عصر قم - همزمان با طرح دوباره گفتمان «خونخواهی» در پی پیام آیتالله سیدمجتبی خامنهای، این یادداشت به بررسی مبانی فقهی، الهیاتی و حکمرانی این مفهوم در اندیشه انقلاب اسلامی پرداخته است.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، در پی انتشار پیام آیتالله سیدمجتبی خامنهای پس از آیین تشییع قائد شهید امت، گفتمان «خونخواهی» بار دیگر در کانون تحلیلهای سیاسی و فقهی قرار گرفته است. این نوشتار با رویکردی چندلایه، به بررسی ابعاد الهیاتی، فقهی و حکمرانی این مفهوم راهبردی از منظر مطالعات انقلاب اسلامی میپردازد.
«قطرهقطره جمع گردد، وانگهی دریا شود.»
خروش میلیونی مردم در تشییع شهید مقاومت، نه یک احساس زودگذر، که شکلگیری موجی عظیم برای مطالبه خونخواهی رهبر شهید بود. این مثل فارسی، این بار در قامت یک راهبرد حکمرانی معنا مییابد که در آن، صدای ملت، گفتمان نافذ انقلاب میشود. پیام عهد انتقام، دعوتی است به همپیوندی قطرهها تا دریای خروشان مطالبهگری شکل گیرد و دشمن را در کام خود فرو برد.
خونخواهی در اندیشه شیعه، همواره فراتر از یک واکنش عاطفی یا آیین کهن بوده است؛ این مفهوم، از «ثار» در ادبیات گذشته تا «ثارالله» در زیارت عاشورا، مسیری پرپیچوخم را پیموده و امروز در قامت یک ضرورت حکمرانی، گفتمان انقلاب اسلامی را با چالشی بنیادین مواجه کرده است: چگونه میتوان از قتل رهبر یک نظام مبتنی بر ولایت، بهمثابه جنایتی تمدنی سخن گفت که فراموشی انتقام، مخل ذات نظام است؟
آیا خون امام شهید امت اسلامی، که تشییعش حماسهای بیبدیل در تاریخ معاصر ایران شد، از سنخ خون یک فرد عادی است یا نماد حیات یک امت؟ پاسخ به این پرسش، سرنوشت «فقه خونخواهی» را در عصر غیبت رقم خواهد زد که در آن، ولی فقیه عهدهدار اجرای انتقام الهی در برابر ظلم تمدنی است.
از واقعه تا گفتمان
در جغرافیای سیاسی پساجنگ چهلروزه، انتشار پیام 20 تیر 1405 حضرت آیتالله العظمی امام سیدمجتبی خامنهای مدظله بهمناسبت تشییع و تدفین آقای شهید ایران نقطهعطفی در گفتمانسازی سیاسی جمهوری اسلامی است. عهد «انتقام خون امام شهید از قاتلین جنایتکار»، این پرسش را در سطوح مختلف تحلیل برمیتابد که مفهوم «انتقام» و «خونخواهی» در منظومه فکری انقلاب اسلامی چه نسبتی با سنت الهی، فقه شیعی و مقتضیات حکمرانی نوین دارد؟ آیا این وعده، یک واکنش سیاسی و احساسی به یک ترور هدفمند است، یا بازتابی از یک «سنت الهی پیروزمندانه» و «فقه نظام» است که در آن، قتل امامالمسلمین بهمثابه جنایتی تمدنی و غیرقابل عفو تعریف میشود؟
تشییع بیمانند و پیام راهبردی
تشییع امام شهید حضرت آیت الله العظمی سید علی خامنه ای (ره) و پیام رهبر معظم انقلاب مدظله را باید در بستر زمانی حضور میلیونی مردم در این آیین بازخوانی کرد که شکوه یک وداع ملی را به تصویر کشید و یک «بازدارندگی اجتماعی» در برابر دشمن خارجی پدید آورد. کنشگران این رویداد، همگی بر یک «گفتمان مطالبهگرانه» برای احقاق حق خون شهید، اجماع کردهاند. پیامد کوتاهمدت این رویداد، تقویت «همبستگی ملی» و «عزت سیاسی» در برابر تهدیدات امنیتی رژیم صهیونی کودک کش و آمریکای جنایتکار و حامیان غربی آن بود .
اما پیام «عهد انتقام»، چیزی فراتر از یک واکنش آنی است. این پیام، یک «راهبرد گفتمانی» است که در آن، «خون شهید» «دال مرکزی» برای بازتعریف هویت سیاسی انقلاب میشود. در این روایت، امام شهید امت (ره) «نماد مبارزه با ظلم تمدنی» و «وارث خون سیدالشهدا(ع)» معرفی میشود که «ربّیون» و «ثارالله» در مسیر خونخواهی او گام برمیدارند.
