عصر قم - کاهش رشد جمعیت در ایران وارد مرحله بیسابقهای شده است، مرحلهای که به سیاهچاله جمعیتی هم تعبیر میشود که یعنی به ازای هر فردی که در برخی از استانهای ایران فوت میکند، یک تولد هم نداریم.
ایران در دهه ۶۰ یکی از جوانترین جمعیتهای جهان را داشت و سالانه بیش از دو میلیون تولد در کشور به ثبت میرسید. رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به روند کاهش تولدها در ایران درباره رسیدن به نقطه صفر رشد جمعیت هشدار میدهد و به «ایران» میگوید: «جمعیت شناسان میگویند، اگر باروری کلی روی ۱.۵ بماند و بالاتر نرود ظرف ۶۵ سال جمعیت یک جامعه به حدود نصف کاهش پیدا میکند. نرخ باروری در سال گذشته روی ۱.۰۳۵ قرار گرفته است با این اوصاف، از شاخص کلی برای کاهش به نصف جمعیت هم کمتر هستیم. این رقم درحالی مطرح میشود که هر سال حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار ولادت در کشور کاهش پیدا میکند.
درحال حاضر، سالانه حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر به جمعیت کشور اضافه میشود، اما به تدریج جامعه پیر و تعداد ولادتها کاهش و مرگ و میرها افزایش مییابد. طبق پیشبینیهای انجام شده تا دو دهه آینده یعنی حدود سال ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۵ رشد جمعیت کشور به صفر خواهد رسید، البته تا آن زمان رشد جمعیت کشور مثبت است و جمعیت حدود ۸۷ میلیون ایرانی، به حدود ۹۳ میلیون نفر میرسد. اگر با همین روند حرکت کنیم تا حدود ۱۵ سال آینده اول رشد جمعیت صفر میشود و بعد منفی و در نهایت کاهش جمعیت کشور و سالمندی جمعیت را تجربه میکنیم.»
رشد جمعیت در گیلان منفی است
رئیس مرکز جوانی جمعیت درباره میزان تولد در استانهای مختلف کشور توضیح میدهد: «در حال حاضر بهترین وضعیت زاد و ولد در استانهای سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خوزستان است. در سیستان و بلوچستان نرخ خام ولادتها (هرتولد به ازای هر ۱۰۰۰ نفر جمعیت) ۲۵ تولد به ازای هر یکهزار نفر جمعیت است و بدترین شرایط متعلق به استانهای گیلان، مازندران، البرز، مرکزی و تهران است.
مثلاً در گیلان به ازای هر یکهزار نفر جمعیت، ۶ نوزاد متولد میشود. البته اصطلاحی به نام نرخ باروری کلی(TFR) هم داریم که میانگین تعداد نوزاد متولد شده به ازای زنان۱۵ تا ۴۹ ساله کشور که در سنین باروری هستند را نشان میدهد. با این اوصاف، اگر این نرخ بالای ۲.۱ تا ۲.۵ باشد، تعداد تولدها بالاتر از نرخ جایگزینی است. به زبان ساده به تعداد افرادی که فوت میکنند، نوزاد متولد میشود.
یعنی با کسب این آمار میتوان امیدوار بود، جمعیت کشور ثابت بماند. اگر TFR بالاتر از ۲.۵ باشد، جمعیت افزایش پیدا میکند و اگر پایینتر از ۲.۱ باشد، جمعیت کشور کاهش مییابد. براساس این تعاریف، استان سیستان بلوچستان درسال ۱۴۰۳ با نرخ باروری حدود ۲.۸ به ازای هر زن بیشترین وضعیت باروری را دارد. این درحالی است که گیلان بدترین وضعیت TFR را تجربه میکند، چون به ازای هر زن در سن باروری، ۰.۸ فرزند در این استان متولد میشود. یعنی به ازای هر فوت حتی یک تولد هم نداریم به همین دلیل رشد جمعیت در گیلان درحال حاضر منفی است.»
سعیدی با اشاره به نرخ TFR در میانگین کشور در سال ۱۴۰۳میگوید: «براساس دادههای وزارت بهداشت، نرخ باروری کلی طی دو سال گذشته روی عدد ۱.۰۴۴ نوزاد بوده که در پایان سال ۱۴۰۴ یعنی سال گذشته به حدود۱.۰۳۵ رسیده است. با وجود چنین آماری کشور به سمت سیاهچاله جمعیتی حرکت میکند. در جوامعی که نرخ TFR آنها به زیر ۱.۵ میرسد، ظرف حدود ۶۵ سال جمعیت کشورها به نصف کاهش پیدا میکند. چون حدود چهاردهه گذشته این شاخص بین ۶.۵ تا ۷ بود، یعنی آن دوران به ازای هر زن، بیش از ۶ نوزاد متولد میشد.»
نیمی از کشورهای دنیا درگیر جوانی جمعیت هستند
سیاستهای جمعیت ایران تفاوت خاصی با سیاستهای سایرکشورها ندارد. رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت سایر کشورها در معضل جهانی فرزندآوری میگوید: «تقریباً نیمی از کشورهای جهان درگیر این مشکل هستند و بسیاری از کشورهای توسعهیافته چندین سال است که وارد فاز سالمندی شدهاند. در کشورهای فرانسه، سوئد، لهستان، آلمان، ژاپن و کره جنوبی مدتهاست که برای افزایش زاد و ولد سیاستهای تشویقی انجام میدهند، اما به طور کلی هیچ یک از سیاستهای تشویقی کشورها در زمینه افزایش تعداد موالید موفق نبوده است. اینکه میگویم کاهش نرخ باروری معضلی جهانی است به این دلیل است که بیش از ۶۰ کشور جهان درگیر مسأله کاهش جمعیت جوان و حرکت به سمت سالمندی هستند و تلاش میکنند باروری کلی را به بالای ۲ برسانند.»
