. همزمان با خلع ید از دستگاه اداری شرکت در جنوب، از سازمان اداری کمپانی در تهران نیز خلع ید گردید. سدان در تیرماه همان سال به آبادان رفت، اما با دستور نخستوزیر به تهران بازگردانده شد و در نهایت پروانه اقامت او لغو گردید. با وجود اعتراض سفارت انگلستان و وساطت آورل هریمن، نماینده رئیسجمهور آمریکا، اقامت سدان تنها سه روز بعد دوباره برقرار شد. این رویدادها نقش مهمی در افشای مداخلات انگلستان و تشدید اختلافات میان ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران داشت. طرحهای یادشده با هدف دخالت در امور داخلی ایران طراحی شده بودند و هرچند با میانجیگری مقامات آمریکایی، پروانه اقامت سدان مجدداً صادر شد، اما نقش او در تحرکات سیاسی و نفتی سبب شد نامش در تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران ماندگار شود. [۲]
کشف اسناد و افشای شبکه نفوذ شرکت نفت
روز ۳ تیر ۱۳۳۰ ریچارد سدان نماینده شرکت نفت انگلیس و ایران اسناد و مدارک این شرکت را به خانه شخصی خود در تهران انتقال داد. پنج روز بعد مأموران قضایی و انتظامی از انتقال اسناد خبر یافتند و روز ۹ تیر ۱۳۳۰ نمایندگان وزارت دادگستری و پلیس خانه وی را اشغال کردند و در آنجا به انبوهی از اوراق و اسناد محرمانه شرکت دست یافتند. بسیاری از اسناد مذکور در آتش سوزانده شده بود و بخش زیادی از اسناد مهم قبل از اشغال ساختمان به سفارت بریتانیا در تهران انتقال یافت. با این حال مدارک باقیمانده به حدی بود که مداخلات شرکت سابق نفت را در امور داخلی و سیاسی ایران اثبات کند. این اسناد ارتباط کمپانی را با سناتورها، نمایندگان مجلس و وزرای سابق ایران فاش میساخت. [۳]
یکی از مسائل جنجالبرانگیز دوران خلع ید از شرکت سابق نفت، همین کشف اسناد است که جمعی از روزنامهنگاران، نمایندگان، سناتورها، وزراء و مسئولین درجه اول کشور را متهم به خیانت به کشور ساخت. اسنادی فاش شد که معلوم میکرد دخالت شرکت سابق در امور ایران تا به آن حد بوده است که نخستوزیرانی مثل رزمآرا و منصور کار خودشان را به شرکت نفت ایران و انگلیس گزارش میدادند یا کسب تکلیف مینمودند. شرکت برای بعضی روزنامهها مقالاتی تهیه میکرده و برای نشر آن پولهایی پرداخت مینموده و تعدادی از این روزنامهها در وضع مخالف شرکت و دولت انگلیس هم ظاهراً بودهاند. بعضی از مأمورین دیگر دولتی نیز مثل شاپور بختیار سخنرانی هایشان در مجامع بینالمللی از جانب همین شرکت تهیه میگردیده. اصولاً شرکت نفت تنها یک مؤسسه اقتصادی نبود بلکه ارگانی به صورت جاسوسی داشته و حربهای در دست قدرتهای استعماری برای سرکوبی ملت ایران بوده است. در شرایطی که ایران با وحدت و یکپارچگی که تا آن تاریخ سابقه نداشت، نبردی حساس و حیاتی در مقابل قدرتها و سیاستهای استعماری را انجام میداد، کشف قسمتی از محرمانهترین اسناد شرکت نفت انگلیس در ایران و دست یافتن مقامات ایرانی به این اسناد تکاندهنده بود. این امر نشان میداد که شرکت سابق به صورت یک لانه جاسوسی بوده و انگلیسیها از طریق دادن مستمری و رشوه و کمک خیریه مدیران و نویسندگان جراید را در اختیار میگرفتند. [۴]
در همان دوره دولت ایران برای حفظ تأسیسات نفتی کشور و جلوگیری از خرابکاری، لایحهای به مجلس شورای ملی ارائه کرد و مجازاتهای سنگینی برای عوامل اخلال در صنعت نفت در نظر گرفت. اجرای عملیات خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران در خوزستان و سایر مناطق نفتخیز در فضایی امنیتی و حساس دنبال میشد. در این میان، شبکه اطلاعاتی شرکت نفت نیز فعال بود و از طریق ارتباط با برخی شخصیتهای سیاسی و اقتصادی تلاش میکرد تحولات داخلی ایران را در جهت منافع خود هدایت کند.