موازنه قدرت و تغییر آرایش امنیتی
به شهادت رساندن عالی ترین مقام سیاسی یک کشور و رهبر دینی یک امت، حلقهای از زنجیره «جنگ شناختی دشمن» برای برهمزدن موازنه قدرت در غرب آسیا بود. آمریکای جنایتکار و رژیم صهیونی سفاک و متحدان غربی آن، با بهرهگیری از قدرت سخت و فناوریهای نوین اطلاعاتی، درصدد ایجاد شوک راهبردی و تضعیف محور مقاومت برآمدهاند. اما پیام عهد انتقام، نشاندهنده بازیابی بازدارندگ» و تغییر آرایش سیاسی_امنیتی در منطقه به نفع جمهوری اسلامی ایران است.
«فقه خونخواهی» در این سطح، با مفاهیمی چون «قاعده نفی سبیل» و «لزوم حفظ نظام» گره میخورد. اگر «انتقام» را سنتی «پیروزمندانه» بدانیم که از یاری خداوند برخوردار است، آنگاه تعلل در آن به معنای نقض عدالت و تشویق دشمن به جسارت بیشتر تلقی میشود. در این فضای ژئوپلیتیک، عفو قاتل امامالمسلمین، بهمثابه «وهن نظام» و «اختلال در امنیت ملی» تفسیر میشود که فقهای معاصر آن را بر اساس قاعده «لا ضرر» و «حفظ نظام» حرام میدانند.
بازخوانی مفهوم ثار الله
واژه «ثار» در لغت به معنای طلب خون و انتقام است، اما در گذار از فرهنگ جاهلی به فرهنگ اسلامی، دستخوش دلالتگستری شده است. اسلام با تشریع «قصاص»، رسم های کهن را تعدیل کرد و آن را در چارچوب عدالت و بازدارندگی قرار داد.
اما در گفتمان شیعی، این مفهوم با «عاشورا» و «سیدالشهدا(ع)» پیوندی عمیق مییابد و به لایهای الهیاتی دست مییابد. تعبیر «یا ثارالله» در زیارت عاشورا، نقطه اوج این تحول معنایی است. این عبارت، با دو رویکرد قابل تحلیل است؛ رویکرد نخست، اضافه تشریفی و مجاز است که در آن، خون امام حسین(ع) به سبب انتساب تشریفی به خداوند، «خون الهی» خوانده میشود و رویکرد دوم، مقام «فناء فی الله» که در آن، انسان کامل یعنی ولی خدا بهدرجه نهایی کمالرسیده، آنچنان در ذات الهی محو میشود که خون او، تجلی خون خداست. در این نگاه، واژه «ثار» از «مصدر» به «فاعل» (ثائر) تبدیل میشود و «یا ثارالله» به معنای «ای خونخواه خدا» تفسیر میشود.
این تحول گفتمانی، خونخواهی را از یک عمل انتقامجویانه تعصبانه، به یک «مأموریت الهی» و «فلسفه تاریخ» ارتقا میدهد. در این روایت، مبارزه با «یزید زمان» و «جریانهای کفر معاصر»، هدف غایی خونخواهی است.
فقه نظام و وجوب خونخواهی
مهمترین سطح تحلیل، بررسی دلالتهای سیاستی و حکمرانی این گفتمان است. موضوع «خونخواهی امامالمسلمین» در زمره «مسائل مستحدثه» قرار دارد که با فقه سنتی فردی (از طهارت تا دیات) قابل حل نیست و نیازمند ورود به عرصههای «فقه نظام» و «فقه حکمرانی» است.
1. فقه فردی: ناظر به احکام شخصی و جزئی.
2. فقه نظام: شبکهای از احکام بههمپیوسته که وضع مطلوب جامعه را ترسیم میکنند.
3. فقه حکمرانی: چگونگی تغییر وضع موجود به سمت وضع مطلوب بر اساس مبانی فقهی.
قتل امامالمسلمین، مصداق بارز ظلم تمدنی است که هم حقاللهی دارد (چون به ولایت الهی تجلییافته در رهبری نظام اسلامی تعرض شده) و هم حقالناسی گسترده (چون حیات سیاسی یک امت، و نظام نظامها را نشانه رفته است). بنابراین، این جنایت، فراموش شدنی نیست.