او درباره جوامع سنتی مثل ایران هم میگوید: «به رغم اینکه در آستانه سیاهچاله جمعیتی قرار داریم و میزان زاد و ولد کلی کشور به نسبت زنان در سنین باروری کاهش پیدا کرده است، اما اگر میزان تعداد موالید را بر حسب میزان زوجهای متأهل جامعه ببینیم، نرخ خوبی داریم. چون ۲.۸ نوزاد به ازای هر زن متأهل در سال ۱۴۰۴ متولد شده است. یعنی نرخ فرزندآوری زنان متأهل بالای ۲و نیم فرزند است.»
کاهش آمار ازدواج در دهه گذشته
در سال ۱۳۹۴ یعنی حدود ۱۰ سال قبل، ۷۰۱ هزارو ۹۶۹ ازدواج در کشور به ثبت رسیده است. رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به این موضوع و کاهش آمار ازدواج در کشور توضیح میدهد: «در پایان ۱۴۰۴ حدود ۴۳۱ هزارو ۶۶۴ ازدواج در کشور ثبت شده است. براساس این دادهها میتوان گفت در یک دهه گذشته ازدواجها در کشور نصف شده است. اگر آمار سال گذشته را به نسبت سال قبل آن بررسی کنیم، در سال ۱۴۰۳، ۴۷۰ هزارو ۳۷۲ ازدواج داشتیم، یعنی حدود ۴۰ هزار ازدواج طی فقط یک سال کاهش یافته است.»
او با بیان اینکه نرخ خام طلاق در کشور در سه سال گذشته کاهشی بوده، میگوید: «نرخ خام یعنی به ازای هر یکهزار نفر چند طلاق اتفاق میافتد. در سال ۱۳۹۴ حدود ۱۷۵ هزار مورد رخ داده و در سال ۱۴۰۱ به اوج خودش رسیده و ۲۰۸ هزار طلاق در این سال ثبت شده است. اما در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۸۰ هزارطلاق ثبت شده که به نسبت سال ۱۴۰۱ میزان طلاقها کاهشی بوده، اما باید در نظر داشته باشیم که در این سال ازدواجها نیز کاهش پیدا کرده است. در سال ۱۴۰۴ تقریباً به ازای هر ۲.۲ ازدواج یک طلاق رخ داده است.»
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به اینکه وضعیت اقتصاد و تورم کشور روی ازدواج و فرزندآوری تأثیر منفی بسیاری داشته است، توضیح میدهد: «برای پیدا کردن راه برونرفت از این چاله جمعیتی ابتدا باید مشکل را ریشهیابی کنیم در این میان به غیر از مباحث فرهنگی، موضوعات اجتماعی و اقتصادی بسیاری در کشور داریم که تأثیر مستقیم روی نرخ زاد و ولد گذاشته است که حل کردن آن فقط بر عهده یک سازمان و وزارتخانه نیست. در بحث جمعیت مثلثی داریم که از سه ضلع ازدواج، اشتغال و مسکن تشکیل شده است و برای رسیدن به زاد و ولد باید هر سه ضلع همزمان پیگیری شود تا شاهد تولد نوزاد باشیم.»
خوابگاه و مهدکودک ارزان قیمت سیاست موفق جمعیتی است
به گفته سعیدی، موضوعی که میتواند به جوانی جمعیت کمک کند، تعادل ساختارهای اجتماعی در جامعه است. کشور باید به سمت ایجاد قوانین دوستدار خانواده حرکت کند و سازمانهای دوستدار خانواده داشته باشد. او میگوید: «باید خانواده که مجموعهای از مرد، زن و فرزند است را به عنوان اصل قرار دهیم و بررسی کنیم قوانینی که نوشته میشود آیا منافاتی با زندگی خانوادگی دارد یا نه.
آنچه که امروزه جزو سیاستهای موفق جمعیتی در جوامع مختلف مثبت ارزیابی شده، ایجاد خوابگاهها و مهدکودکهای ارزان قیمت برای زوجهای جوان است. بعضی از کشورها تا حدود ۷ سال برای زوجین مهدکودک رایگان یا نزدیک به رایگان در نظر میگیرند. چون امروزه زن و مرد هر دو شاغل هستند و اگر یک یا دو فرزند خردسال هم داشته باشند، تقریباً همه درآمدشان را باید صرف شهریه مهدکودک کنند. به همین دلیل مراکز دولتی یا سازمانهای عمومی باید برای کارمندان فضای مهدکودک فراهم کنند تا فشار مالی که روی خانواده قرار دارد، کاهش یابد. این دو سیاست در ایجاد جوانی جمعیت در کشورها بسیار اثرگذار بوده است.»
بیش از سه میلیون زوج نابارور در کشور داریم
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت میگوید: «در مباحث بهداشت و سلامت باید قبول کنیم، بیش از سه میلیون زوج نابارور در کشور داریم. یعنی افرادی که ازدواج کردهاند و فرزند هم میخواهند اما به دلایلی بارداری رخ نمیدهد. برای کمک به این افراد حوزه بهداشت و درمان شرایطی را فراهم کرده تا درمان این زوجین با کمترین هزینه و بهترین خدمات انجام شود. وزارت بهداشت با کمک بیمههای پایه حمایتهای خوبی از زوجین نابارور انجام میدهد. البته مواردی مثل سقط جنین و شیوه زایمان را هم در این حوزه داریم که باید روی آن بیشتر کار کنیم.»
منبع: خبرگزاری مهر