در چنین شرایطی خانه ریچارد سدان که از مسئولان مهم اطلاعاتی شرکت نفت در ایران به شمار میرفت به یکی از اهداف اصلی مخالفان تبدیل شد. در سال ۱۳۳۰ مظفر بقائی، نماینده مجلس شورای ملی، به همراه یارانش خانه سدان را مورد بازرسی قرار داد. در جریان این بازرسی اسنادی کشف شد که از وجود ارتباطات گسترده و فعالیتهای اطلاعاتی شرکت نفت انگلیس و ایران در ایران حکایت داشت. این اسناد همچنین شامل فهرستی از ایرانیانی بود که از شرکت نفت مبالغی دریافت کرده بودند. بقائی که در آن زمان هنوز با دکتر مصدق همکاری میکرد، تصمیم گرفت این اسناد را افشا کند و بخشی از آنها را در مجلس شورای ملی به ودیعه گذاشت. بدین ترتیب، در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران، کشف و انتشار اسناد مربوط به خانه ریچارد سدان به یکی از موضوعات مهم و بحثبرانگیز تبدیل شد. [۵]
در طرف مقابل، اقدام مذکور موجب اعتراض شدید سدان شد؛ زیرا او از مصونیت سیاسی برخوردار بود و بر این باور بود که هیچکس حق تعرض به خانه و اموال شخصی او را ندارد. سدان که برای دیدار با دکتر مصدق رفته بود، به نقض مصونیت سیاسی خود اعتراض کرد، اما مصدق در پاسخ اظهار داشت که خانه و اموال مزبور متعلق به شرکت نفت است و ارتباطی با مصونیت سیاسی ندارد. در پی این رویداد، اسناد خانه سدان منتشر شد و روزنامهها و رادیوهای دولتی به افشای اطلاعات مرتبط با آن پرداختند. در ادامه، دکتر مصدق طی نامهای به مجلس شورای ملی اعلام کرد که این اسناد تحت بررسی کمیسیونهای مربوطه قرار خواهد گرفت و به زودی اسامی افراد و اطلاعات موجود در آنها بهطور رسمی منتشر خواهد شد. این اقدام بهعنوان یکی از گامهای مهم در مبارزه با نفوذ و دخالتهای خارجی در ایران و نیز افشای فسادهای پنهان در درون کشور تلقی شد. [۶]
جمعبندی
کشف اسناد خانه ریچارد سدان در تیرماه ۱۳۳۰ یکی از رخدادهای مهم و پر سر و صدای دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت بود. این اسناد، هرچند بخشی از آنها پیش از بازرسی از میان رفته بود، تصویری از گستره فعالیتهای سیاسی و تبلیغاتی شرکت نفت انگلیس و ایران در ایران ارائه میداد. انتشار آنها در مجلس و مطبوعات، مسئله نفوذ خارجی در ساختار سیاسی و رسانهای کشور را به یکی از مباحث مهم فضای عمومی آن دوره تبدیل کرد و بر حساسیت جامعه نسبت به مداخلات خارجی در روند ملی شدن صنعت نفت افزود.
منابع
[۱]رائین، اسماعیل (۱۳۵۸). اسرار خانه سدان، چاپ اول، تهران: انتشارات امیرکبیر، صص ۳۶ و ۳۷.
[۲]اسناد خانه سدان، چگونه شبکه جاسوسی انگلستان را افشا کرد؟، مرکز اسناد و موزههای صنعت نفت، بازیابیشده در تاریخ ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵.
[۳]شکوهی، طاهره (۱۳۹۳). ماجرای ریچارد سدان در ایران، پژوهشکده تاریخ معاصر، کد مطلب: ۵۷۹، بازیابیشده در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۹۳.
[۴]اسناد خانه مستر سدان، مجله دوران، شماره ۴۷، مهرماه ۱۳۸۸، به نقل از پایگاه اطلاعرسانی حوزه؛ همچنین بنگرید به: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
[۵]مرکز اسناد و موزههای صنعت نفت، همان.
[۶]همان.