چهار دلیل حکمی و فقهی برای فراموش شدنی انتقام از قاتل امامالمسلمین
1. جهانبینی ولایت: در نظام اسلامی، ولایت، انحصارا از آن خداست و در پیامبر(ص)، ائمه(ع) و فقیه جامعالشرایط تجلی مییابد. قتل امامالمسلمین، قتل ولیالمسلمین است و ولیدم او، خداوند متعال است که این حق را به «ولی حق حی» (امام زمان(عج)) تفویض کرده و در عصر غیبت، به ولی فقیه سپرده است.
2. قاعده حفظ نظام: لزوم حفظ نظام از اوجب واجبات است. چشم پوشی از خونخواهی امامالمسلمین، به دلیل ایجاد جسارت در دشمن و اختلال در نظام امنیت و اصل نظام اسلامی، حرام است. بازدارندگی، در گرو مطالبهگری است، نه سکوت.
3. سنت الهی در قصاص ظالمان تمدنی: قرآن کریم، در مواجهه با ظالمانی چون فرعون و نمرود، لحنی قاطع و بدون مماشات دارد و خود را منتقم معرفی میکند. وعده عذاب الهی برای متجاوزان به حقوق الهی، تخلفناپذیر است. این سنت، شامل قصاص قاتلان ولیّ خدا نیز میشود.
4. روایات انتقام امام زمان(عج): روایات متعددی، ظهور حضرت قائم(عج) را همزمان با انتقام خون سیدالشهدا(ع) میدانند و این انتقام را فراتر از یک قصاص ساده و بهمثابه نابودی فرهنگ یزیدی معرفی میکنند.
بر این اساس، «وجوب خونخواهی امامالمسلمین» یک حکم قطعی حکمی و فقهی است که مبتنی بر سنت الهی، حفظ نظام و حقالناس گسترده است.
سه راهبرد حکمرانی در مسیر خونخواهی
برای تحقق این حکم در عرصه عمل، سه راهبرد برای فقه حکمرانی خونخواهی قابل تصور است:
راهبرد نخست: گفتمانسازی و مطالبهگری حکیمانه
وظیفه امت، گفتمانسازی عاقلانه و عالمانه برای احقاق حق خون شهید است، بیآنکه به تفرقهافکنی و وهن اسلام دامن بزند. این مطالبه، باید با رعایت قواعد ثانویه مانند نفی سبیل و لا ضرر صورت پذیرد.
راهبرد دوم: اقتدار علم و فناوری
ترور سرداران مقاومت توسط دشمن، ضرورت جهش علمی و فناوری در حوزههای دفاعی و سایبری را دوچندان کرده است. در دو سال پس از شهادت سردار سلیمانی، رشد چشمگیری در این حوزهها حاصل شد که نشاندهنده اراده سیاسی و همت ملی برای عبور از تهدیدات است.
راهبرد سوم: پیگیری حقوقی و بینالمللی
تشکیل پروندهای سیستمی برای جنایت ترور سرداران و رهبران مقاومت، از طریق شکایت ملی و مردمی به مراجع بینالمللی، یک ابزار حقوقی و دیپلماتیک کارآمد است. این شکایتها عامل شکست غرب و مشروعیتزدایی بیشتر رژیم صهیونی در افکار عمومی جهان می شود.
خون شهید، حیات امت
مفهوم «خونخواهی» در اندیشه شیعی انقلابی، از یک واژه لغوی ساده به یک فلسفه تمدنی» تبدیل شده است که در آن، خون ولیّ خدا، ضامن بقای نظام اسلامی و تضمینکننده عزت امت است. پیام عهد انتقام آیتالله العظمی امام سیدمجتبی خامنهای مدظله فصلنوینی در گفتمان انقلاب اسلامی گشود که در آن، وجوب قصاص قاتلان امامالمسلمین، یک حکم فقهی و یک ضرورت حکمرانی برای حفظ نظام و بازدارندگی دشمن است.
مسیر تحقق این خونخواهی، از گفتمانسازی حکیمانه و مطالبهگری عمومی، تا ارتقای اقتدار علمی_دفاعی و پیگیری حقوقی_سیاسی ادامه مییابد. این مسیر، نیازمند عقلانیت انقلابی و پایداری تمدنی است تا امت اسلامی را از واقعه به تمدن برساند و زمینهساز فرج و ظهور امام زمان (عج) باشد.
پاینده باد جمهوری اسلامی ایران
شکستهتر باد هیمنه ایالات متحده
الداعی الی سواء السبیل و الآخذ بید الأمه إلی مدارج الکمال